Qońsy aqysy – qoqysqa tastaldy. Resei biligi óz topyraǵyndaǵy jalǵyz qazaq mektebin jaýyp tastady. «Úilerinde qulpy bolmaityn» (Plano Karpini, «Mońǵal tarihy», Almaty, «Shapaǵat-nur», 2013 jyl, 31 bet) keń peiildi, aqjarma nietti qazaqqa orys kórshisi naǵyz osqyrynǵan «týysqandyǵyn» osylai kórsetti.
«Qyz da, áiel de atqa minetin» (Plano Karpini, Bul da sonda) ór rýhty, «Úige tabaldyryqty basyp kirgen adamdy ólim jazasyna kesetin» (Plano Karpini, Bul da sonda) qaisar bolmysty qazaqtyń qalyń jurty da; «tyq» dese, taýyqqa tietinge sekemshil tolerantshyl qazaq biligi de jumǵan aýzyn ashqan joq. Maiqy bi babamnyń: «Sarań úige – kisiń túspesin, paraqor bige – isiń túspesin» degeniniń dárgeii.
Álemdegi órkenietti elderdiń túgelindegi ámbe úlgilerge negizdelgen jalǵyz talap – eldiń turǵylyqty azamaty bolsań (tipti, belgili ýaqyt merziminde sol jurtta tursań) memlekettiń resmi tilin sóilep, ómir súresiń. Basqa jol da, nusqa da joq.
Búgingi batysshyl qazaq biliginiń memlekettiń ulttyq, resmi tiliniń ústemdik qaǵidasyn qasaqana «umytyp qalýynyń» sebebi bireý-aq – kázirgi qazaq biliginiń 80 paiyzy jat tilde, orysqul tilde sóileidi. Ózegi talǵan bul orysquldar ózgere almaidy. Otyz jyl ottaǵan janýar-ekeshtiń ózi jasyl jailaýynyń jýsanyna tilin úiirip, dilin úiretip alar edi. Iaǵni, Qazaq Elinde shubyrǵan árbir kelimsek etnostyń talap-tilegin eskerý – is júzinde múmkin de, qajet te emes.
Qazaq Elinde kázir orys tilinde 1500 mektep bar. Eger biz jyl saiyn 15 orys mektebin japsaq, elimizdegi 1500 orystildi mektepterdi 100 jyl boiyna, iaǵni, tutas bir ǵasyr merziminde túgesemiz. Osynshama siyrquiymshaq sozyp, sartap ýaqyt kútsek, qazaq tili birjola ólip tynady. Sóz – tilden quralady. Kindik ulttyń týǵan tiliniń kózi ashylyp, sózi júrmese, eldiń erteńgi aspany ashylmaidy. «2020 jylǵa taman Qazaq Eli jurtynyń 95 paiyzynyń qazaq tilinde sóileýi kerek» ekendigin kóksegen Elbasy emeýrini etekte qaldy. Etektegi erendi tórge tartýǵa qazaq biligine dereý qabyldanýǵa tiis taza qazaqtildi qyzmetkerler ǵana qaýqarly. Óitpesek ózegimiz talyp, tilimizdiń kúńgirtti «kórgen kúni» – «Nafyka kosse boya» (ejelgi grekshe «nafika kosse boia», orysshasy «Zachem koze baian») támsilimen, iaki, «Munyńdy artyńa tyǵyp qoi» (qazaqsha erkin maǵynasy) degennen aspai, áli taǵy da júz jylǵa jalǵasýy kádik.
Keshegi orystyń patshalyq biligi men sovet ókimeti qazaqtardyń yrqyna qaraǵan da joq, qalaýymen sanasqan da emes: qazaqtyń dalasy men balasyna orys tilin zorlyq-zombylyqpen tańdy. Demek, búgingi qazaq biligi de óziniń memlekettik qaýipsizdigi men ulttyq ereksheligin saqtap qalý maqsatynda batyl, birizdi, biryńai, birqalypty saiasat júrgizýge mindetti. Abaidyń: «Ózderińdi túzeler dei almaimyn, Óz qolyńnan ketken soń, endi óz yrqyń» – dep, túńilgen túnek-kúni kelmeske ketkende, kimnen, neden seskenemiz?..
Qazaq tilin kún saiyn árbir azamat sóileitin qoǵamnyń qoldanystaǵy resmi tili etýdiń tóte joly – orys mektepterin top-tobymen (jylyna 100 mektepten asa) indete jyldam jabý. Eń aldymen, balalaryn orystildi mektepterge bergen jan baýyr, ainymas dos – qazaq ata-analarymen tálim-tárbieli, tanym-túsinik jumystaryn júrgizgen maqul.
Elbasynyń jarlyqtary, qospalataly Parlamenttiń zańdary, Úkimettiń qaýlylary, ákimder men ministrlerdiń buiryqtarynyń túpnusqalary qazaq tilinde ázirlenbei, «memlekettik tildi ómirsheń etemin» deý – bos sóz, «bir zamanda ne patsha, ne esek óledi» degen esekdáme ǵana. Qazaq tilin túsinbeitin joǵarǵy laýazymdy qyzmetker orynyn bosatsyn! Ana tilimiz aldyǵa shyǵyp, kúndelikti nantabar tilge ainalsa ǵana – altyn sandyqtyń ústinde ashózek otyrǵan el qamytynan qutylamyz!
Bostan bas, erkin yryqty sońǵy úsh onjyldyqta qazaqtyń oryspen mámilelespegen máselesi qalmady: Keden Odaǵyn «kelistirip», «Eýraziia Odaǵyn» ornatty. Endeshe, topyraǵyndaǵy jalǵyz qazaq mektebin jaýyp tastaǵan orystyń aitylǵan sóz – atylǵan oǵy qaida qańǵyp ketti? Jornalshy Arman ShORAIdyń esebinshe, orys ormanyndaǵy qazaqtyń sanyn esepke salsaq, Reseide búgingi kúni baqandai 360 qazaq mektebi jumys isteýge tiis eken.
Kóne qazaqtyń «Orys dosyń bolsa, aibaltań ótkir qairalsyn» deýi tegin emes. Maskúnem urt, múlgigen jurtqa múldem senim joq. Úmbetei Jyraý «Alystaǵy dushpannan, ańdyp júrgen dos jaman» degende, aldymen, siresken serti men úkili ýádesin qumǵa sińiretin aram piǵyl, haram qareketti qońsyny meńzedi.
Myńjan BAIJANIN,
qoǵam qairatkeri.
