Rahymjan Otarbaevtyń «Shyńǵyshannyń kóz jasy» hikaiaty týraly eki esse jazdym, úshinshisi – hikaiat týraly túiindi sóz.
Bul ózi – «órtelgen kitap», ony órtegen ne qas nadan, ne naǵyz ǵulamanyń ózi. Hikaiat missiiasyn túsinbegen nadan bul áreketke «atyń shyqpasa jer órte» printsipimen barǵan. Ekinshisi túsingen de, sharasyzdyqtan qolyndaǵy kitapty laý etkizgen. Arada ǵasyr ótpei, nadandyqtyń Abaiǵa kóterilgen qoly Rahańa kelip dóp tiip jatty. Osy eki kezeń aralyǵynda qazaqtyń intellektýaldyq deńgeiinde bálendei ózgeris bolmaǵany tań qaldyrady.
Jazýshynyń hikaiatty jazýdaǵy maqsaty – uly maqsat bolatyn. Ol Shyńǵys han bolyp sóiledi. Aitaryn Shyńǵys han bolyp aityp ketti:
«Altyn taqtyń tórt butynyń astynda ámanda aiarlyq pen ishtarlyq, jaǵympazdyq pen járeýkelik, qyzǵanysh pen qylmys jatady. Satqyndyqty kóp kórdim. Jattan da, jaqynnan da. Ittiń dos bolǵany jaqsy, biraq dostyń it bolǵany jaman»(162-bet), - dedi ol.
«Urpaǵym, men kedeidi bai qyldym, qorqaqqa qylysh ustattym, sarańdy sahi ettim, ólmeshige ómir berdim. Biraq týa bitti topas bolyp jaratylǵan adamǵa aqyl kirgize almadym. Topas jannan jáne saqtanyńdar»(163-b), - dedi taǵy Shyńǵys bolyp.
Bul filosofiialyq hikaiatta astar men tuspal óte kóp. Allegoriia kóp nárseni ymdaidy.
Shyǵarmanyń qatparlarynda júz shifr jasyrylǵan, júz ret oqysań da, barlyq jumbaǵyn sheshý múmkin emes.
Qai betin ashyp qalsań da: «Quiryq jaly súzilgen myń san sáigúlik myń tarapqa bas bermei aǵyzyp bara jatyr eken deidi...» - degen sýret kózge shalyna ketedi. Sulý da eliktirip áketetin pafos. Jan súisintedi. Jazýshynyń idealy – osy.
Marko Polo kitabyndaǵy «Tatar qudaiy men tatar senimi sipattalatyn taraýda» sharýaǵa ia qandai da bir muqtajdyq jaǵdaiǵa túskende itjandy keletin, kóp shyǵyn shyǵarmaityn, jerler men patshalyqtardy baǵyndyrýda aldyna jan salmaityn jaýynger halyq týraly bylai delinedi:
«Uzaq jolǵa, soǵysqa attanǵan kezde ózderimen kóp nárse tasyp júrmeidi, ózimen tek sút quiylǵan eki bylǵary qap pen et pisiretin qysh ydysyn ǵana alady. Sondai-aq, jańbyrdan qorǵanatyn kishkene shatyry bolady. Qajet bolsa, men sizderge aitaiyn, olar nár syzbastan on kún boiy at ústinde júre beredi, ot jaqpaidy, qajet bolsa, atynyń qanyn azyq etedi; attyń qan tamyryn kesip, qanyn ishedi. Sol siiaqty, qurǵaq sútteri bar, ol qamyrǵa uqsas, óte qoiý bolady; sony sýǵa salyp, erigenshe aralastyrady da simirip alady».
Shyńǵys túmeniniń uzaq joryqqa shydamdy, jany siriligin sýretteýde jazýshy osy prototipten alys ketpeidi:
«Jalǵyz tal ashy qurtty azyq qyp alty kúndik joldy alshańdap ótken. Aptap saýyp turǵan aspannyń astynda, ala qanshyq aqpannyń aiazynda qabaqtaryna kirbiń ilip, qyńq etpes. Jigerin janý az, janyn qaqtaý kerek!»(158-bet), - dep sýretteidi.
Osyndai jaýynger halyqtyń urpaǵy qai kezden boikúiezdikke ushyrap, qai tustan bastap usaqtala bastap edi?
Jazýshynyń mazasyn alyp, oilandyratyn suraq ta osy.
Ol rýhynan airylǵan urpaqtyń kúiin asqaq Shyńǵys obrazymen salystyra, qatar sýretteidi. Máńgúrttik qamytyn kigendeginiń kúnin kózge shuqyǵandai etip kórsetedi.
Hikaiattaǵy Rahań Shyńǵysy jalqaýlyq pen boikúiezdik, satqyndyq pen barlyq ádilitsizdik ataýlyǵa qarsy soǵysyp júrgendei. Uly murat kózdemegen soń bári beker degen ideiany ustanǵan avtor ishken-jegeni men bos maqtanǵa máz bolyp ómir keshkenderdi sheneidi:
«Bul dalada tolǵatqan on qatynnyń biri kózi alaryp, murty edireigen batyr ulan tabar. Biraq onysy óz áýletiniń, árisi bir taipanyń aýqymynan asyp, qairat kórsetse, qane? Qozy kósh jerge shapqany men az nápaqa tapqanyna kúpti bop aptyǵy basylar. Aýyna syimai alshańdaǵan arǵymaǵynyń aiaǵyna jem túser. Keregede súieýli tura-tura qos qulash naizasynyń ushyn tot basar. Az kúngi ataq-abyroiyn maldanyp, sen jaqsysyń degen jádigói sózge aldanyp toq basar. Toq basar da tobyǵy qisaiǵan kóp mojantopaidyń birine ainalar»(158-b).
Munda «Qalyń elim – qazaǵym...» dep qabyrǵasy qaiysqan uly Abaidyń muńy bar. «Jaqsy menen jamandy aiyrmaityndar» qai zamanda da el arasynda kezdese beredi. Eldi alǵa bastyrmaityndar da solar.
Uly maqsat jolynda Eýropany erkin kezip, jerdiń kúllisin óz tórindei jailaǵan Shyńǵystyń shyrqyn túrkiniń óz jerinen álsin-álsin shyǵa beretin shálkestik minezderi buza beredi.
Munymen jazýshy ne aitqysy kelgen?
Jazýshy filosofiialyq kózqaras súzgisine sala kele, nadandyq, ashkózdik, satqyndyq keselder ishten meńdegen kezde Shyńǵys hannyń qara aspandy qaq aiyratyn qaharyna da jeńistik bermei ketýi ǵajap emes ekenin anyq meńzeidi. «Biliner-bilinbes syzdaýyqtai Saýdakenttiń shálkestigin tyiý úshin shartaraptan túmenderin shaqyrtty» degen jazýshy bárinen de «ishten shyqqan jaý jaman» ekenin, ony der kezinde tyimasa, qaýiptiń úlkeni sodan keletinin ásirelei kórsetý arqyly bildiredi:
«Qalyń túmen shartaraptan shań kóterip jetip, shahardy qorshaǵan. Ózi aýlaqtaý qyr basynda aq ordasyn qondyrǵan»(175-b).
Aibarly Shyńǵys han men shahardyń «kekirigi azǵan bekteri men maiǵa bókken úirektei baipań qaqqan bailarynyń» záreleriniń qalai ushqandyǵy sýrettelgen fragmentte aiqyn paradoks, Rahań qalamyna tán ashy satira bekter men bailardyń súikimsiz sipatynan ǵana emes, olardyń barlyq qimyl-áreketinen kórinedi:
«Sút pisirimge jetpei shahar qaqpasy aiqara ashylǵan. Basyna daǵaradai sálde oraǵan biri aqboz atymen alqyna shapty. Sońynan aiǵyrdyń tezegindei toptanyp ózgeleri ilesti. Qozy jaiylym jerge kelip uilyǵysty. Qyr basyna tigilgen aq orda úki kózdendirip úreiin ushyrǵan. Qalshyl qaǵyp qaralai júristerinen jańylǵan. Yqylasyn bermedi. Tomaǵa tuiyq jatyp alǵan. Óndirshek sozǵanymen olarǵa óńmeńdeý qaida? Úsh kún nár tatyrmai ustaǵan. Shyjyǵan shilde ystyǵynda úitken teridei kúiip qalsyn degen. Dúnieqońyz dúbáralardyń sóitip tózimin saryqqan. Óńsheń sanasyz edi. Sáýle túse me dep oilaǵan...»(176-b).
Qaharly Shyńǵys úshin kúlli jer júzin jaýlap alýdan góri, «óńsheń sanasyzǵa sáýle túsirý» áldeqaida qiyn, jazýshy osyny astarlaidy. Adamdy adamshylyq bolmysynan lezde aiyratyn dúnieqońyzdyqpen betpe-bet kelgende, Shyńǵys hannyń ózi sharasyz:
«Olja bóliske kelgende ár naiza iesiniń qorjyny altyn-kúmiske tolyp, meldektep júrgenin qaida qoiasyń? Qabaǵymen jasqamaǵan. Qoldaryn qaqpaǵan. Altyn-kúmis qatyn-bala qyzyǵar áshekei-daǵy. Arandary ashylyp ketse, alshynshy degen»(158-b).
Shyǵarmada satqyndyq, dúnieqońyzdyq, astamshyldyq, qatigezdik, jaǵympazdyq, qyzǵanshaqtyq, t.b. týraly az aitylmaidy. Avtor paiymdaýynsha, bul jaryq dúniede izgilikke eńse tiktetpeitin de osylar.
Shyǵarmadaǵy izgi júrekti qarapaiym el beinesi tek allegoriialyq sipatta kórinetinin aldyńǵy essede aittym. Oǵan qosarym, avtor Joshynyń ólimi ańyzda aitylǵandai, aqsaq qulannan keldi degen ańyzǵa qarama-qaishy óz kózqarasyn alǵa tartady, tabiǵattyń adal tólin ondai jamanatqa qimaidy.
«Ái, anaý top aldyndaǵy esik pen tórdei qara qasqa at mingeni tanys múskin ǵoi. Qulan Qypshaq Aqsaq batyr bolmasyn. Sol, sonyń naq ózi»(159-b).
«Kiik izinen kóterilgen shańnyń kóz bermei ketýin. Buqpantailap kelip, Aqsaq Qulan bas salmasa qaitsin?»(160-b).
Hikaiatta qahannyń súiikti uly Joshynyń ólimi «munyń [Shyńǵys hannyń] tepkisinen qorqyp, janyna úrkerdei qosynyn alyp Karpat taýyna tyǵylǵan, Hýngar hany Belanyń aiaǵyna jyǵyldy desken, quldyq uryp júrip oimaqtai jer alypty, kúni úshin dinin satypty desken»(159-b.) Kóten hannyń aǵaiyny Qulan Qypshaq Aqsaq batyrdan kelgen. Iaǵni, túz erkesi qulannyń tuiaǵynan emes, adamnyń qolynan ólgen.
R.Otarbaevtyń jazýshylyq tanymynda tabiǵattyń tól perzentteri jan-janýar, ań-qus – eń izgi jaratylys, «zulymdyq tek adamnan keledi». Sosyn tabiǵatqa súiispenshiligi erekshe: «jatyp qalǵan bir toqty jaiylyp myń qoi bolǵan jer» dep jyrlaǵan Qaztýǵan jyraý sarynymen:
«Jabaiy qulany turmaq, qyr kezgen kiigine deiin toq basa almai júr eken»(154-b), - dep, Ulytaýdyń ot-shuraiyn kelistire sýretteidi.
Hikaiatta adamzatty bir baǵytqa – izgilikke baǵyttaǵan Shyńǵys han beinesi – danalyqtyń temirqazyǵy etip alynǵan.
«Shyńǵyshannyń kóz jasyn» jazýda Rahymjan Otarbaev jýsan ańqyǵan jer tósin – tórindei, sansyz juldyzy jymyńdaǵan aspandy – túndigindei kórgen qazaqtyń tabiǵatpen qaita qaýyshar kezin ańsaidy. Tabiǵatqa jaqyndaý arqyly ǵana biz órkeniet iiriminde joǵaltqan rýhymyzdy qaita tabýymyzǵa múmkindigimiz bar.
Ol – arystandai aqyrǵan qaharly Shyńǵys qahan rýhy – iisi qazaqtyń budan ári usaqtala berýine tosqaýyl qoiatyn kóshpendiniń asqaq rýhy. Buǵan esh daý joq.
Anar Kabdýllina,
ádebiettanýshy.
Uqsas jazba:
