2017 jyly maýsymaiynyń 22-25-kúnderi Astanada ótken Dúniejúzi qazaqtarynyń V quryltaiynda Elbasy «Otandastar» qoryn quryp, osy qor arqyly Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵyna sheteldegi aǵaiynmen bailanys jasaýdy mindettegen edi. Dál bir jyldan keiin, iaǵni 2018 jyly maýsym aiynda «Otandastar qory» KEAQ-nyń (Kommertsiialyq emes aktsionerlik qoǵamy) jumysyn bastady.
Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimetiniń Qaýlysynda atalmysh «Otandastar qory» KEAQ «Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń qyzmetin qamtamasyz etý negizgi nysanasy bolyp aiqyndalsyn», - dep arnaiy atap kórsetti.
«Otandastar qory» KEAQ-nyń qurylýyna bailanysty Qaýymdastyqtyń jumysyn qazirgiden kúsheitip, jańa deńgeige kóterýge úlken múmkindik týady dep sendik. Óitkeni Dúniejúzi Qazaqtary Qaýymdastyǵynyń qarjy máselesiniń durys sheshilmeýinen bolyp kezinde kóp qiyndyqqa dýshar boldy.
Búginde «Otandastar qory» óziniń arnaiy jasalǵan jol kartasy arqyly árbir qala, oblys ákimshilikterimen Mámilege (memorandým) otyrýda. Mámileniń maqsaty sheteldegi jáne elimizge qonys aýdarǵan etnikalyq qazaqtarǵa qoldaý kórsetý eken. Jýyrda sondai mámilelerdiń biri- «Otandastar qory» KEAQ-nyń ókilderi men Pavlodar oblysy ákimshiligi arasynda jasaldy. Osy resmi is-sharaǵa kýá retinde kóńilge kelgen azdaǵan oilardy ortaǵa salýdy jón kórdim.
Atalmysh resmi saltanatty sharada oblys ákiminiń orynbasary Begentaev Meiram Muhametrahymuly myrzanyń jinalǵan aýditoriiacynda tek qazaqtar otyrǵanyn, sonyń ishinde oryssha bilmeitin alys shetelderden kelgen oralmandar, jastar men stýdentter ókili, jýrnalister otyrǵanyn eskermesten tek orys tilinde sóilegenin, al «Otandastar qory»-nyń basqarýshy direktory Ábildinova Áliia Sapabekqyzy hanymnyń da sózin aldymen kóp kórim qazaqsha bastap alyp, sońyn siyrquimyshaqtatyp orysshaǵa burmalap ketkeni de kóńilge daq qaldyrady. Qazaqtyń máselesin bul adamdar orys tilinde joqtamaq pa dep oilap qaldyq.
Memleketimizdi damyǵan elderdiń qataryna jetkizýdiń eń basty tetikteriniń biri-demografiia ekendigi bárimizge aian. Babalarymyz ol týraly:
«Toqsan ińgen botalap,
Toǵyz kelin qomdasyn.
Ulyń onshaqty bolsyn,
Qyzyń monshaqty bolsyn,
Dáýletiń kóp bolsyn,
Perzentiń kóp bolsyn,
Basyń kóp bolsyn,
Asyń kóp bolsyn,
Jasyń kóp bolsyn,
Dosyń kóp bolsyn!
...Bedeliń tasyp órlesin,
Oshaǵyń máńgi sónbesin!»,-dep keler urpaǵyna bata-tilegin qaldyryp ketken edi. Óitkeni, «bedelimiz tasyp órleitin, oshaǵymyz máńgi sónbeitin» «Máńgi el!» bolý úshin «bas kóbeimei - as kóbeimeitinin», nemese «mal egiz týsa-shóp aiyr ósetinin» babalarymyz jaqsy bilgen.
«Qazir elimizde turǵyndar sany 18 millionnan asyp, 19 millionǵa bet aldy. Keń-baitaq jerdi jiyrma millionǵa jetpeitin halyqpen erkin igere alamyz ba? Onyń ústine demografiialyq ósimimiz de kórshiles eldermen salystyrǵanda óte tómen. Mysaly, 1967 jyly Qazaqstanda 12,4 million, Ózbekstanda 10,8 million halyq bolǵan eken. Iaǵni biz kórshilerimizden 2 milliondai artyq bolyppyz. Arada elý jyl ótkende, iaǵni 2017 jylǵy esep boiynsha Ózbekstan halqy 34 millionǵa jaqyndap, úsh esege kóbeiipti. Túrikmenstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan halqy da úsh ese ósken. Ókinishke qarai, biz bar bolǵany jarty ese ǵana ósip, 18 millionnan áreń asyp otyrmyz. Turǵyndar sany óspeýine bir sebep – eldi tastap shetke kóshýshiler kóp. Aitalyq, keiingi 10 jylda elimizden 324 myń adam syrtqa kóshken. Al kelýshiler bar bolǵany 283 myń adam. Onyń syrtynda bala týý jónindegi jaǵdaiymyz da máz emes. 1980 jyldary respýblika kóleminde bir jylda 800 myń sábi dúniege kelse, qazir bul kórsetkish eki ese azaiyp, 400 myńnyń ainalasynda bolyp tur. Demografiialyq jaǵdaiymyz osy qalpynan ózgermese, bul faktor ekonomikamyzǵa keri áser eteri anyq. Mysaly, bir ǵana Soltústik Qazaqstan oblysynda búgingi tańda turǵyndary 50 adamǵa jetpeitin 100 eldi meken bar eken. Olardyń 38-i jaqyn arada múldem jabylady. Qalǵandarynyń bolashaǵy buldyr» (Egemen Qazaqstan.2018j 16-qarasha) Bul eskirip ketpegen statistikalyq kórsetkish.
Másele dál osyndai erekshe aktýaldy turǵan búgingi tańda «Otandastar qory» KEAQ arqyly Dúniejúzi qazaqtar qaýymdastyǵynyń atqaratyn sharýasy ushan-teńiz bolýǵa tiis edi. Ókinishke orai, «Otandastar qory» KEAQ Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń qyzmetin qamtamasyz etetin negizgi nysanasyn ysyryp tastap, qaýymdastyqtyń barlyq fýntsiiasyn atqaratyn jeke jol kartasyn jasap alǵan.
Biraq ol jol kartasy tek qarajat shashýǵa baǵyttalǵan ártúrli shoýlar, forýmdar, kishi quryltai, mýzykalyq festival, ekskýrsiia-saiahat qatarly mádeni sharalardan quralǵan. Esesine biz kútken asa mańyzdy sóz tirkesteri bul kartada joq. Naqtylap aitsaq, etnikalyq qazaqtardy elge kóshirip alý, qabyldaý, qonystandyrý degen sóz bul jol kartasynda kezdespeidi. Kóshi-qon máselesine kóńil bólinip, qandastarymyzdyń elge qosylý qarqynyn kóbeitýdiń múmkindikteri qarastyrylmaǵan. Demografiiamyzdy damytýdyń negizgi tetikteriniń biri bolýshy sheteldegi qandastardyń elge kóship kelip qonystanýy, oralmandardyń kóshiniń mańyzdylyǵy men qajettiligi týraly aitylmaǵan.Týrasyn aitsaq, shetelderdegi qazaqtardy Atamekenine tartý, qonystandyrý týraly bul baǵdarlamada eshbir sóz joq. Iaǵni, búginde aityp júrgen oralmandar kóshiniń toqyraýyn azaitatyn, sebep –saldaryn ashatyn naqty tujyrym jasalmaǵan dep túsinýge bolady.
Sondyqtan da atalmysh qujattyń deni ulttyqmerekelerde oblys, qala, aýdan ákimshilik tarapynan burynnan beri kórshiles elderdegi qandastardy eldegi bolyp jatqan aýqymdy mádeni is sharalarǵa qatystyrý siiaqty jumystary memleket esebinen atqarylatyn «akademiialyq týrizmdi» ǵana eske salady. Jalpy elimizde bolyp jatqan mádeni is-sharalarǵa kórshi memleketterde turatyn qandastardy qatystyrý burynnan istelip kele jatqan dástúrlerdiń biri bolatyn.
«Otandastar qory»-nyń Astananyń tórindegi záýlem keńsege otyz-otyz bes menedjerler shoǵyrlanǵan, aýyr qozǵalatyn sylbyr mehnizmmen shetelderge etnikalyq qazaqtarymen turaqty bailanys jasaýy ekitalai. Estýimizshe bul jerdegilerdiń bári de jyly-jumsaqtyń jolyn jaqsy biletin bai-baǵlannyń balalary men týystarynan quralǵan kórinedi. Sebebi, kóbi qazaqsha eki sózdiń basyn qosyp sóilei almaityn kórinedi. Qazaqsha sóilei almaityn adamdar etnikalyq qazaqtarmen elge kóship kelip jatqan oralmandar týraly, olardyń tolyp jatqan problemasy jóninde túsinigi múlde joq, oryssha bilmeitin qandastarmen sóilesýi múmkin emes, taǵy bir biýrokratiialyq apparat bolyp shyǵa kelýine bir-aq qadam qalyp tur degen sóz. Mundai apparattar bizde jetkilikti. Osydan-aq qordyń aqshasy maqsatsyz jumsalyp kete me degen oiǵa qalasyń. Mysaly: sheteldegi qandastarǵa arnap radio, saittar ashamyz dep «Otandastar qory» KEAQ-nyń jol kartasynda kórsetilgen. Bul eshbir syn kótermeitin jospar. Sebebi búginde ǵalamtor múmkindigi men qosa elimizde osy baǵyttaǵy veb-saittar men qazaq radiolary da jetip artylady. Kerisinshe barlyq qarjy qandastardy elge kóshirip ákelý, olardy otanymyzǵa beiimdeý, qoldaý kórsetýge jumsalýy kerek. Jol qartada baiaǵydan QR-da atqarylyp kele jatqan jumystardy qaitalap kórsete bergendigi qarjyny maqsatsyz talan- tarajǵa salýdyń tásili tárizdi.
Jalpy oralmanǵa qatysty jumystardyń aýyry óńirlerge júkteletindikten Astanadaǵy «Otandastar qory» KEAQ-nyń shtatyna 5-6 adam ǵana qaldyryp, qarajattyń denin óńirlerge bólý tiimdi ekendigi aitpasa da anyq. Sonda ǵana jol kartasyn iske asyrýda nátijeli bolary kúmánsiz. Jalpy jedel, isker top óńirlerde jasaqtalyp, ortalyqta shaǵyn menedjerler basqaryp otyrsa zaman talabyna sai ónimdi de nátijeli sharalar iske asýyna qolaily bolmaq.
Bul jol kartasy kóshi qon məselesin zamanýi turǵyda sheshýge baǵyttalý qajet. Pavlodarda bolǵan memarandýmǵa qol qoiý rásiminde oblystyq ishki saiasat basqarmasynyń basshysy Dáýenov Ernur Nurlanuly myrzanyń oqyp tanystyrǵan az-muz esebinde «Otandastar qory»-nyń jol kartasynda Dúniejúzi qazaqtar qaýymdastyǵy tarapynan atqarylatyn jumystyń óte az kórsetilgeni qordan óńirlerge qarajat bólinbeitininiń aiǵaǵy bolmaq.
Qazaq sanyn kóbeitýdiń bir joly – órkenietti elderdiń etnostyq kóshti júrgizýdegi ozyq tájiribelerin, atap aitsaq Germaniia, Izrail qatarly etnostyq kóshti jaqsy júrgizetin memleketterdiń tájiribesin zerttep, onyń ońtaily tustaryn elimizde paidalaný ýaqyty áldeqashan bolǵany týraly naqty dáiekpen kún tártibinen túspei únemi aitylyp keledi. Bul tájiribe degenimiz, oralmandardy kóshirip alýda olardyń burynnan ómir súrip jatqan turǵylyqty jerinen bastap, Atajurtqa vizanyń qai túrimen qonys aýdarady, barǵan soń turaqty turýǵa, tirkelýge, azamattyq alýǵa qandai qujattar kerek bolady – onyń bárin sol jaqta daiyndaý degen sóz. Sonymen qatar beri kóship kelýge qushtar bolǵanymen qarjylyq múmkindigi joq otbasylarǵa naqty qarjylai qoldaý kórsetý, kelgesin áleýmettik kómek berý joldary bizde áli kúnge birizdilikke túsken joq. Shekaradan ótkende kim qarsy alady, qai óńirge ornalasady, baspana máselesi qalai sheshiledi, ne jumys isteidi - bul da sheshilmegen máseleniń biri retinde qalys qalyp keledi. Jalpy bizdiń elde oralmandardy kútip alyp ornalastyrý máselesimen de eshkim ainalyspaidy. Biraz oblystarda oralmandarǵa arnalǵan beiimdeý ortalyqtary bolǵanymen olardyń jumysy búgingi zaman talabyna sai emes, kóship kelgen qandastarǵa qyzmet kórsetý memlekettik standarty áli kúnge qalyptaspaǵan.
Oralmandardyń turaqty tirkelip, azamattyq alýyndaǵy qujattarǵa qatysty daý da bir tóbe. Sońǵy jyldary olarǵa áýeli yqtiiar hat berý kerek, azamattyqqa qujatty sodan keiin ótkizedi degen ereje shyqty. Yqtiiar hat degenimiz tólqujatqa teńestirilmeitindikten azamattyq alatyn ýaqyty jetkenshe oralman baýyrymyzdyń yǵyry shyǵady. Al elge kelgesin kórsetetin kómeginiń de shanaǵy belgili, memleket jergilikti bilikke, jergilikti bilik qaltaly azamattarǵa, kásipkerlerge júktei salady, al olardyń kómegi de júieli emes, kómeskilenip baryp sońy qurdymǵa ketip jatady.
Resei prezidenti Vladimir Pýtin dúnieniń túkpir-túkpirindegi orystar men orystildi azamattardy eshqandai kedergisiz, áýre-sarsańǵa salmai milliondap qabyldap, birden azamattyq beretin baǵdarlamaǵa qol qoidy. Endi álemniń ár tarabynan Reseige repatrianttar tolassyz aǵylatyny anyq. Al biz oralmandardyń kelýin jeńildetpek túgili, neshe túrli syltaýmen barǵan saiyn qiyndatýdan tanbai otyrmyz. Ánsheiinde Reseidi úlgi tutqanda aldyna qara salmaityn orysshyl basshylar etnikalyq qazaqty kóbeitý máselesine kelgende árine osylai bultalańǵa salatyny belgili bolyp qalýda. Bizdegi resmi emes derek boiynsha búgingi tańda elimizge alys-jýyq shetelderden kelgen 30 myńdai adam áli azamattyq ala almaǵan.
Kezinde Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń tóraǵasynyń orynbasary bolǵan, kóshi-qon máselesimen kóp jyldar boiy ainalysyp kelgen ult janashary belgili ǵalym, jazýshy-dramatýrg Sultanáli Balǵabaev aǵamyzdyń kóshi-qon máselesin júieli zertteitin ortalyq qurýdy talai márte usyndy. Etnikalyq qazaǵynyń úshten biri áli shetelde júrgen bizdiń elde shynynda ondai ortalyq áli kúnge joq. Elimizdegi qaptaǵan ǵylymi-zertteý institýttary men sansyz analitikalyq-saraptaý ortalyqtarynyń bul salaǵa nege nazar aýdarmaityny bizge túsiniksiz. Al kóshi-qon jáne oralmandar týraly aitylyp júrgen áńgimelerdiń kópshiligi eshqandai naqty zertteýge negizdelmegen, ekpindetken qyzyl sózden, zańnamalyq, qarjylyq jaǵynan oryndalýy múmkin emes, bos usynystardan turady. Osyǵan orai, Úkimet keńsesiniń bir bólimi, eń quryǵanda bir sektory kóshi-qon jumystaryn úilestirip, Premer-ministrdiń bir orynbasary osy jumystarǵa basshylyq jasap otyrsa jumys júielenip, alǵa basady. Óitkeni bul salany jetik biletin mamandar men basshy kadrlar jetkiliksiz.
Elimizde áli kúnge kóshi-qon jóninde arnaiy mamandar daiyndaý qolǵa alynǵan emes. Buryn oralmandar týraly derekter kóshi-qon mekemeleri arqyly bir ortalyqqa jinalatyn. Qazir jeke kóshi-qon mekemeleri de joq, oralmandardyń derek qory da jumysyn toqtatqan ba, beimálim!
Sonyń saldarynan Qazaqstanda oralmandar mártebesin alyp jatqan kimder, olar qaida júr, Qazaqstanda qaldy ma, álde qaityp ketti me – ony anyqtaý qiyn. Bolashaqta oralmandardyń derek qorynyń jumysyn qaita júrgizip, oǵan Qazaqstanda turaqty qalatyn oralmandardy ǵana engizý máselesi osy ortalyqtardyń saraptamasy arqyly sheshilip tursa ǵana nátijeli bolar edi. Osyǵan orai oblystardaǵy kóshi-qon úrdisi boiynsha barlyq málimet, aqparattardy, statistikalyq esepterdi bekitilgen formalarǵa sáikes oblystardaǵy tiisti mekemelerden jinaqtap alyp, Úkimetke usynatyn statistikalyq esepke jaýapty mekeme, Táýelsizdiktiń alǵashqy jylydarynan beri oralman máselesimen ainalysyp kele jatqan óńirlerdegi Qaýymdastyq filialdarynyń tájiribeli mamandary bolýǵa tiis.
Máselen, oblys ákimdikteri kezinde ár oblystaǵy Kóshi-qon basqarmasynyń janynan Oralmandardyń beiimdeý jáne yqpaldastyrý ortalyqtaryn quryp ashyp bergen. Olardyń ár qaisysynda bekitilgen shtattyq kestege sáikes qyzmetkerleri bar bolatyn. Osy mekemeler 2013 jyly oblystyq Jumyspen qamtýdy úilestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasyna qosylyp jergilikti biýdjetten jyl saiyn arnaiy qarjy bólinip tursa da sodan bergi ýaqytta oralmandardyń múddesi úshin emes basqarmanyń múddesi úshin jumys jasap kele jatqandai áser qaldyrady. Mine osy mekemeni Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy jáne «Otandastar qory» » KEAQ -na berip shet elden kelgenderge birinshi kezekte quqyqtyq aqparattyq aqyl-keńes beretin iskerlik ortalyq retinde qaita qurý búgingi zamannyń talaby. Sonymen qatar Eńbek ministrligindegi etnikalyq qazaqtarmen jumys jasaý basqarmalary da qysqartylyp jatyr. Oblystardaǵy bólimderi de qysqartylyp basqarma qaramaǵyndaǵy bólimderge qosylyp aty bar zaty joq boldy. Osy máseleni oblys ákimderi oralmandardy beiimdeý ortalyqtaryn qaýymdastyqtyń oblystyq filialdaryna jaýaptandyryp, naqty istermen ainalyssa ǵana nátijeli bolar edi degen oiǵa qalamyz.
Qoryta aitqanda, Elbasynyń arnaiy tapsyrmasymen qurylǵan «Otandastar qory» KEAQ, Dúniejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵynyń kóp jyldan beri atqaryp kelgen, keibiri qarjylyq múmkinshilikke orai kezek kútip turǵan júieli jumystaryn attap ótip, basqa baǵytta jasaǵan jol kartasy arqyly sheteldegi qazaq diasporasynyń sheshimin kútken sansyz meselelerimen ainalysatyn qaýqary bar ma, óitkeni dál qazirgi tańda osy qorda etnikalyq qazaqtyń muń muqtajyn, mentalitetin túsine biletin, kóshi-qon salasynda tájiribesi bar mamandar jumys istei me degen oi alańdatady.
Qordyń basty maqsaty men mindeti Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵymen birlesip tarihi otanynan tys jerde ómir súrip jatqan qandastardy elge kóshirip ákelý, olarǵa jón siltep, turmys-tirshiligin ondap, kásippen ainalysýyna, jumysqa ornalasýyna jáne ortaǵa beiimdelip, baspanaly bolýyna jaǵdai jasaý bolmaq. Endeshe «Otandastar qory» KEAQ osy mindetinen aýytqymasa eken dep tileimiz.
Amantai TOIShYBAIULY
