2017 جىلى ماۋسىمايىنىڭ 22-25-كٷندەرٸ استانادا ٶتكەن دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا ەلباسى «وتانداستار» قورىن قۇرىپ, وسى قور ارقىلى دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنا شەتەلدەگٸ اعايىنمەن بايلانىس جاساۋدى مٸندەتتەگەن ەدٸ. دەل بٸر جىلدان كەيٸن, ياعني 2018 جىلى ماۋسىم ايىندا «وتانداستار قورى» كەاق-نىڭ (كوممەرتسييالىق ەمەس اكتسيونەرلٸك قوعامى) جۇمىسىن باستادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسىندا اتالمىش «وتانداستار قورى» كەاق «دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتۋ نەگٸزگٸ نىساناسى بولىپ ايقىندالسىن», - دەپ ارنايى اتاپ كٶرسەتتٸ.
«وتانداستار قورى» كەاق-نىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى قاۋىمداستىقتىڭ جۇمىسىن قازٸرگٸدەن كٷشەيتٸپ, جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە ٷلكەن مٷمكٸندٸك تۋادى دەپ سەندٸك. ٶيتكەنٸ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قارجى مەسەلەسٸنٸڭ دۇرىس شەشٸلمەۋٸنەن بولىپ كەزٸندە كٶپ قيىندىققا دۋشار بولدى.
بٷگٸندە «وتانداستار قورى» ٶزٸنٸڭ ارنايى جاسالعان جول كارتاسى ارقىلى ەربٸر قالا, وبلىس ەكٸمشٸلٸكتەرٸمەن مەمٸلەگە (مەموراندۋم) وتىرۋدا. مەمٸلەنٸڭ ماقساتى شەتەلدەگٸ جەنە ەلٸمٸزگە قونىس اۋدارعان ەتنيكالىق قازاقتارعا قولداۋ كٶرسەتۋ ەكەن. جۋىردا سونداي مەمٸلەلەردٸڭ بٸرٸ- «وتانداستار قورى» كەاق-نىڭ ٶكٸلدەرٸ مەن پاۆلودار وبلىسى ەكٸمشٸلٸگٸ اراسىندا جاسالدى. وسى رەسمي ٸس-شاراعا كۋە رەتٸندە كٶڭٸلگە كەلگەن ازداعان ويلاردى ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸم.
اتالمىش رەسمي سالتاناتتى شارادا وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى بەگەنتاەۆ مەيرام مۇحامەتراحىمۇلى مىرزانىڭ جينالعان اۋديتوريياcىندا تەك قازاقتار وتىرعانىن, سونىڭ ٸشٸندە ورىسشا بٸلمەيتٸن الىس شەتەلدەردەن كەلگەن ورالماندار, جاستار مەن ستۋدەنتتەر ٶكٸلٸ, جۋرناليستەر وتىرعانىن ەسكەرمەستەن تەك ورىس تٸلٸندە سٶيلەگەنٸن, ال «وتانداستار قورى»-نىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ەبٸلدينوۆا ەلييا ساپابەكقىزى حانىمنىڭ دا سٶزٸن الدىمەن كٶپ كٶرٸم قازاقشا باستاپ الىپ, سوڭىن سيىرقۇيمىشاقتاتىپ ورىسشاعا بۇرمالاپ كەتكەنٸ دە كٶڭٸلگە داق قالدىرادى. قازاقتىڭ مەسەلەسٸن بۇل ادامدار ورىس تٸلٸندە جوقتاماق پا دەپ ويلاپ قالدىق.
مەملەكەتٸمٸزدٸ دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا جەتكٸزۋدٸڭ ەڭ باستى تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ-دەموگرافييا ەكەندٸگٸ بەرٸمٸزگە ايان. بابالارىمىز ول تۋرالى:
«توقسان ٸڭگەن بوتالاپ,
توعىز كەلٸن قومداسىن.
ۇلىڭ ونشاقتى بولسىن,
قىزىڭ مونشاقتى بولسىن,
دەۋلەتٸڭ كٶپ بولسىن,
پەرزەنتٸڭ كٶپ بولسىن,
باسىڭ كٶپ بولسىن,
اسىڭ كٶپ بولسىن,
جاسىڭ كٶپ بولسىن,
دوسىڭ كٶپ بولسىن!
...بەدەلٸڭ تاسىپ ٶرلەسٸن,
وشاعىڭ مەڭگٸ سٶنبەسٸن!»,-دەپ كەلەر ۇرپاعىنا باتا-تٸلەگٸن قالدىرىپ كەتكەن ەدٸ. ٶيتكەنٸ, «بەدەلٸمٸز تاسىپ ٶرلەيتٸن, وشاعىمىز مەڭگٸ سٶنبەيتٸن» «مەڭگٸ ەل!» بولۋ ٷشٸن «باس كٶبەيمەي - اس كٶبەيمەيتٸنٸن», نەمەسە «مال ەگٸز تۋسا-شٶپ ايىر ٶسەتٸنٸن» بابالارىمىز جاقسى بٸلگەن.
«قازٸر ەلٸمٸزدە تۇرعىندار سانى 18 ميلليوننان اسىپ, 19 ميلليونعا بەت الدى. كەڭ-بايتاق جەردٸ جيىرما ميلليونعا جەتپەيتٸن حالىقپەن ەركٸن يگەرە الامىز با? ونىڭ ٷستٸنە دەموگرافييالىق ٶسٸمٸمٸز دە كٶرشٸلەس ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ٶتە تٶمەن. مىسالى, 1967 جىلى قازاقستاندا 12,4 ميلليون, ٶزبەكستاندا 10,8 ميلليون حالىق بولعان ەكەن. ياعني بٸز كٶرشٸلەرٸمٸزدەن 2 ميلليونداي ارتىق بولىپپىز. ارادا ەلۋ جىل ٶتكەندە, ياعني 2017 جىلعى ەسەپ بويىنشا ٶزبەكستان حالقى 34 ميلليونعا جاقىنداپ, ٷش ەسەگە كٶبەيٸپتٸ. تٷرٸكمەنستان, تەجٸكستان, قىرعىزستان حالقى دا ٷش ەسە ٶسكەن. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز بار بولعانى جارتى ەسە عانا ٶسٸپ, 18 ميلليوننان ەرەڭ اسىپ وتىرمىز. تۇرعىندار سانى ٶسپەۋٸنە بٸر سەبەپ – ەلدٸ تاستاپ شەتكە كٶشۋشٸلەر كٶپ. ايتالىق, كەيٸنگٸ 10 جىلدا ەلٸمٸزدەن 324 مىڭ ادام سىرتقا كٶشكەن. ال كەلۋشٸلەر بار بولعانى 283 مىڭ ادام. ونىڭ سىرتىندا بالا تۋۋ جٶنٸندەگٸ جاعدايىمىز دا مەز ەمەس. 1980 جىلدارى رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە بٸر جىلدا 800 مىڭ سەبي دٷنيەگە كەلسە, قازٸر بۇل كٶرسەتكٸش ەكٸ ەسە ازايىپ, 400 مىڭنىڭ اينالاسىندا بولىپ تۇر. دەموگرافييالىق جاعدايىمىز وسى قالپىنان ٶزگەرمەسە, بۇل فاكتور ەكونوميكامىزعا كەرٸ ەسەر ەتەرٸ انىق. مىسالى, بٸر عانا سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا بٷگٸنگٸ تاڭدا تۇرعىندارى 50 ادامعا جەتپەيتٸن 100 ەلدٸ مەكەن بار ەكەن. ولاردىڭ 38-ٸ جاقىن ارادا مٷلدەم جابىلادى. قالعاندارىنىڭ بولاشاعى بۇلدىر» (ەگەمەن قازاقستان.2018ج 16-قاراشا) بۇل ەسكٸرٸپ كەتپەگەن ستاتيستيكالىق كٶرسەتكٸش.
مەسەلە دەل وسىنداي ەرەكشە اكتۋالدى تۇرعان بٷگٸنگٸ تاڭدا «وتانداستار قورى» كەاق ارقىلى دٷنيەجٷزٸ قازاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ اتقاراتىن شارۋاسى ۇشان-تەڭٸز بولۋعا تيٸس ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, «وتانداستار قورى» كەاق دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتەتٸن نەگٸزگٸ نىساناسىن ىسىرىپ تاستاپ, قاۋىمداستىقتىڭ بارلىق فۋنتسيياسىن اتقاراتىن جەكە جول كارتاسىن جاساپ العان.
بٸراق ول جول كارتاسى تەك قاراجات شاشۋعا باعىتتالعان ەرتٷرلٸ شوۋلار, فورۋمدار, كٸشٸ قۇرىلتاي, مۋزىكالىق فەستيۆال, ەكسكۋرسييا-ساياحات قاتارلى مەدەني شارالاردان قۇرالعان. ەسەسٸنە بٸز كٷتكەن اسا ماڭىزدى سٶز تٸركەستەرٸ بۇل كارتادا جوق. ناقتىلاپ ايتساق, ەتنيكالىق قازاقتاردى ەلگە كٶشٸرٸپ الۋ, قابىلداۋ, قونىستاندىرۋ دەگەن سٶز بۇل جول كارتاسىندا كەزدەسپەيدٸ. كٶشٸ-قون مەسەلەسٸنە كٶڭٸل بٶلٸنٸپ, قانداستارىمىزدىڭ ەلگە قوسىلۋ قارقىنىن كٶبەيتۋدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ قاراستىرىلماعان. دەموگرافييامىزدى دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولۋشى شەتەلدەگٸ قانداستاردىڭ ەلگە كٶشٸپ كەلٸپ قونىستانۋى, ورالمانداردىڭ كٶشٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ايتىلماعان.تۋراسىن ايتساق, شەتەلدەردەگٸ قازاقتاردى اتامەكەنٸنە تارتۋ, قونىستاندىرۋ تۋرالى بۇل باعدارلامادا ەشبٸر سٶز جوق. ياعني, بٷگٸندە ايتىپ جٷرگەن ورالماندار كٶشٸنٸڭ توقىراۋىن ازايتاتىن, سەبەپ –سالدارىن اشاتىن ناقتى تۇجىرىم جاسالماعان دەپ تٷسٸنۋگە بولادى.
سوندىقتان دا اتالمىش قۇجاتتىڭ دەنٸ ۇلتتىقمەرەكەلەردە وبلىس, قالا, اۋدان ەكٸمشٸلٸك تاراپىنان بۇرىننان بەرٸ كٶرشٸلەس ەلدەردەگٸ قانداستاردى ەلدەگٸ بولىپ جاتقان اۋقىمدى مەدەني ٸس شارالارعا قاتىستىرۋ سيياقتى جۇمىستارى مەملەكەت ەسەبٸنەن اتقارىلاتىن «اكادەمييالىق تۋريزمدٸ» عانا ەسكە سالادى. جالپى ەلٸمٸزدە بولىپ جاتقان مەدەني ٸس-شارالارعا كٶرشٸ مەملەكەتتەردە تۇراتىن قانداستاردى قاتىستىرۋ بۇرىننان ٸستەلٸپ كەلە جاتقان دەستٷرلەردٸڭ بٸرٸ بولاتىن.
«وتانداستار قورى»-نىڭ استانانىڭ تٶرٸندەگٸ زەۋلەم كەڭسەگە وتىز-وتىز بەس مەنەدجەرلەر شوعىرلانعان, اۋىر قوزعالاتىن سىلبىر مەحنيزممەن شەتەلدەرگە ەتنيكالىق قازاقتارىمەن تۇراقتى بايلانىس جاساۋى ەكٸتالاي. ەستۋٸمٸزشە بۇل جەردەگٸلەردٸڭ بەرٸ دە جىلى-جۇمساقتىڭ جولىن جاقسى بٸلەتٸن باي-باعلاننىڭ بالالارى مەن تۋىستارىنان قۇرالعان كٶرٸنەدٸ. سەبەبٸ, كٶبٸ قازاقشا ەكٸ سٶزدٸڭ باسىن قوسىپ سٶيلەي المايتىن كٶرٸنەدٸ. قازاقشا سٶيلەي المايتىن ادامدار ەتنيكالىق قازاقتارمەن ەلگە كٶشٸپ كەلٸپ جاتقان ورالماندار تۋرالى, ولاردىڭ تولىپ جاتقان پروبلەماسى جٶنٸندە تٷسٸنٸگٸ مٷلدە جوق, ورىسشا بٸلمەيتٸن قانداستارمەن سٶيلەسۋٸ مٷمكٸن ەمەس, تاعى بٸر بيۋروكراتييالىق اپپارات بولىپ شىعا كەلۋٸنە بٸر-اق قادام قالىپ تۇر دەگەن سٶز. مۇنداي اپپاراتتار بٸزدە جەتكٸلٸكتٸ. وسىدان-اق قوردىڭ اقشاسى ماقساتسىز جۇمسالىپ كەتە مە دەگەن ويعا قالاسىڭ. مىسالى: شەتەلدەگٸ قانداستارعا ارناپ راديو, سايتتار اشامىز دەپ «وتانداستار قورى» كەاق-نىڭ جول كارتاسىندا كٶرسەتٸلگەن. بۇل ەشبٸر سىن كٶتەرمەيتٸن جوسپار. سەبەبٸ بٷگٸندە عالامتور مٷمكٸندٸگٸ مەن قوسا ەلٸمٸزدە وسى باعىتتاعى ۆەب-سايتتار مەن قازاق راديولارى دا جەتٸپ ارتىلادى. كەرٸسٸنشە بارلىق قارجى قانداستاردى ەلگە كٶشٸرٸپ ەكەلۋ, ولاردى وتانىمىزعا بەيٸمدەۋ, قولداۋ كٶرسەتۋگە جۇمسالۋى كەرەك. جول قارتادا باياعىدان قر-دا اتقارىلىپ كەلە جاتقان جۇمىستاردى قايتالاپ كٶرسەتە بەرگەندٸگٸ قارجىنى ماقساتسىز تالان- تاراجعا سالۋدىڭ تەسٸلٸ تەرٸزدٸ.
جالپى ورالمانعا قاتىستى جۇمىستاردىڭ اۋىرى ٶڭٸرلەرگە جٷكتەلەتٸندٸكتەن استاناداعى «وتانداستار قورى» كەاق-نىڭ شتاتىنا 5-6 ادام عانا قالدىرىپ, قاراجاتتىڭ دەنٸن ٶڭٸرلەرگە بٶلۋ تيٸمدٸ ەكەندٸگٸ ايتپاسا دا انىق. سوندا عانا جول كارتاسىن ٸسكە اسىرۋدا نەتيجەلٸ بولارى كٷمەنسٸز. جالپى جەدەل, ٸسكەر توپ ٶڭٸرلەردە جاساقتالىپ, ورتالىقتا شاعىن مەنەدجەرلەر باسقارىپ وتىرسا زامان تالابىنا ساي ٶنٸمدٸ دە نەتيجەلٸ شارالار ٸسكە اسۋىنا قولايلى بولماق.
بۇل جول كارتاسى كٶشٸ قون مəسەلەسٸن زامانۋي تۇرعىدا شەشۋگە باعىتتالۋ قاجەت. پاۆلوداردا بولعان مەماراندۋمعا قول قويۋ رەسٸمٸندە وبلىستىق ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى دەۋەنوۆ ەرنۇر نۇرلانۇلى مىرزانىڭ وقىپ تانىستىرعان از-مۇز ەسەبٸندە «وتانداستار قورى»-نىڭ جول كارتاسىندا دٷنيەجٷزٸ قازاقتار قاۋىمداستىعى تاراپىنان اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ ٶتە از كٶرسەتٸلگەنٸ قوردان ٶڭٸرلەرگە قاراجات بٶلٸنبەيتٸنٸنٸڭ ايعاعى بولماق.
قازاق سانىن كٶبەيتۋدٸڭ بٸر جولى – ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ ەتنوستىق كٶشتٸ جٷرگٸزۋدەگٸ وزىق تەجٸريبەلەرٸن, اتاپ ايتساق گەرمانييا, يزرايل قاتارلى ەتنوستىق كٶشتٸ جاقسى جٷرگٸزەتٸن مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸن زەرتتەپ, ونىڭ وڭتايلى تۇستارىن ەلٸمٸزدە پايدالانۋ ۋاقىتى ەلدەقاشان بولعانى تۋرالى ناقتى دەيەكپەن كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەي ٷنەمٸ ايتىلىپ كەلەدٸ. بۇل تەجٸريبە دەگەنٸمٸز, ورالمانداردى كٶشٸرٸپ الۋدا ولاردىڭ بۇرىننان ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان تۇرعىلىقتى جەرٸنەن باستاپ, اتاجۇرتقا ۆيزانىڭ قاي تٷرٸمەن قونىس اۋدارادى, بارعان سوڭ تۇراقتى تۇرۋعا, تٸركەلۋگە, ازاماتتىق الۋعا قانداي قۇجاتتار كەرەك بولادى – ونىڭ بەرٸن سول جاقتا دايىنداۋ دەگەن سٶز. سونىمەن قاتار بەرٸ كٶشٸپ كەلۋگە قۇشتار بولعانىمەن قارجىلىق مٷمكٸندٸگٸ جوق وتباسىلارعا ناقتى قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتۋ, كەلگەسٸن ەلەۋمەتتٸك كٶمەك بەرۋ جولدارى بٸزدە ەلٸ كٷنگە بٸرٸزدٸلٸككە تٷسكەن جوق. شەكارادان ٶتكەندە كٸم قارسى الادى, قاي ٶڭٸرگە ورنالاسادى, باسپانا مەسەلەسٸ قالاي شەشٸلەدٸ, نە جۇمىس ٸستەيدٸ - بۇل دا شەشٸلمەگەن مەسەلەنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە قالىس قالىپ كەلەدٸ. جالپى بٸزدٸڭ ەلدە ورالمانداردى كٷتٸپ الىپ ورنالاستىرۋ مەسەلەسٸمەن دە ەشكٸم اينالىسپايدى. بٸراز وبلىستاردا ورالماندارعا ارنالعان بەيٸمدەۋ ورتالىقتارى بولعانىمەن ولاردىڭ جۇمىسى بٷگٸنگٸ زامان تالابىنا ساي ەمەس, كٶشٸپ كەلگەن قانداستارعا قىزمەت كٶرسەتۋ مەملەكەتتٸك ستاندارتى ەلٸ كٷنگە قالىپتاسپاعان.
ورالمانداردىڭ تۇراقتى تٸركەلٸپ, ازاماتتىق الۋىنداعى قۇجاتتارعا قاتىستى داۋ دا بٸر تٶبە. سوڭعى جىلدارى ولارعا ەۋەلٸ ىقتييار حات بەرۋ كەرەك, ازاماتتىققا قۇجاتتى سودان كەيٸن ٶتكٸزەدٸ دەگەن ەرەجە شىقتى. ىقتييار حات دەگەنٸمٸز تٶلقۇجاتقا تەڭەستٸرٸلمەيتٸندٸكتەن ازاماتتىق الاتىن ۋاقىتى جەتكەنشە ورالمان باۋىرىمىزدىڭ ىعىرى شىعادى. ال ەلگە كەلگەسٸن كٶرسەتەتٸن كٶمەگٸنٸڭ دە شاناعى بەلگٸلٸ, مەملەكەت جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك قالتالى ازاماتتارعا, كەسٸپكەرلەرگە جٷكتەي سالادى, ال ولاردىڭ كٶمەگٸ دە جٷيەلٸ ەمەس, كٶمەسكٸلەنٸپ بارىپ سوڭى قۇردىمعا كەتٸپ جاتادى.
رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين دٷنيەنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ ورىستار مەن ورىستٸلدٸ ازاماتتاردى ەشقانداي كەدەرگٸسٸز, ەۋرە-سارساڭعا سالماي ميلليونداپ قابىلداپ, بٸردەن ازاماتتىق بەرەتٸن باعدارلاماعا قول قويدى. ەندٸ ەلەمنٸڭ ەر تارابىنان رەسەيگە رەپاتريانتتار تولاسسىز اعىلاتىنى انىق. ال بٸز ورالمانداردىڭ كەلۋٸن جەڭٸلدەتپەك تٷگٸلٸ, نەشە تٷرلٸ سىلتاۋمەن بارعان سايىن قيىنداتۋدان تانباي وتىرمىز. ەنشەيٸندە رەسەيدٸ ٷلگٸ تۇتقاندا الدىنا قارا سالمايتىن ورىسشىل باسشىلار ەتنيكالىق قازاقتى كٶبەيتۋ مەسەلەسٸنە كەلگەندە ەرينە وسىلاي بۇلتالاڭعا سالاتىنى بەلگٸلٸ بولىپ قالۋدا. بٸزدەگٸ رەسمي ەمەس دەرەك بويىنشا بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزگە الىس-جۋىق شەتەلدەردەن كەلگەن 30 مىڭداي ادام ەلٸ ازاماتتىق الا الماعان.
كەزٸندە دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان, كٶشٸ-قون مەسەلەسٸمەن كٶپ جىلدار بويى اينالىسىپ كەلگەن ۇلت جاناشارى بەلگٸلٸ عالىم, جازۋشى-دراماتۋرگ سۇلتانەلٸ بالعاباەۆ اعامىزدىڭ كٶشٸ-قون مەسەلەسٸن جٷيەلٸ زەرتتەيتٸن ورتالىق قۇرۋدى تالاي مەرتە ۇسىندى. ەتنيكالىق قازاعىنىڭ ٷشتەن بٸرٸ ەلٸ شەتەلدە جٷرگەن بٸزدٸڭ ەلدە شىنىندا ونداي ورتالىق ەلٸ كٷنگە جوق. ەلٸمٸزدەگٸ قاپتاعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن سانسىز اناليتيكالىق-ساراپتاۋ ورتالىقتارىنىڭ بۇل سالاعا نەگە نازار اۋدارمايتىنى بٸزگە تٷسٸنٸكسٸز. ال كٶشٸ-قون جەنە ورالماندار تۋرالى ايتىلىپ جٷرگەن ەڭگٸمەلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ەشقانداي ناقتى زەرتتەۋگە نەگٸزدەلمەگەن, ەكپٸندەتكەن قىزىل سٶزدەن, زاڭنامالىق, قارجىلىق جاعىنان ورىندالۋى مٷمكٸن ەمەس, بوس ۇسىنىستاردان تۇرادى. وسىعان وراي, ٷكٸمەت كەڭسەسٸنٸڭ بٸر بٶلٸمٸ, ەڭ قۇرىعاندا بٸر سەكتورى كٶشٸ-قون جۇمىستارىن ٷيلەستٸرٸپ, پرەمەر-مينيستردٸڭ بٸر ورىنباسارى وسى جۇمىستارعا باسشىلىق جاساپ وتىرسا جۇمىس جٷيەلەنٸپ, العا باسادى. ٶيتكەنٸ بۇل سالانى جەتٸك بٸلەتٸن ماماندار مەن باسشى كادرلار جەتكٸلٸكسٸز.
ەلٸمٸزدە ەلٸ كٷنگە كٶشٸ-قون جٶنٸندە ارنايى ماماندار دايىنداۋ قولعا الىنعان ەمەس. بۇرىن ورالماندار تۋرالى دەرەكتەر كٶشٸ-قون مەكەمەلەرٸ ارقىلى بٸر ورتالىققا جينالاتىن. قازٸر جەكە كٶشٸ-قون مەكەمەلەرٸ دە جوق, ورالمانداردىڭ دەرەك قورى دا جۇمىسىن توقتاتقان با, بەيمەلٸم!
سونىڭ سالدارىنان قازاقستاندا ورالماندار مەرتەبەسٸن الىپ جاتقان كٸمدەر, ولار قايدا جٷر, قازاقستاندا قالدى ما, ەلدە قايتىپ كەتتٸ مە – ونى انىقتاۋ قيىن. بولاشاقتا ورالمانداردىڭ دەرەك قورىنىڭ جۇمىسىن قايتا جٷرگٸزٸپ, وعان قازاقستاندا تۇراقتى قالاتىن ورالمانداردى عانا ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ وسى ورتالىقتاردىڭ ساراپتاماسى ارقىلى شەشٸلٸپ تۇرسا عانا نەتيجەلٸ بولار ەدٸ. وسىعان وراي وبلىستارداعى كٶشٸ-قون ٷردٸسٸ بويىنشا بارلىق مەلٸمەت, اقپاراتتاردى, ستاتيستيكالىق ەسەپتەردٸ بەكٸتٸلگەن فورمالارعا سەيكەس وبلىستارداعى تيٸستٸ مەكەمەلەردەن جيناقتاپ الىپ, ٷكٸمەتكە ۇسىناتىن ستاتيستيكالىق ەسەپكە جاۋاپتى مەكەمە, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلىدارىنان بەرٸ ورالمان مەسەلەسٸمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ٶڭٸرلەردەگٸ قاۋىمداستىق فيليالدارىنىڭ تەجٸريبەلٸ ماماندارى بولۋعا تيٸس.
مەسەلەن, وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸ كەزٸندە ەر وبلىستاعى كٶشٸ-قون باسقارماسىنىڭ جانىنان ورالمانداردىڭ بەيٸمدەۋ جەنە ىقپالداستىرۋ ورتالىقتارىن قۇرىپ اشىپ بەرگەن. ولاردىڭ ەر قايسىسىندا بەكٸتٸلگەن شتاتتىق كەستەگە سەيكەس قىزمەتكەرلەرٸ بار بولاتىن. وسى مەكەمەلەر 2013 جىلى وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ٷيلەستٸرۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار باسقارماسىنا قوسىلىپ جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن جىل سايىن ارنايى قارجى بٶلٸنٸپ تۇرسا دا سودان بەرگٸ ۋاقىتتا ورالمانداردىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ەمەس باسقارمانىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن جۇمىس جاساپ كەلە جاتقانداي ەسەر قالدىرادى. مٸنە وسى مەكەمەنٸ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعى جەنە «وتانداستار قورى» » كەاق -نا بەرٸپ شەت ەلدەن كەلگەندەرگە بٸرٸنشٸ كەزەكتە قۇقىقتىق اقپاراتتىق اقىل-كەڭەس بەرەتٸن ٸسكەرلٸك ورتالىق رەتٸندە قايتا قۇرۋ بٷگٸنگٸ زاماننىڭ تالابى. سونىمەن قاتار ەڭبەك مينيسترلٸگٸندەگٸ ەتنيكالىق قازاقتارمەن جۇمىس جاساۋ باسقارمالارى دا قىسقارتىلىپ جاتىر. وبلىستارداعى بٶلٸمدەرٸ دە قىسقارتىلىپ باسقارما قاراماعىنداعى بٶلٸمدەرگە قوسىلىپ اتى بار زاتى جوق بولدى. وسى مەسەلەنٸ وبلىس ەكٸمدەرٸ ورالمانداردى بەيٸمدەۋ ورتالىقتارىن قاۋىمداستىقتىڭ وبلىستىق فيليالدارىنا جاۋاپتاندىرىپ, ناقتى ٸستەرمەن اينالىسسا عانا نەتيجەلٸ بولار ەدٸ دەگەن ويعا قالامىز.
قورىتا ايتقاندا, ەلباسىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان «وتانداستار قورى» كەاق, دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىنىڭ كٶپ جىلدان بەرٸ اتقارىپ كەلگەن, كەيبٸرٸ قارجىلىق مٷمكٸنشٸلٸككە وراي كەزەك كٷتٸپ تۇرعان جٷيەلٸ جۇمىستارىن اتتاپ ٶتٸپ, باسقا باعىتتا جاساعان جول كارتاسى ارقىلى شەتەلدەگٸ قازاق دياسپوراسىنىڭ شەشٸمٸن كٷتكەن سانسىز مەسەلەلەرٸمەن اينالىساتىن قاۋقارى بار ما, ٶيتكەنٸ دەل قازٸرگٸ تاڭدا وسى قوردا ەتنيكالىق قازاقتىڭ مۇڭ مۇقتاجىن, مەنتاليتەتٸن تٷسٸنە بٸلەتٸن, كٶشٸ-قون سالاسىندا تەجٸريبەسٸ بار ماماندار جۇمىس ٸستەي مە دەگەن وي الاڭداتادى.
قوردىڭ باستى ماقساتى مەن مٸندەتٸ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن بٸرلەسٸپ تاريحي وتانىنان تىس جەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قانداستاردى ەلگە كٶشٸرٸپ ەكەلۋ, ولارعا جٶن سٸلتەپ, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن ونداپ, كەسٸپپەن اينالىسۋىنا, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جەنە ورتاعا بەيٸمدەلٸپ, باسپانالى بولۋىنا جاعداي جاساۋ بولماق. ەندەشە «وتانداستار قورى» كەاق وسى مٸندەتٸنەن اۋىتقىماسا ەكەن دەپ تٸلەيمٸز.
امانتاي تويشىبايۇلى
