قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭىنا سەيكەس نەكە مەن وتباسى مەملەكەتتٸڭ قورعاۋىندا بولادى. وتباسى ينستيتۋتىنىڭ تۇراقتى دامۋى ٷشٸن ەلٸمٸزدە بٸرقاتار ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار جٷزەگە اسىرىلۋدا.
دەگەنمەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سەيكەس سوڭعى ٷش جىلدا قازاقستانداعى نەكە قييۋ كٶرسەتكٸشٸ تٶمەندەپ, اجىراسۋ كٶرسەتكٸشٸ ارتىپ كەلەدٸ. 2015 جىلدىڭ العاشقى شيرەگٸندەگٸ اجىراسۋ وقيعالارى الدىڭعى جىل كٶرسەتكٸشتەرٸنە قاراعاندا 3,4%-عا كٶبەيگەن. اجىراسۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتٸ 1000 ادامعا شاققاندا 2,77 بۇزىلعان نەكەنٸ قۇرادى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ وتباسى ينستيتۋتىنا ەلەۋلٸ قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن مەسەلە – دەستٷرلٸ ەمەس دٸن ٶكٸلدەرٸ اراسىنداعى نەكە مەن تالاق مەسەلەسٸ. بٸرقاتار ازاماتتاردىڭ دٸن ۇستانىمدارىن بۇرمالاپ تٷسٸندٸرەتٸن دەستٷرلٸ ەمەس اعىمدار ىقپالىنا تٷسۋٸ زاڭسىز ٷيلەنٸپ-اجىراسۋ فاكتٸلەرٸنٸڭ جيٸلەۋٸنە سوقتىرۋدا.
دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸ ٶز نەكەلەرٸن احاج بٶلٸمشەسٸندە تٸركەتپەيدٸ. ولار كٶبٸنە اتا-اناسىنىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز, تٸپتٸ تيٸستٸ كۋەگەرلەرسٸز نەكەسٸن قيدىرادى. نەكەسٸ زاڭدى تٷردە تٸركەلمەگەندٸكتەن ەر ادامدار وعان جاۋاپسىز قاراپ, بولماشى سەبەپتەرمەن تالاق ايتىپ اجىراسىپ جاتادى. ەيەلٸنٸڭ الدىندا ەشبٸر جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىنا الماي, ونى قاراۋسىز قالدىرادى. دەستٷرلٸ ەمەس اعىمداعى قىز-كەلٸنشەكتەر اراسىندا بٸرنەشە رەت تۇرمىسقا شىعىپ, كٷيەۋلەرٸنەن «تالاق» الىپ, بالالارىمەن باسپاناسىز, قامقورلىقسىز قالۋ جاعدايلارى جيٸ كەزدەسۋدە.
دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ بۇل ەرەكەتتەرٸ زايىرلى مەملەكەت زاڭناماسىنا دا, يسلام شاريعاتىنا دا قايشى ەرەكەت بولىپ تابىلادى. بۇل كٶرٸنٸستەر نەگٸزٸنەن دەستٷرلٸ ەمەس يسلامدىق اعىمداردىڭ دەسترۋكتيۆتٸ يدەولوگيياسىن ۇستانۋشىلار اراسىندا ورىن الۋدا.
دەستٷرلٸ يسلام شاريعاتىندا نەكەنٸڭ بەكٸتٸلگەن التى شارتى بار:
1. نەكە سٶزٸ, ياعني تۇرمىس قۇرعالى جاتقان ەر مەن ەيەل ٷيلەنبەك نيەتتەرٸن سٶز جٷزٸندە بٸلدٸرۋٸ كەرەك.
2. ٷيلەنەتٸن ەر مەن ەيەلدٸڭ اقىل-ەسٸ دۇرىس جەنە باليعات جاسىنا تولعان بولۋى كەرەك.
3. ٷيلەنەتٸن ەر مەن ەيەل اراسىندا اراسىندا شاريعات بويىنشا نەكەلەسۋگە تىيىم سالىنعان جاقىن تۋىستىق نەمەسە ۋاقىتشا كەدەرگٸ بولماۋى تيٸس.
4. نەكە قيياردا مۇسىلمان, اقىل-ەسٸ دۇرىس, كەمەلەتكە تولعان ەكٸ ەر نەمەسە ەكٸ ەيەل جەنە بٸر ەر كٸسٸ كۋەگەر بولۋى كەرەك.
5. حانافي مەزھابى بويىنشا جٸگٸت قىزدىڭ تەگٸنە, دٸنٸ مەن تاقۋالىعىنا ساي كەلەتٸن مەھرٸن (قالىڭمال) بەرٸپ, بولاشاقتا اسىراپ-باعا الاتىن بولعانى جٶن.
6. تۇرمىسقا شىعاتىن قىزعا بولاشاق جارى مەھر (سۇراعان سىيلىعى, قازاقشا – «قالىڭمال») بەرۋٸ كەرەك.
اتالعان شارتتار جۇبايلاردىڭ, ەسٸرەسە ەر ازاماتتىڭ وتباسى الدىنداعى مٸندەتكەرلٸگٸن بەلگٸلەيدٸ. يسلام شاريعاتى بويىنشا ەر ادام ەيەلٸ مەن وتباسى مٷشەلەرٸن اسىراپ-باعۋعا, بالالارىنىڭ دۇرىس بٸلٸم مەن جاقسى تەربيە الۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مٸندەتتٸ.
مۇسىلمان ازاماتتاردىڭ وتباسى الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتۋ ماقساتىندا قازٸر قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنا قاراستى مەشٸتتەردە احاج بٶلٸمشەسٸندە رەسمي تٸركەلگەننەن كەيٸن عانا ازاماتتارعا دٸني جورالعىمەن نەكە قيىلادى.
يسلام دٸنٸ سەبەپسٸز اجىراسۋدى قۇپتامايدى. ەرلٸ-زايىپتىلار ٷشٸن اجىراسۋ امالسىز باراتىن ەڭ سوڭعى قادام بولۋى تيٸس. مۇحاممەد پايعامبار حاديسٸندە: «رۇقسات بەرٸلگەندەردٸڭ ٸشٸندەگٸ اللاعا ەڭ ۇنامسىزى – تالاق» دەلٸنگەن.
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ شەشٸمٸ بويىنشا تالاق مىنا جاعدايلاردا جٷزەگە اسىرىلادى:
1. كٷيەۋٸ بەلسٸزدٸك, سپيد سەكٸلدٸ ايىقپاس قاتەرلٸ دەرتكە شالدىققاندا;
2. ەرٸ ەيەلٸن اسىراي الماعان جاعدايدا;
3. كٷيەۋٸ وتباسىن سەبەپسٸز ۇزاق مەرزٸمگە تاستاپ كەتكەن جاعدايدا;
4. ەرٸ ەيەلٸن ۇدايى دەنەسٸنە ٸز قالدىراتىنداي ۇرىپ-سوعاتىن بولسا;
5. ەرٸ تٶرت اي نەمەسە ودان دا كٶپ ۋاقىت ەيەلٸنە جاقىنداماۋعا انت ٸشٸپ, سول ۋاقىت ارالىعىندا مٷلدە جاقىندامايتىن بولسا;
6. ەرٸ ەيەلٸن «زينا جاسادى» دەپ نەمەسە «مىناۋ مەنٸڭ بالام ەمەس» دەپ ايىپتاپ, ٸس قازيدىڭ قۇزىرىندا قارالىپ, قازي بٸر-بٸرٸنە لاعىنەت ايتقىزعاندا;
7. ەرٸ ەيەلٸن قاراۋسىز قالدىرىپ, ەيەلٸنە تالاق بەرمەستەن سەبەپسٸز ۇزاق ۋاقىت ەۋرەلەسە.
شاريعات بويىنشا اجىراسۋعا مەجبٷر ەتەتٸن جاعدايلار تۋىنداعاننىڭ ٶزٸندە ەر ازاماتتىڭ بۇرىنعى جۇبايى الدىنداعى كەيبٸر مٸندەتكەرلٸكتەرٸ ساقتالادى. ەر ادام پەرزەنتٸ كەمەلەتتٸك جاسقا تولعانعا دەيٸن اجىراسقان ەيەلٸ مەن بالاسىنىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن قامتاماسىز ەتۋگە, قامقورلىق كٶرسەتۋگە مٸندەتتٸ.
دەستٷرلٸ ەمەس يسلامدىق اعىمداردىڭ ۇستانۋشىلارى اراسىندا ٶز ەيەلٸن تالاق ەتٸپ, اعىمداس باۋىرىنا سىيعا تارتۋ ەدەتٸ بار. بۇل شاريعات زاڭدارىنا دا, يسلامنىڭ مورالدىق قاعيداتتارىنا دا قايشى قۇبىلىس. تالاق مەسەلەسٸنە جەڭٸل قارايتىن ولار تٸپتٸ ەيەلٸنە ۇيالى تەلەفونمەن «تالاق» سٶزٸ جازىلعان حابارلاما جٸبەرٸپ اجىراسۋدى دا ەدەتكە اينالدىرۋدا.
مۇنداي كٶرٸنٸستەردٸڭ جيٸ ورىن الۋىنا ەيەلدەردٸڭ دٸني جەنە قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ تٶمەندٸگٸ دە ٶز ەسەرٸن تيگٸزٸپ وتىر. نەكەلەرٸ مەملەكەتتٸك احاج ورگاندارىندا تٸركەلمەگەن ەيەلدەردٸڭ جەنە ولاردىڭ بالالارىنىڭ قۇقىعى مەملەكەت قورعاۋىنان تىس قالىپ قويۋدا.
سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭدا ورتا جەنە جوعارى بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸندە, جاستار پايدالاناتىن اقپارات كٶزدەرٸندە, مەشٸتتەردە جاستارعا نەكە جەنە وتباسىنا قاتىستى زاڭنامالاردى, دەستٷرلٸ دٸني تانىمدى, ۇلتتىق وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى تٷسٸندٸرۋ شارالارىن كەڭ كٶلەمدە ۇيىمداستىرۋ قاجەت. وتباسىن اسىراپ-ساقتاۋ جەنە ۇرپاعىنا جاقسى تەلٸم-تەربيە بەرۋ ەرٸ ازاماتتىق مٸندەت, ەرٸ مۇسىلماندىق پارىز ەكەنٸن ٶسكەلەڭ بۋىنعا جەتە تٷسٸندٸرۋ ماڭىزدى.
ۇلت پورتالى
