Qalamgerde bir qasiet bolý kerek, ol – eshkimdi ideal tutpaityn birbetkei minezdilik. Hám ónerdi týdyratyn talanttar «kóp aitsa – kóndi, jurt aitsa – boldy» deitindei tobyrlyq sanadan góri, nartsistik egoǵa ie bolatyny sondyqtan. Boiynda bir daralyq bolmasa, ol talant ne týdyrýy múmkin?
Búginde haltýralyq shyǵarmalardy oqyp otyryp, jazylý tehnikasynan esh min tappai, adasasyń. Salystyratyn taza dúnielerdiń kóp bolmaýymen de túsindirýge bolady muny.
Has shyǵarmany tanýdyń bir ǵana joly múmkin, – psihologiialyq shok alý.
Zamandas oqyrman jaqsyny «jaqsy», nashardy «nashar» dep birden aita almaidy. Sebebi, sol bir baiaǵy qara «gipnoz» bárimizdiń sanamyzdy áli albastydai basyp tur. Zaman kóshi oza, ýaqyt iiriminde qalyp ketip jatqan dúnielerdi sharshamai ulyqtai berý «mindeti» asa aýyr tartqany ras. Oqylýdan qalǵan klassikalyq shyǵarmalardyń avtorynyń aty belgili bolǵany úshin ǵana tabýǵa ainaldyrý, ol týraly ózindik pikir bildirgenniń árqaisysyn alakózdeý – oqyrman talǵamyna jasalyp otyrǵan qiianat. Sóitse de, amal ne, ádebietimizdegi «kúshtep kolhozdastyrý» naýqany táýelsiz sananyń ideologiia men tsenzýradan tys qalyptasý úderisinde de qyzyp tur eken. Iaǵni, ádebi talǵam talqyǵa túskende, jan tynyshtyǵy úshin «súiikti aqynym – Abai», «súiikti jazýshym – Áýezov» dei salatyn «totyqus» sindromy áli ólmepti. Bir suraq: sonda, ózińdi-óziń aldaý kimge kerek?!
Ádebiettanýshy Linor Goralik búgingi orys ádebietinde de osyndai qalyptasqan jaǵdaidyń bar ekenin aityp, synady. (Linor Goralik. «O sovremennoi poezii» dárisi. «Dojd» telearnasy») Mindetti túrde, nómiri birinshi aqyn – Pýshkin. Lermontov – nómiri ekinshi. Úshinshi orynǵa talasy bar birnesheýiniń atyn ataýdyń ózi qorqynyshty, sebebi, munyń arty qyp-qyzyl janjal-tóbeleske ulasýy múmkin. Linor Goralik osy jaidy aita kelip, ádebiettegi «ierarhiianyń» mundai túri oqyrmannyń ózindik talǵamynyń qalyptasýyna keri áser etetinin aitty.
Qansha jerden «Súiikti jazýshym – Áýezov» dei turǵanmen, balaýsa qyz-bozbalanyń boiyn býǵan jastyq maksimalizm jazýshynyń san qyrly sheberlik iirimderin tolyǵymen tanyp, túsinip oqýyna mursat bermeidi. Mundai jasta olarǵa «Abai jolynan» góri Dýlat Isabekovtyń «Qarǵyn» romany kóbirek unar edi.
Fáni kezeńderiniń dariia-shólin keship ótip, jalǵyzdyqty sezinip, jalǵandyqtan jalyǵyp, ómirden mol tájiribe jinaqtai kele qaita oqyǵanda, jaraly janǵa dárý bolatyndai kórkem shyǵarmalar bolady. Klassikalyq dúnie dep solardy atasaq kerek. Áýezov shyǵarmalary qazirgi ýaqytta suranysqa qatty ie dep aita almas edik. Degenmen, ásirese, tsenzýradan tys jazylǵan áńgimeleri – taza klassikalyq.
Biylǵy jyldyń basynda aǵylshyndar Lev Tolstoidyń «Soǵys pen beibitshilik» romanynyń jelisi boiynsha jańasha túsirilgen kóp seriialy filmin usyndy. Osy filmniń áserinen London kitap dúkenderiniń sórelerinde shań basyp turǵan «Soǵys pen beibitshilik» kitaby sanaýly saǵattarda satylyp ketkenin oqydym.
Sol siiaqty, Reseide bolǵan «Okkýpai Abai» qozǵalysyn eske alaiyq. Máskeý jurty kún demei, tún demei, Abai eskertkishine qarai aǵyldy. Abai óleńderin izdep júrip oqydy. Kitaptaryna suranys qatty artty. Telejúrgizýshi Tina Kandelaki Abai hakim týraly aqparat shuǵyl kerek bolyp, qazaq tanystaryna telefon shalǵanda, eshqandai mardymdy jaýap ala almaǵanyn da aitqan sol kezde.
Klassikalyq dúnieler - «sý túbinde jatqan tas». Olar bir jeldiń tolqytýyn asyqpai kútedi.
Qazirgi táýelsiz ádebietimizdi jasap júrgen zamandas qalamgerlerdiń qýatty oi-múmkindikterine tań qalýdan tanǵan emespin. Talǵampazdyq pen izdengishtikten ozyq dúnieler týady. Óz-ózińe syn kózben qarai alý, jazǵan shyǵarmańdy úzdiksiz jetildirý, ýaqyt ótken saiyn kemeline keltire túsý jańa ádebietimizdiń damýyna oń yqpal etetini anyq.
Sol siiaqty, qazirgi ádebiettiń shetinde júrgen tym «alashshyl» jastar da bar. «Alash» dep aiqailaǵanda, daýystary jer jarǵanmen, shynaiy qozǵaýǵa turarlyq máselelerinen alys. Osy kezge deiin «Bes arys» shablony sanada jattalyp qalǵany sonsha, Maǵjannyń aty atalǵanda, mindetti túrde Ahmet, Mirjaqyp, Júsipbektei qairatkerler qosa eles beretin boldy. Taǵdyrlary uqsas, asa tragediialy bolǵany úshin de dara tulǵalardy bulaisha toptastyra nasihattaý Maǵjan syndy erekshe aqynnyń poeziiasyn laiyqty biiginen kórsetpei júr.
Sol siiaqty, biyl baspadan Júsipbektiń kitaby jaryq kórdi. Júsipbek – sheber romanshy, biraq aqyn emes. Óleńdi jazsa, almaǵaiyp shaqta qazaqtyń sanasyna sáýle túsirip, saiasi kózqarasyn qalyptastyrý úshin ǵana jazdy. Mynaý shyqqan kitapta prozasy men poeziiasy qatar toptastyrylypty. Bul jinaqqa óleńderiniń de birge engizilýi,ásirese, Júsipbek shyǵarmashylyǵy jaiynan birinshi ret aqparat alǵaly betin ashqan jas oqyrman kóńiliniń basqa eshtemege aýmai, tek Júsipbek prozasynyń qýat-kúshin erkin simirýine kedergi bolatyny anyq. Júsipbektiń jaýhar prozasynyń barlyq jaǵynan jaryqty molynan túsirip, asyldai jarqyraýyna múmkindik berýdiń bir joly, prozasyn óleńderinen bólip nasihattaý.
Qaitken kúnde de, Maǵjan, Shákárim qajy, Júsipbek, Ahmet, Mirjaqyptardyń birin aqyn, birin ǵalym, birin jazýshy, birin qairatker retinde jeke-jeke óz biigine kóterý sol jas «alashshyldardyń» paryzy emes pe?!
Abzaly, jas ádebietshiler óz kezeńinde týǵan jańa shyǵarmalarǵa kóp nazar aýdaryp, kóp jazǵany durys. Ádebiettegi kózi tiri ia baqilyq bolǵan avtorlardyń «ierarhiiasynan», onyń muzdai salqyn saldary – «totyqus» sindromynan arylý múmkindigi, bálkim, sonda týar? Qai avtordyń unaitynyn, qai avtordyń múldem unamaǵanyn sol kezde ashyq aita alarmyz?
Ne degenmen, óz talǵamyńdy basqaǵa jamaý, sen unatatyn avtordy basqanyń unatpaityny úshin ǵana sógip, dattaý - «totyqus» sindromyn jemdeý, semirtý. Budan biz utylmasaq, utpaimyz.
Ár qalamger óz ǵumyryn jazýǵa ǵana emes, úzdiksiz oqýǵa da arnaidy. Bir oidy bir oi, bir tasty bir tas qozǵamasa, tynbai tyqyldap, júgirip turatyn saǵat tili tárizdi ádebi protsess dinamikasy da sol sátte toqtap, toqyrap qalar edi. Ár qalamgerdiń talǵamyna sai, tastamai oqityn bir-eki avtory bolady. Jastaý kezde soǵan eliktep jazady. Keiin oqi-oqi, ábden meńgerip, óz oiy men múmkindigi sol idealynan ósip ketken shaqta, keleli shedevrlardy ózi týdyra bastaidy. Sol kezde, ambitsiiasy jeńip, idealyn tipti jek kórip ketýi de múmkin. Alaida, munyń nesi jaman? «Ónerdi úiren, úiren de jiren». Bul barlyq danyshpandarǵa tán qasiet.
«Men eshkimniń oiyn, tehnikasyn, sózin qaitalamadym» deý – taza aqiqat emes. Ekkleziast aitqandai, adam da, tabiǵat ta bári qaita qaitalanyp kele beredi, jalǵannan jańalyq izdeme. «Qudailar (iaǵni, qaǵandar), áneki, óz mazarlarynda tynyshtyq taýyp jatyr».
Jazýshy «ómir-ólim» - eki aqiqattyń arasyn keskindep berýshi sýretker ǵana. Ol danyshpan bola alǵanymen, Qudai bola almaidy. Avtordan kýlt jasaý, tabyný – ádebi protsesti damytpaidy, qaita tejeidi.
Muhtar Maǵaýinnyń «Shyńǵyshany» - ǵylymi izdenisi mol, derekti roman. Jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń «Shyńǵyshannyń kóz jasy» hikaiaty da avtor qalamynyń tolysqan shaǵynda dúniege kelgen kemel dúnie. Bul hikaiat kórkemdik deńgeiiniń joǵarylyǵymen asa qundy.
Áńgime búkil adamzattyń miyn qursaýlap, degenine júrgizip turǵan álgi qara «gipnozda». Jazýshy Raqymjan Otarbaev osy qursaýdy buzyp-jaryp óte alǵan joly dara, jaly biik qalamgerlerdiń biri. Sondyqtan da ol óz oiyn ashyq aitty. Toń bop jatqan seńdi túrtti. Seń qaqyrap, sógilip, qozǵalyp ketti.
Anar Kabdýllina,
Ult portaly
