راحىمجان وتارباەۆتىڭ «شىڭعىسحاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتى تۋرالى ەكٸ ەسسە جازدىم, ٷشٸنشٸسٸ – حيكايات تۋرالى تٷيٸندٸ سٶز.
بۇل ٶزٸ – «ٶرتەلگەن كٸتاپ», ونى ٶرتەگەن نە قاس نادان, نە ناعىز عۇلامانىڭ ٶزٸ. حيكايات ميسسيياسىن تٷسٸنبەگەن نادان بۇل ەرەكەتكە «اتىڭ شىقپاسا جەر ٶرتە» پرينتسيپٸمەن بارعان. ەكٸنشٸسٸ تٷسٸنگەن دە, شاراسىزدىقتان قولىنداعى كٸتاپتى لاۋ ەتكٸزگەن. ارادا عاسىر ٶتپەي, ناداندىقتىڭ ابايعا كٶتەرٸلگەن قولى راحاڭا كەلٸپ دٶپ تيٸپ جاتتى. وسى ەكٸ كەزەڭ ارالىعىندا قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸندە بەلەندەي ٶزگەرٸس بولماعانى تاڭ قالدىرادى.
جازۋشىنىڭ حيكاياتتى جازۋداعى ماقساتى – ۇلى ماقسات بولاتىن. ول شىڭعىس حان بولىپ سٶيلەدٸ. ايتارىن شىڭعىس حان بولىپ ايتىپ كەتتٸ:
«التىن تاقتىڭ تٶرت بۇتىنىڭ استىندا ەماندا ايارلىق پەن ٸشتارلىق, جاعىمپازدىق پەن جەرەۋكەلٸك, قىزعانىش پەن قىلمىس جاتادى. ساتقىندىقتى كٶپ كٶردٸم. جاتتان دا, جاقىننان دا. يتتٸڭ دوس بولعانى جاقسى, بٸراق دوستىڭ يت بولعانى جامان»(162-بەت), - دەدٸ ول.
«ۇرپاعىم, مەن كەدەيدٸ باي قىلدىم, قورقاققا قىلىش ۇستاتتىم, ساراڭدى ساحي ەتتٸم, ٶلمەشٸگە ٶمٸر بەردٸم. بٸراق تۋا بٸتتٸ توپاس بولىپ جاراتىلعان ادامعا اقىل كٸرگٸزە المادىم. توپاس جاننان جەنە ساقتانىڭدار»(163-ب), - دەدٸ تاعى شىڭعىس بولىپ.
بۇل فيلوسوفييالىق حيكاياتتا استار مەن تۇسپال ٶتە كٶپ. اللەگورييا كٶپ نەرسەنٸ ىمدايدى.
شىعارمانىڭ قاتپارلارىندا جٷز شيفر جاسىرىلعان, جٷز رەت وقىساڭ دا, بارلىق جۇمباعىن شەشۋ مٷمكٸن ەمەس.
قاي بەتٸن اشىپ قالساڭ دا: «قۇيرىق جالى سٷزٸلگەن مىڭ سان سەيگٷلٸك مىڭ تاراپقا باس بەرمەي اعىزىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدٸ...» - دەگەن سۋرەت كٶزگە شالىنا كەتەدٸ. سۇلۋ دا ەلٸكتٸرٸپ ەكەتەتٸن پافوس. جان سٷيسٸنتەدٸ. جازۋشىنىڭ يدەالى – وسى.
ماركو پولو كٸتابىنداعى «تاتار قۇدايى مەن تاتار سەنٸمٸ سيپاتتالاتىن تاراۋدا» شارۋاعا يا قانداي دا بٸر مۇقتاجدىق جاعدايعا تٷسكەندە يتجاندى كەلەتٸن, كٶپ شىعىن شىعارمايتىن, جەرلەر مەن پاتشالىقتاردى باعىندىرۋدا الدىنا جان سالمايتىن جاۋىنگەر حالىق تۋرالى بىلاي دەلٸنەدٸ:
«ۇزاق جولعا, سوعىسقا اتتانعان كەزدە ٶزدەرٸمەن كٶپ نەرسە تاسىپ جٷرمەيدٸ, ٶزٸمەن تەك سٷت قۇيىلعان ەكٸ بىلعارى قاپ پەن ەت پٸسٸرەتٸن قىش ىدىسىن عانا الادى. سونداي-اق, جاڭبىردان قورعاناتىن كٸشكەنە شاتىرى بولادى. قاجەت بولسا, مەن سٸزدەرگە ايتايىن, ولار نەر سىزباستان ون كٷن بويى ات ٷستٸندە جٷرە بەرەدٸ, وت جاقپايدى, قاجەت بولسا, اتىنىڭ قانىن ازىق ەتەدٸ; اتتىڭ قان تامىرىن كەسٸپ, قانىن ٸشەدٸ. سول سيياقتى, قۇرعاق سٷتتەرٸ بار, ول قامىرعا ۇقساس, ٶتە قويۋ بولادى; سونى سۋعا سالىپ, ەرٸگەنشە ارالاستىرادى دا سٸمٸرٸپ الادى».
شىڭعىس تٷمەنٸنٸڭ ۇزاق جورىققا شىدامدى, جانى سٸرٸلٸگٸن سۋرەتتەۋدە جازۋشى وسى پروتوتيپتەن الىس كەتپەيدٸ:
«جالعىز تال اششى قۇرتتى ازىق قىپ التى كٷندٸك جولدى الشاڭداپ ٶتكەن. اپتاپ ساۋىپ تۇرعان اسپاننىڭ استىندا, الا قانشىق اقپاننىڭ ايازىندا قاباقتارىنا كٸربٸڭ ٸلٸپ, قىڭق ەتپەس. جٸگەرٸن جانۋ از, جانىن قاقتاۋ كەرەك!»(158-بەت), - دەپ سۋرەتتەيدٸ.
وسىنداي جاۋىنگەر حالىقتىڭ ۇرپاعى قاي كەزدەن بويكٷيەزدٸككە ۇشىراپ, قاي تۇستان باستاپ ۇساقتالا باستاپ ەدٸ?
جازۋشىنىڭ مازاسىن الىپ, ويلاندىراتىن سۇراق تا وسى.
ول رۋحىنان ايرىلعان ۇرپاقتىڭ كٷيٸن اسقاق شىڭعىس وبرازىمەن سالىستىرا, قاتار سۋرەتتەيدٸ. مەڭگٷرتتٸك قامىتىن كيگەندەگٸنٸڭ كٷنٸن كٶزگە شۇقىعانداي ەتٸپ كٶرسەتەدٸ.
حيكاياتتاعى راحاڭ شىڭعىسى جالقاۋلىق پەن بويكٷيەزدٸك, ساتقىندىق پەن بارلىق ەدٸلٸتسٸزدٸك اتاۋلىعا قارسى سوعىسىپ جٷرگەندەي. ۇلى مۇرات كٶزدەمەگەن سوڭ بەرٸ بەكەر دەگەن يدەيانى ۇستانعان اۆتور ٸشكەن-جەگەنٸ مەن بوس ماقتانعا مەز بولىپ ٶمٸر كەشكەندەردٸ شەنەيدٸ:
«بۇل دالادا تولعاتقان ون قاتىننىڭ بٸرٸ كٶزٸ الارىپ, مۇرتى ەدٸرەيگەن باتىر ۇلان تابار. بٸراق ونىسى ٶز ەۋلەتٸنٸڭ, ەرٸسٸ بٸر تايپانىڭ اۋقىمىنان اسىپ, قايرات كٶرسەتسە, قانە? قوزى كٶش جەرگە شاپقانى مەن از نەپاقا تاپقانىنا كٷپتٸ بوپ اپتىعى باسىلار. اۋىنا سىيماي الشاڭداعان ارعىماعىنىڭ اياعىنا جەم تٷسەر. كەرەگەدە سٷيەۋلٸ تۇرا-تۇرا قوس قۇلاش نايزاسىنىڭ ۇشىن توت باسار. از كٷنگٸ اتاق-ابىرويىن مالدانىپ, سەن جاقسىسىڭ دەگەن جەدٸگٶي سٶزگە الدانىپ توق باسار. توق باسار دا توبىعى قيسايعان كٶپ موجانتوپايدىڭ بٸرٸنە اينالار»(158-ب).
مۇندا «قالىڭ ەلٸم – قازاعىم...» دەپ قابىرعاسى قايىسقان ۇلى ابايدىڭ مۇڭى بار. «جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمايتىندار» قاي زاماندا دا ەل اراسىندا كەزدەسە بەرەدٸ. ەلدٸ العا باستىرمايتىندار دا سولار.
ۇلى ماقسات جولىندا ەۋروپانى ەركٸن كەزٸپ, جەردٸڭ كٷللٸسٸن ٶز تٶرٸندەي جايلاعان شىڭعىستىڭ شىرقىن تٷركٸنٸڭ ٶز جەرٸنەن ەلسٸن-ەلسٸن شىعا بەرەتٸن شەلكەستٸك مٸنەزدەرٸ بۇزا بەرەدٸ.
مۇنىمەن جازۋشى نە ايتقىسى كەلگەن?
جازۋشى فيلوسوفييالىق كٶزقاراس سٷزگٸسٸنە سالا كەلە, ناداندىق, اشكٶزدٸك, ساتقىندىق كەسەلدەر ٸشتەن مەڭدەگەن كەزدە شىڭعىس حاننىڭ قارا اسپاندى قاق ايىراتىن قاھارىنا دا جەڭٸستٸك بەرمەي كەتۋٸ عاجاپ ەمەس ەكەنٸن انىق مەڭزەيدٸ. «بٸلٸنەر-بٸلٸنبەس سىزداۋىقتاي ساۋداكەنتتٸڭ شەلكەستٸگٸن تىيۋ ٷشٸن شارتاراپتان تٷمەندەرٸن شاقىرتتى» دەگەن جازۋشى بەرٸنەن دە «ٸشتەن شىققان جاۋ جامان» ەكەنٸن, ونى دەر كەزٸندە تىيماسا, قاۋٸپتٸڭ ٷلكەنٸ سودان كەلەتٸنٸن ەسٸرەلەي كٶرسەتۋ ارقىلى بٸلدٸرەدٸ:
«قالىڭ تٷمەن شارتاراپتان شاڭ كٶتەرٸپ جەتٸپ, شاھاردى قورشاعان. ٶزٸ اۋلاقتاۋ قىر باسىندا اق ورداسىن قوندىرعان»(175-ب).
ايبارلى شىڭعىس حان مەن شاھاردىڭ «كەكٸرٸگٸ ازعان بەكتەرٸ مەن مايعا بٶككەن ٷيرەكتەي بايپاڭ قاققان بايلارىنىڭ» زەرەلەرٸنٸڭ قالاي ۇشقاندىعى سۋرەتتەلگەن فراگمەنتتە ايقىن پارادوكس, راحاڭ قالامىنا تەن اششى ساتيرا بەكتەر مەن بايلاردىڭ سٷيكٸمسٸز سيپاتىنان عانا ەمەس, ولاردىڭ بارلىق قيمىل-ەرەكەتٸنەن كٶرٸنەدٸ:
«سٷت پٸسٸرٸمگە جەتپەي شاھار قاقپاسى ايقارا اشىلعان. باسىنا داعاراداي سەلدە وراعان بٸرٸ اقبوز اتىمەن القىنا شاپتى. سوڭىنان ايعىردىڭ تەزەگٸندەي توپتانىپ ٶزگەلەرٸ ٸلەستٸ. قوزى جايىلىم جەرگە كەلٸپ ۇيلىعىستى. قىر باسىنا تٸگٸلگەن اق وردا ٷكٸ كٶزدەندٸرٸپ ٷرەيٸن ۇشىرعان. قالشىل قاعىپ قارالاي جٷرٸستەرٸنەن جاڭىلعان. ىقىلاسىن بەرمەدٸ. توماعا تۇيىق جاتىپ العان. ٶندٸرشەك سوزعانىمەن ولارعا ٶڭمەڭدەۋ قايدا? ٷش كٷن نەر تاتىرماي ۇستاعان. شىجىعان شٸلدە ىستىعىندا ٷيتكەن تەرٸدەي كٷيٸپ قالسىن دەگەن. دٷنيەقوڭىز دٷبەرالاردىڭ سٶيتٸپ تٶزٸمٸن سارىققان. ٶڭشەڭ ساناسىز ەدٸ. سەۋلە تٷسە مە دەپ ويلاعان...»(176-ب).
قاھارلى شىڭعىس ٷشٸن كٷللٸ جەر جٷزٸن جاۋلاپ الۋدان گٶرٸ, «ٶڭشەڭ ساناسىزعا سەۋلە تٷسٸرۋ» ەلدەقايدا قيىن, جازۋشى وسىنى استارلايدى. ادامدى ادامشىلىق بولمىسىنان لەزدە ايىراتىن دٷنيەقوڭىزدىقپەن بەتپە-بەت كەلگەندە, شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ شاراسىز:
«ولجا بٶلٸسكە كەلگەندە ەر نايزا يەسٸنٸڭ قورجىنى التىن-كٷمٸسكە تولىپ, مەلدەكتەپ جٷرگەنٸن قايدا قوياسىڭ? قاباعىمەن جاسقاماعان. قولدارىن قاقپاعان. التىن-كٷمٸس قاتىن-بالا قىزىعار ەشەكەي-داعى. اراندارى اشىلىپ كەتسە, الشىنشى دەگەن»(158-ب).
شىعارمادا ساتقىندىق, دٷنيەقوڭىزدىق, استامشىلدىق, قاتٸگەزدٸك, جاعىمپازدىق, قىزعانشاقتىق, ت.ب. تۋرالى از ايتىلمايدى. اۆتور پايىمداۋىنشا, بۇل جارىق دٷنيەدە ٸزگٸلٸككە ەڭسە تٸكتەتپەيتٸن دە وسىلار.
شىعارماداعى ٸزگٸ جٷرەكتٸ قاراپايىم ەل بەينەسٸ تەك اللەگورييالىق سيپاتتا كٶرٸنەتٸنٸن الدىڭعى ەسسەدە ايتتىم. وعان قوسارىم, اۆتور جوشىنىڭ ٶلٸمٸ اڭىزدا ايتىلعانداي, اقساق قۇلاننان كەلدٸ دەگەن اڭىزعا قاراما-قايشى ٶز كٶزقاراسىن العا تارتادى, تابيعاتتىڭ ادال تٶلٸن ونداي جاماناتقا قيمايدى.
«ەي, اناۋ توپ الدىنداعى ەسٸك پەن تٶردەي قارا قاسقا ات مٸنگەنٸ تانىس مٷسكٸن عوي. قۇلان قىپشاق اقساق باتىر بولماسىن. سول, سونىڭ ناق ٶزٸ»(159-ب).
«كيٸك ٸزٸنەن كٶتەرٸلگەن شاڭنىڭ كٶز بەرمەي كەتۋٸن. بۇقپانتايلاپ كەلٸپ, اقساق قۇلان باس سالماسا قايتسٸن?»(160-ب).
حيكاياتتا قاھاننىڭ سٷيٸكتٸ ۇلى جوشىنىڭ ٶلٸمٸ «مۇنىڭ [شىڭعىس حاننىڭ] تەپكٸسٸنەن قورقىپ, جانىنا ٷركەردەي قوسىنىن الىپ كارپات تاۋىنا تىعىلعان, حۋنگار حانى بەلانىڭ اياعىنا جىعىلدى دەسكەن, قۇلدىق ۇرىپ جٷرٸپ ويماقتاي جەر الىپتى, كٷنٸ ٷشٸن دٸنٸن ساتىپتى دەسكەن»(159-ب.) كٶتەن حاننىڭ اعايىنى قۇلان قىپشاق اقساق باتىردان كەلگەن. ياعني, تٷز ەركەسٸ قۇلاننىڭ تۇياعىنان ەمەس, ادامنىڭ قولىنان ٶلگەن.
ر.وتارباەۆتىڭ جازۋشىلىق تانىمىندا تابيعاتتىڭ تٶل پەرزەنتتەرٸ جان-جانۋار, اڭ-قۇس – ەڭ ٸزگٸ جاراتىلىس, «زۇلىمدىق تەك ادامنان كەلەدٸ». سوسىن تابيعاتقا سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ ەرەكشە: «جاتىپ قالعان بٸر توقتى جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جەر» دەپ جىرلاعان قازتۋعان جىراۋ سارىنىمەن:
«جابايى قۇلانى تۇرماق, قىر كەزگەن كيٸگٸنە دەيٸن توق باسا الماي جٷر ەكەن»(154-ب), - دەپ, ۇلىتاۋدىڭ وت-شۇرايىن كەلٸستٸرە سۋرەتتەيدٸ.
حيكاياتتا ادامزاتتى بٸر باعىتقا – ٸزگٸلٸككە باعىتتاعان شىڭعىس حان بەينەسٸ – دانالىقتىڭ تەمٸرقازىعى ەتٸپ الىنعان.
«شىڭعىسحاننىڭ كٶز جاسىن» جازۋدا راحىمجان وتارباەۆ جۋسان اڭقىعان جەر تٶسٸن – تٶرٸندەي, سانسىز جۇلدىزى جىمىڭداعان اسپاندى – تٷندٸگٸندەي كٶرگەن قازاقتىڭ تابيعاتپەن قايتا قاۋىشار كەزٸن اڭسايدى. تابيعاتقا جاقىنداۋ ارقىلى عانا بٸز ٶركەنيەت يٸرٸمٸندە جوعالتقان رۋحىمىزدى قايتا تابۋىمىزعا مٷمكٸندٸگٸمٸز بار.
ول – ارىستانداي اقىرعان قاھارلى شىڭعىس قاھان رۋحى – يٸسٸ قازاقتىڭ بۇدان ەرٸ ۇساقتالا بەرۋٸنە توسقاۋىل قوياتىن كٶشپەندٸنٸڭ اسقاق رۋحى. بۇعان ەش داۋ جوق.
انار كابدۋللينا,
ەدەبيەتتانۋشى.
ۇقساس جازبا:
