قوڭسى اقىسى – قوقىسقا تاستالدى. رەسەي بيلٸگٸ ٶز توپىراعىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبٸن جاۋىپ تاستادى. «ٷيلەرٸندە قۇلپى بولمايتىن» (پلانو كارپيني, «موڭعال تاريحى», الماتى, «شاپاعات-نۇر», 2013 جىل, 31 بەت) كەڭ پەيٸلدٸ, اقجارما نيەتتٸ قازاققا ورىس كٶرشٸسٸ ناعىز وسقىرىنعان «تۋىسقاندىعىن» وسىلاي كٶرسەتتٸ.
«قىز دا, ەيەل دە اتقا مٸنەتٸن» (پلانو كارپيني, بۇل دا سوندا) ٶر رۋحتى, «ٷيگە تابالدىرىقتى باسىپ كٸرگەن ادامدى ٶلٸم جازاسىنا كەسەتٸن» (پلانو كارپيني, بۇل دا سوندا) قايسار بولمىستى قازاقتىڭ قالىڭ جۇرتى دا; «تىق» دەسە, تاۋىققا تيەتٸنگە سەكەمشٸل تولەرانتشىل قازاق بيلٸگٸ دە جۇمعان اۋزىن اشقان جوق. مايقى بي بابامنىڭ: «ساراڭ ٷيگە – كٸسٸڭ تٷسپەسٸن, پاراقور بيگە – ٸسٸڭ تٷسپەسٸن» دەگەنٸنٸڭ دەرگەيٸ.
ەلەمدەگٸ ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ تٷگەلٸندەگٸ ەمبە ٷلگٸلەرگە نەگٸزدەلگەن جالعىز تالاپ – ەلدٸڭ تۇرعىلىقتى ازاماتى بولساڭ (تٸپتٸ, بەلگٸلٸ ۋاقىت مەرزٸمٸندە سول جۇرتتا تۇرساڭ) مەملەكەتتٸڭ رەسمي تٸلٸن سٶيلەپ, ٶمٸر سٷرەسٸڭ. باسقا جول دا, نۇسقا دا جوق.
بٷگٸنگٸ باتىسشىل قازاق بيلٸگٸنٸڭ مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق, رەسمي تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸك قاعيداسىن قاساقانا «ۇمىتىپ قالۋىنىڭ» سەبەبٸ بٸرەۋ-اق – كەزٸرگٸ قازاق بيلٸگٸنٸڭ 80 پايىزى جات تٸلدە, ورىسقۇل تٸلدە سٶيلەيدٸ. ٶزەگٸ تالعان بۇل ورىسقۇلدار ٶزگەرە المايدى. وتىز جىل وتتاعان جانۋار-ەكەشتٸڭ ٶزٸ جاسىل جايلاۋىنىڭ جۋسانىنا تٸلٸن ٷيٸرٸپ, دٸلٸن ٷيرەتٸپ الار ەدٸ. ياعني, قازاق ەلٸندە شۇبىرعان ەربٸر كەلٸمسەك ەتنوستىڭ تالاپ-تٸلەگٸن ەسكەرۋ – ٸس جٷزٸندە مٷمكٸن دە, قاجەت تە ەمەس.
قازاق ەلٸندە كەزٸر ورىس تٸلٸندە 1500 مەكتەپ بار. ەگەر بٸز جىل سايىن 15 ورىس مەكتەبٸن جاپساق, ەلٸمٸزدەگٸ 1500 ورىستٸلدٸ مەكتەپتەردٸ 100 جىل بويىنا, ياعني, تۇتاس بٸر عاسىر مەرزٸمٸندە تٷگەسەمٸز. وسىنشاما سيىرقۇيىمشاق سوزىپ, سارتاپ ۋاقىت كٷتسەك, قازاق تٸلٸ بٸرجولا ٶلٸپ تىنادى. سٶز – تٸلدەن قۇرالادى. كٸندٸك ۇلتتىڭ تۋعان تٸلٸنٸڭ كٶزٸ اشىلىپ, سٶزٸ جٷرمەسە, ەلدٸڭ ەرتەڭگٸ اسپانى اشىلمايدى. «2020 جىلعا تامان قازاق ەلٸ جۇرتىنىڭ 95 پايىزىنىڭ قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸ كەرەك» ەكەندٸگٸن كٶكسەگەن ەلباسى ەمەۋرٸنٸ ەتەكتە قالدى. ەتەكتەگٸ ەرەندٸ تٶرگە تارتۋعا قازاق بيلٸگٸنە دەرەۋ قابىلدانۋعا تيٸس تازا قازاقتٸلدٸ قىزمەتكەرلەر عانا قاۋقارلى. ٶيتپەسەك ٶزەگٸمٸز تالىپ, تٸلٸمٸزدٸڭ كٷڭگٸرتتٸ «كٶرگەن كٷنٸ» – «Nafyka kosse boya» (ەجەلگٸ گرەكشە «نافيكا كوسسە بويا», ورىسشاسى «زاچەم كوزە بايان») تەمسٸلٸمەن, ياكي, «مۇنىڭدى ارتىڭا تىعىپ قوي» (قازاقشا ەركٸن ماعىناسى) دەگەننەن اسپاي, ەلٸ تاعى دا جٷز جىلعا جالعاسۋى كەدٸك.
كەشەگٸ ورىستىڭ پاتشالىق بيلٸگٸ مەن سوۆەت ٶكٸمەتٸ قازاقتاردىڭ ىرقىنا قاراعان دا جوق, قالاۋىمەن ساناسقان دا ەمەس: قازاقتىڭ دالاسى مەن بالاسىنا ورىس تٸلٸن زورلىق-زومبىلىقپەن تاڭدى. دەمەك, بٷگٸنگٸ قازاق بيلٸگٸ دە ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا باتىل, بٸرٸزدٸ, بٸرىڭاي, بٸرقالىپتى ساياسات جٷرگٸزۋگە مٸندەتتٸ. ابايدىڭ: «ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن, ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ, ەندٸ ٶز ىرقىڭ» – دەپ, تٷڭٸلگەن تٷنەك-كٷنٸ كەلمەسكە كەتكەندە, كٸمنەن, نەدەن سەسكەنەمٸز?..
قازاق تٸلٸن كٷن سايىن ەربٸر ازامات سٶيلەيتٸن قوعامنىڭ قولدانىستاعى رەسمي تٸلٸ ەتۋدٸڭ تٶتە جولى – ورىس مەكتەپتەرٸن توپ-توبىمەن (جىلىنا 100 مەكتەپتەن اسا) ٸندەتە جىلدام جابۋ. ەڭ الدىمەن, بالالارىن ورىستٸلدٸ مەكتەپتەرگە بەرگەن جان باۋىر, اينىماس دوس – قازاق اتا-انالارىمەن تەلٸم-تەربيەلٸ, تانىم-تٷسٸنٸك جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن ماقۇل.
ەلباسىنىڭ جارلىقتارى, قوسپالاتالى پارلامەنتتٸڭ زاڭدارى, ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىلارى, ەكٸمدەر مەن مينيسترلەردٸڭ بۇيرىقتارىنىڭ تٷپنۇسقالارى قازاق تٸلٸندە ەزٸرلەنبەي, «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٶمٸرشەڭ ەتەمٸن» دەۋ – بوس سٶز, «بٸر زاماندا نە پاتشا, نە ەسەك ٶلەدٸ» دەگەن ەسەكدەمە عانا. قازاق تٸلٸن تٷسٸنبەيتٸن جوعارعى لاۋازىمدى قىزمەتكەر ورىنىن بوساتسىن! انا تٸلٸمٸز الدىعا شىعىپ, كٷندەلٸكتٸ نانتابار تٸلگە اينالسا عانا – التىن ساندىقتىڭ ٷستٸندە اشٶزەك وتىرعان ەل قامىتىنان قۇتىلامىز!
بوستان باس, ەركٸن ىرىقتى سوڭعى ٷش ونجىلدىقتا قازاقتىڭ ورىسپەن مەمٸلەلەسپەگەن مەسەلەسٸ قالمادى: كەدەن وداعىن «كەلٸستٸرٸپ», «ەۋرازييا وداعىن» ورناتتى. ەندەشە, توپىراعىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبٸن جاۋىپ تاستاعان ورىستىڭ ايتىلعان سٶز – اتىلعان وعى قايدا قاڭعىپ كەتتٸ? جورنالشى ارمان شورايدىڭ ەسەبٸنشە, ورىس ورمانىنداعى قازاقتىڭ سانىن ەسەپكە سالساق, رەسەيدە بٷگٸنگٸ كٷنٸ باقانداي 360 قازاق مەكتەبٸ جۇمىس ٸستەۋگە تيٸس ەكەن.
كٶنە قازاقتىڭ «ورىس دوسىڭ بولسا, ايبالتاڭ ٶتكٸر قايرالسىن» دەۋٸ تەگٸن ەمەس. ماسكٷنەم ۇرت, مٷلگٸگەن جۇرتقا مٷلدەم سەنٸم جوق. ٷمبەتەي جىراۋ «الىستاعى دۇشپاننان, اڭدىپ جٷرگەن دوس جامان» دەگەندە, الدىمەن, سٸرەسكەن سەرتٸ مەن ٷكٸلٸ ۋەدەسٸن قۇمعا سٸڭٸرەتٸن ارام پيعىل, حارام قارەكەتتٸ قوڭسىنى مەڭزەدٸ.
مىڭجان بايجانين,
قوعام قايراتكەرٸ.
