Qazaqstan Respýblikasynyń Ata Zańyna sáikes neke men otbasy memlekettiń qorǵaýynda bolady. Otbasy institýtynyń turaqty damýy úshin elimizde birqatar áleýmettik baǵdarlamalar júzege asyrylýda.
Degenmen statistikalyq derekterge sáikes sońǵy úsh jylda Qazaqstandaǵy neke qiiý kórsetkishi tómendep, ajyrasý kórsetkishi artyp keledi. 2015 jyldyń alǵashqy shiregindegi ajyrasý oqiǵalary aldyńǵy jyl kórsetkishterine qaraǵanda 3,4%-ǵa kóbeigen. Ajyrasýdyń jalpy koeffitsienti 1000 adamǵa shaqqanda 2,77 buzylǵan nekeni qurady.
Qazirgi tańda elimizdegi otbasy institýtyna eleýli qaýip tóndiretin másele – dástúrli emes din ókilderi arasyndaǵy neke men talaq máselesi. Birqatar azamattardyń din ustanymdaryn burmalap túsindiretin dástúrli emes aǵymdar yqpalyna túsýi zańsyz úilenip-ajyrasý faktileriniń jiileýine soqtyrýda.
Dástúrli emes aǵym ókilderi óz nekelerin AHAJ bólimshesinde tirketpeidi. Olar kóbine ata-anasynyń kelisiminsiz, tipti tiisti kýágerlersiz nekesin qidyrady. Nekesi zańdy túrde tirkelmegendikten er adamdar oǵan jaýapsyz qarap, bolmashy sebeptermen talaq aityp ajyrasyp jatady. Áieliniń aldynda eshbir jaýapkershilikti moinyna almai, ony qaraýsyz qaldyrady. Dástúrli emes aǵymdaǵy qyz-kelinshekter arasynda birneshe ret turmysqa shyǵyp, kúieýlerinen «talaq» alyp, balalarymen baspanasyz, qamqorlyqsyz qalý jaǵdailary jii kezdesýde.
Dástúrli emes aǵym ókilderiniń bul áreketteri zaiyrly memleket zańnamasyna da, islam shariǵatyna da qaishy áreket bolyp tabylady. Bul kórinister negizinen dástúrli emes islamdyq aǵymdardyń destrýktivti ideologiiasyn ustanýshylar arasynda oryn alýda.
Dástúrli islam shariǵatynda nekeniń bekitilgen alty sharty bar:
1. Neke sózi, iaǵni turmys qurǵaly jatqan er men áiel úilenbek nietterin sóz júzinde bildirýi kerek.
2. Úilenetin er men áieldiń aqyl-esi durys jáne baliǵat jasyna tolǵan bolýy kerek.
3. Úilenetin er men áiel arasynda arasynda shariǵat boiynsha nekelesýge tyiym salynǵan jaqyn týystyq nemese ýaqytsha kedergi bolmaýy tiis.
4. Neke qiiarda musylman, aqyl-esi durys, kámeletke tolǵan eki er nemese eki áiel jáne bir er kisi kýáger bolýy kerek.
5. Hanafi mázhaby boiynsha jigit qyzdyń tegine, dini men taqýalyǵyna sai keletin máhrin (qalyńmal) berip, bolashaqta asyrap-baǵa alatyn bolǵany jón.
6. Turmysqa shyǵatyn qyzǵa bolashaq jary máhr (suraǵan syilyǵy, qazaqsha – «qalyńmal») berýi kerek.
Atalǵan sharttar jubailardyń, ásirese er azamattyń otbasy aldyndaǵy mindetkerligin belgileidi. Islam shariǵaty boiynsha er adam áieli men otbasy múshelerin asyrap-baǵýǵa, balalarynyń durys bilim men jaqsy tárbie alýyn qamtamasyz etýge mindetti.
Musylman azamattardyń otbasy aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheitý maqsatynda qazir Qazaqstan musylmandary dini basqarmasyna qarasty meshitterde AHAJ bólimshesinde resmi tirkelgennen keiin ǵana azamattarǵa dini joralǵymen neke qiylady.
Islam dini sebepsiz ajyrasýdy quptamaidy. Erli-zaiyptylar úshin ajyrasý amalsyz baratyn eń sońǵy qadam bolýy tiis. Muhammed paiǵambar hadisinde: «Ruqsat berilgenderdiń ishindegi Allaǵa eń unamsyzy – talaq» delingen.
Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy Ǵulamalar keńesiniń sheshimi boiynsha talaq myna jaǵdailarda júzege asyrylady:
1. Kúieýi belsizdik, SPID sekildi aiyqpas qaterli dertke shaldyqqanda;
2. Eri áielin asyrai almaǵan jaǵdaida;
3. Kúieýi otbasyn sebepsiz uzaq merzimge tastap ketken jaǵdaida;
4. Eri áielin udaiy denesine iz qaldyratyndai uryp-soǵatyn bolsa;
5. Eri tórt ai nemese odan da kóp ýaqyt áieline jaqyndamaýǵa ant iship, sol ýaqyt aralyǵynda múlde jaqyndamaityn bolsa;
6. Eri áielin «zina jasady» dep nemese «mynaý meniń balam emes» dep aiyptap, is qazidyń quzyrynda qaralyp, qazi bir-birine laǵynet aitqyzǵanda;
7. Eri áielin qaraýsyz qaldyryp, áieline talaq bermesten sebepsiz uzaq ýaqyt áýrelese.
Shariǵat boiynsha ajyrasýǵa májbúr etetin jaǵdailar týyndaǵannyń ózinde er azamattyń burynǵy jubaiy aldyndaǵy keibir mindetkerlikteri saqtalady. Er adam perzenti kámelettik jasqa tolǵanǵa deiin ajyrasqan áieli men balasynyń qajettilikterin qamtamasyz etýge, qamqorlyq kórsetýge mindetti.
Dástúrli emes islamdyq aǵymdardyń ustanýshylary arasynda óz áielin talaq etip, aǵymdas baýyryna syiǵa tartý ádeti bar. Bul shariǵat zańdaryna da, islamnyń moraldyq qaǵidattaryna da qaishy qubylys. Talaq máselesine jeńil qaraityn olar tipti áieline uialy telefonmen «talaq» sózi jazylǵan habarlama jiberip ajyrasýdy da ádetke ainaldyrýda.
Mundai kórinisterdiń jii oryn alýyna áielderdiń dini jáne quqyqtyq saýatynyń tómendigi de óz áserin tigizip otyr. Nekeleri memlekettik AHAJ organdarynda tirkelmegen áielderdiń jáne olardyń balalarynyń quqyǵy memleket qorǵaýynan tys qalyp qoiýda.
Sondyqtan qazirgi tańda orta jáne joǵary bilim berý mekemelerinde, jastar paidalanatyn aqparat kózderinde, meshitterde jastarǵa neke jáne otbasyna qatysty zańnamalardy, dástúrli dini tanymdy, ulttyq otbasylyq qundylyqtardy túsindirý sharalaryn keń kólemde uiymdastyrý qajet. Otbasyn asyrap-saqtaý jáne urpaǵyna jaqsy tálim-tárbie berý ári azamattyq mindet, ári musylmandyq paryz ekenin óskeleń býynǵa jete túsindirý mańyzdy.
Ult portaly
