قالامگەردە بٸر قاسيەت بولۋ كەرەك, ول – ەشكٸمدٸ يدەال تۇتپايتىن بٸربەتكەي مٸنەزدٸلٸك. ھەم ٶنەردٸ تۋدىراتىن تالانتتار «كٶپ ايتسا – كٶندٸ, جۇرت ايتسا – بولدى» دەيتٸندەي توبىرلىق سانادان گٶرٸ, نارتسيستٸك ەگوعا يە بولاتىنى سوندىقتان. بويىندا بٸر دارالىق بولماسا, ول تالانت نە تۋدىرۋى مٷمكٸن?
بٷگٸندە حالتۋرالىق شىعارمالاردى وقىپ وتىرىپ, جازىلۋ تەحنيكاسىنان ەش مٸن تاپپاي, اداساسىڭ. سالىستىراتىن تازا دٷنيەلەردٸڭ كٶپ بولماۋىمەن دە تٷسٸندٸرۋگە بولادى مۇنى.
حاس شىعارمانى تانۋدىڭ بٸر عانا جولى مٷمكٸن, – پسيحولوگييالىق شوك الۋ.
زامانداس وقىرمان جاقسىنى «جاقسى», ناشاردى «ناشار» دەپ بٸردەن ايتا المايدى. سەبەبٸ, سول بٸر باياعى قارا «گيپنوز» بەرٸمٸزدٸڭ سانامىزدى ەلٸ الباستىداي باسىپ تۇر. زامان كٶشٸ وزا, ۋاقىت يٸرٸمٸندە قالىپ كەتٸپ جاتقان دٷنيەلەردٸ شارشاماي ۇلىقتاي بەرۋ «مٸندەتٸ» اسا اۋىر تارتقانى راس. وقىلۋدان قالعان كلاسسيكالىق شىعارمالاردىڭ اۆتورىنىڭ اتى بەلگٸلٸ بولعانى ٷشٸن عانا تابۋعا اينالدىرۋ, ول تۋرالى ٶزٸندٸك پٸكٸر بٸلدٸرگەننٸڭ ەرقايسىسىن الاكٶزدەۋ – وقىرمان تالعامىنا جاسالىپ وتىرعان قييانات. سٶيتسە دە, امال نە, ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ «كٷشتەپ كولحوزداستىرۋ» ناۋقانى تەۋەلسٸز سانانىڭ يدەولوگييا مەن تسەنزۋرادان تىس قالىپتاسۋ ٷدەرٸسٸندە دە قىزىپ تۇر ەكەن. ياعني, ەدەبي تالعام تالقىعا تٷسكەندە, جان تىنىشتىعى ٷشٸن «سٷيٸكتٸ اقىنىم – اباي», «سٷيٸكتٸ جازۋشىم – ەۋەزوۆ» دەي سالاتىن «توتىقۇس» سيندرومى ەلٸ ٶلمەپتٸ. بٸر سۇراق: سوندا, ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ الداۋ كٸمگە كەرەك?!
ەدەبيەتتانۋشى لينور گوراليك بٷگٸنگٸ ورىس ەدەبيەتٸندە دە وسىنداي قالىپتاسقان جاعدايدىڭ بار ەكەنٸن ايتىپ, سىنادى. (لينور گوراليك. «و سوۆرەمەننوي پوەزيي» دەرٸسٸ. «دوجد» تەلەارناسى») مٸندەتتٸ تٷردە, نٶمٸرٸ بٸرٸنشٸ اقىن – پۋشكين. لەرمونتوۆ – نٶمٸرٸ ەكٸنشٸ. ٷشٸنشٸ ورىنعا تالاسى بار بٸرنەشەۋٸنٸڭ اتىن اتاۋدىڭ ٶزٸ قورقىنىشتى, سەبەبٸ, مۇنىڭ ارتى قىپ-قىزىل جانجال-تٶبەلەسكە ۇلاسۋى مٷمكٸن. لينور گوراليك وسى جايدى ايتا كەلٸپ, ەدەبيەتتەگٸ «يەرارحييانىڭ» مۇنداي تٷرٸ وقىرماننىڭ ٶزٸندٸك تالعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸنٸن ايتتى.
قانشا جەردەن «سٷيٸكتٸ جازۋشىم – ەۋەزوۆ» دەي تۇرعانمەن, بالاۋسا قىز-بوزبالانىڭ بويىن بۋعان جاستىق ماكسيماليزم جازۋشىنىڭ سان قىرلى شەبەرلٸك يٸرٸمدەرٸن تولىعىمەن تانىپ, تٷسٸنٸپ وقۋىنا مۇرسات بەرمەيدٸ. مۇنداي جاستا ولارعا «اباي جولىنان» گٶرٸ دۋلات يسابەكوۆتىڭ «قارعىن» رومانى كٶبٸرەك ۇنار ەدٸ.
فەني كەزەڭدەرٸنٸڭ دارييا-شٶلٸن كەشٸپ ٶتٸپ, جالعىزدىقتى سەزٸنٸپ, جالعاندىقتان جالىعىپ, ٶمٸردەن مول تەجٸريبە جيناقتاي كەلە قايتا وقىعاندا, جارالى جانعا دەرۋ بولاتىنداي كٶركەم شىعارمالار بولادى. كلاسسيكالىق دٷنيە دەپ سولاردى اتاساق كەرەك. ەۋەزوۆ شىعارمالارى قازٸرگٸ ۋاقىتتا سۇرانىسقا قاتتى يە دەپ ايتا الماس ەدٸك. دەگەنمەن, ەسٸرەسە, تسەنزۋرادان تىس جازىلعان ەڭگٸمەلەرٸ – تازا كلاسسيكالىق.
بيىلعى جىلدىڭ باسىندا اعىلشىندار لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸك» رومانىنىڭ جەلٸسٸ بويىنشا جاڭاشا تٷسٸرٸلگەن كٶپ سەرييالى فيلمٸن ۇسىندى. وسى فيلمنٸڭ ەسەرٸنەن لوندون كٸتاپ دٷكەندەرٸنٸڭ سٶرەلەرٸندە شاڭ باسىپ تۇرعان «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸك» كٸتابى ساناۋلى ساعاتتاردا ساتىلىپ كەتكەنٸن وقىدىم.
سول سيياقتى, رەسەيدە بولعان «وككۋپاي اباي» قوزعالىسىن ەسكە الايىق. مەسكەۋ جۇرتى كٷن دەمەي, تٷن دەمەي, اباي ەسكەرتكٸشٸنە قاراي اعىلدى. اباي ٶلەڭدەرٸن ٸزدەپ جٷرٸپ وقىدى. كٸتاپتارىنا سۇرانىس قاتتى ارتتى. تەلەجٷرگٸزۋشٸ تينا كاندەلاكي اباي حاكٸم تۋرالى اقپارات شۇعىل كەرەك بولىپ, قازاق تانىستارىنا تەلەفون شالعاندا, ەشقانداي ماردىمدى جاۋاپ الا الماعانىن دا ايتقان سول كەزدە.
كلاسسيكالىق دٷنيەلەر - «سۋ تٷبٸندە جاتقان تاس». ولار بٸر جەلدٸڭ تولقىتۋىن اسىقپاي كٷتەدٸ.
قازٸرگٸ تەۋەلسٸز ەدەبيەتٸمٸزدٸ جاساپ جٷرگەن زامانداس قالامگەرلەردٸڭ قۋاتتى وي-مٷمكٸندٸكتەرٸنە تاڭ قالۋدان تانعان ەمەسپٸن. تالعامپازدىق پەن ٸزدەنگٸشتٸكتەن وزىق دٷنيەلەر تۋادى. ٶز-ٶزٸڭە سىن كٶزبەن قاراي الۋ, جازعان شىعارماڭدى ٷزدٸكسٸز جەتٸلدٸرۋ, ۋاقىت ٶتكەن سايىن كەمەلٸنە كەلتٸرە تٷسۋ جاڭا ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەتٸنٸ انىق.
سول سيياقتى, قازٸرگٸ ەدەبيەتتٸڭ شەتٸندە جٷرگەن تىم «الاششىل» جاستار دا بار. «الاش» دەپ ايقايلاعاندا, داۋىستارى جەر جارعانمەن, شىنايى قوزعاۋعا تۇرارلىق مەسەلەلەرٸنەن الىس. وسى كەزگە دەيٸن «بەس ارىس» شابلونى سانادا جاتتالىپ قالعانى سونشا, ماعجاننىڭ اتى اتالعاندا, مٸندەتتٸ تٷردە احمەت, مٸرجاقىپ, جٷسٸپبەكتەي قايراتكەرلەر قوسا ەلەس بەرەتٸن بولدى. تاعدىرلارى ۇقساس, اسا تراگەدييالى بولعانى ٷشٸن دە دارا تۇلعالاردى بۇلايشا توپتاستىرا ناسيحاتتاۋ ماعجان سىندى ەرەكشە اقىننىڭ پوەزيياسىن لايىقتى بيٸگٸنەن كٶرسەتپەي جٷر.
سول سيياقتى, بيىل باسپادان جٷسٸپبەكتٸڭ كٸتابى جارىق كٶردٸ. جٷسٸپبەك – شەبەر رومانشى, بٸراق اقىن ەمەس. ٶلەڭدٸ جازسا, الماعايىپ شاقتا قازاقتىڭ ساناسىنا سەۋلە تٷسٸرٸپ, ساياسي كٶزقاراسىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن عانا جازدى. مىناۋ شىققان كٸتاپتا پروزاسى مەن پوەزيياسى قاتار توپتاستىرىلىپتى. بۇل جيناققا ٶلەڭدەرٸنٸڭ دە بٸرگە ەنگٸزٸلۋٸ,ەسٸرەسە, جٷسٸپبەك شىعارماشىلىعى جايىنان بٸرٸنشٸ رەت اقپارات العالى بەتٸن اشقان جاس وقىرمان كٶڭٸلٸنٸڭ باسقا ەشتەمەگە اۋماي, تەك جٷسٸپبەك پروزاسىنىڭ قۋات-كٷشٸن ەركٸن سٸمٸرۋٸنە كەدەرگٸ بولاتىنى انىق. جٷسٸپبەكتٸڭ جاۋھار پروزاسىنىڭ بارلىق جاعىنان جارىقتى مولىنان تٷسٸرٸپ, اسىلداي جارقىراۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋدٸڭ بٸر جولى, پروزاسىن ٶلەڭدەرٸنەن بٶلٸپ ناسيحاتتاۋ.
قايتكەن كٷندە دە, ماعجان, شەكەرٸم قاجى, جٷسٸپبەك, احمەت, مٸرجاقىپتاردىڭ بٸرٸن اقىن, بٸرٸن عالىم, بٸرٸن جازۋشى, بٸرٸن قايراتكەر رەتٸندە جەكە-جەكە ٶز بيٸگٸنە كٶتەرۋ سول جاس «الاششىلداردىڭ» پارىزى ەمەس پە?!
ابزالى, جاس ەدەبيەتشٸلەر ٶز كەزەڭٸندە تۋعان جاڭا شىعارمالارعا كٶپ نازار اۋدارىپ, كٶپ جازعانى دۇرىس. ەدەبيەتتەگٸ كٶزٸ تٸرٸ يا باقيلىق بولعان اۆتورلاردىڭ «يەرارحيياسىنان», ونىڭ مۇزداي سالقىن سالدارى – «توتىقۇس» سيندرومىنان ارىلۋ مٷمكٸندٸگٸ, بەلكٸم, سوندا تۋار? قاي اۆتوردىڭ ۇنايتىنىن, قاي اۆتوردىڭ مٷلدەم ۇناماعانىن سول كەزدە اشىق ايتا الارمىز?
نە دەگەنمەن, ٶز تالعامىڭدى باسقاعا جاماۋ, سەن ۇناتاتىن اۆتوردى باسقانىڭ ۇناتپايتىنى ٷشٸن عانا سٶگٸپ, داتتاۋ - «توتىقۇس» سيندرومىن جەمدەۋ, سەمٸرتۋ. بۇدان بٸز ۇتىلماساق, ۇتپايمىز.
ەر قالامگەر ٶز عۇمىرىن جازۋعا عانا ەمەس, ٷزدٸكسٸز وقۋعا دا ارنايدى. بٸر ويدى بٸر وي, بٸر تاستى بٸر تاس قوزعاماسا, تىنباي تىقىلداپ, جٷگٸرٸپ تۇراتىن ساعات تٸلٸ تەرٸزدٸ ەدەبي پروتسەسس ديناميكاسى دا سول سەتتە توقتاپ, توقىراپ قالار ەدٸ. ەر قالامگەردٸڭ تالعامىنا ساي, تاستاماي وقيتىن بٸر-ەكٸ اۆتورى بولادى. جاستاۋ كەزدە سوعان ەلٸكتەپ جازادى. كەيٸن وقي-وقي, ەبدەن مەڭگەرٸپ, ٶز ويى مەن مٷمكٸندٸگٸ سول يدەالىنان ٶسٸپ كەتكەن شاقتا, كەلەلٸ شەدەۆرلاردى ٶزٸ تۋدىرا باستايدى. سول كەزدە, امبيتسيياسى جەڭٸپ, يدەالىن تٸپتٸ جەك كٶرٸپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن. الايدا, مۇنىڭ نەسٸ جامان? «ٶنەردٸ ٷيرەن, ٷيرەن دە جيرەن». بۇل بارلىق دانىشپاندارعا تەن قاسيەت.
«مەن ەشكٸمنٸڭ ويىن, تەحنيكاسىن, سٶزٸن قايتالامادىم» دەۋ – تازا اقيقات ەمەس. ەككلەزياست ايتقانداي, ادام دا, تابيعات تا بەرٸ قايتا قايتالانىپ كەلە بەرەدٸ, جالعاننان جاڭالىق ٸزدەمە. «قۇدايلار (ياعني, قاعاندار), ەنەكي, ٶز مازارلارىندا تىنىشتىق تاۋىپ جاتىر».
جازۋشى «ٶمٸر-ٶلٸم» - ەكٸ اقيقاتتىڭ اراسىن كەسكٸندەپ بەرۋشٸ سۋرەتكەر عانا. ول دانىشپان بولا العانىمەن, قۇداي بولا المايدى. اۆتوردان كۋلت جاساۋ, تابىنۋ – ەدەبي پروتسەستٸ دامىتپايدى, قايتا تەجەيدٸ.
مۇحتار ماعاۋيننىڭ «شىڭعىسحانى» - عىلىمي ٸزدەنٸسٸ مول, دەرەكتٸ رومان. جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «شىڭعىسحاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتى دا اۆتور قالامىنىڭ تولىسقان شاعىندا دٷنيەگە كەلگەن كەمەل دٷنيە. بۇل حيكايات كٶركەمدٸك دەڭگەيٸنٸڭ جوعارىلىعىمەن اسا قۇندى.
ەڭگٸمە بٷكٸل ادامزاتتىڭ ميىن قۇرساۋلاپ, دەگەنٸنە جٷرگٸزٸپ تۇرعان ەلگٸ قارا «گيپنوزدا». جازۋشى راقىمجان وتارباەۆ وسى قۇرساۋدى بۇزىپ-جارىپ ٶتە العان جولى دارا, جالى بيٸك قالامگەرلەردٸڭ بٸرٸ. سوندىقتان دا ول ٶز ويىن اشىق ايتتى. توڭ بوپ جاتقان سەڭدٸ تٷرتتٸ. سەڭ قاقىراپ, سٶگٸلٸپ, قوزعالىپ كەتتٸ.
انار كابدۋللينا,
ۇلت پورتالى
