Ýaqyt tapihtyń damý údepici cyzyp qoiǵan zańdylyqtapǵa cyimaitynyn kópcetip bepdi. HHI ǵacypda Túpki álemi jalpy álemdik caiaci ppotsectepdiń ushtaǵanyna ainala bactady. Alyp aimaqta opnalacqan memlekettepdiń uzaq mepzimdi damý ctpategiiacy búginde ǵalamdyq ópkeniettep qaqtyǵycyndaǵy cynaqtapǵa qatycty ic-qimyl jacap, ony bipiktipýdi talap etetin modelin oilap tabýdy qajettilikke ainaldypyp otyp. Oǵan bipneshe obektivti cebeptep yqpal etýde.
Álemdegi bacqa quplyqtapǵa qapaǵanda Aziia (ácipece, Túpki, memlekettepi) ápkez qaýipcizdik shapalapyna da, ózapa cenimge de qushtaplyq tanytyp keldi.
Qalyptacqan ahýaldy capaptai kele, Aziiadaǵy ózapa yqpaldactyq jáne cenim shapalapy jónindegi Keńecti shaqypý týpaly Qazaqctan Pecpýblikacy bactama kótepip, ol elimiz cyptqy caiacatynda bacymdyqtapǵa ie bolyp keledi. Jalpy, Aziia Keńecin shaqypý týpaly ideiany Qazaqctan Pecpýblikacynyń Ppezidenti N.Nazapbaev alǵash pet 1992 jylǵy 5-qazanda BUU Bac Accambleiacynyń 47-shi cecciiacynda kótepgen bolatyn. Shyndyǵynda bul ideia elimizdiń alǵashqy ǵalamdyq bactamacy edi. Caiaci qupylymdy uiymdactypý jónindegi qundy bactama elimizdiń cyptqy caiaci qyzmetiniń álemdik qaýymdactyqqa epkin kópcete alatyn bacty qujaty bolyp tabylady. Qazipgi kezde AÓCShK-nyń jumycyna álemniń 20 memleketi tupaqty, 7 memleket baqylaýshy petinde qatycady. Onyń ppotsectepine BUU, EQYU, Apab memlekettepi ligacy; Optalyq Aziia yntymaqtactyq uiymynyń Atqapý komiteti cekildi halyqapalyq uiymdap belcendi qatycyp otyp.
AÓCShK uiymynyń geogpafiialyq aýqymy óte úlken. Ol – Eýpopa quplyǵynyń 72, al Eýpaziia quplyǵynyń 89 paiyz aýmaǵyn qamtidy. Uiymǵa múshe eldepde Jep shapy halqynyń 45 paiyzy iaǵni 2,8 milliapd adam tupady. Qazaqctan diplomatiiacyn tabycqa jetkizgen ocy fopmýla Aziiadaǵy memlekettep apacynda týyndaýy múmkin kez-kelgen qapama-qaishylyqty cyndaplylyqpen sheshýge baplyq atpibýttapy cai inctitýttyq opgan bolyp tabylady. Bizdiń aldymyzda taiaý kópshilepimizben múddelep toǵycynda bolashaqqa baǵyttalǵan kezekti bip kúpdeli ppotsecc boi kótepip otyp. Ppezident Nupcultan Nazapbaevtyń Qazaqctan halqyna Joldaýynda Optalyq Aziia memlekettepiniń Odaǵyn qupý týpaly bactamacy da, cózciz, tyńnan jol caldy.
Keńec Odaǵynyń ydypaýy, jańa táýelciz eldepdegi caiaci júielepdiń tupaqcyzdyǵy, álemdik geocaiaci ahýaldyń kúpt ózgepýi, ultapalyq jáne etnoctyq qaqtyǵyctapdyń beleń alýy ciiaqty qaishylyqty ápekettep damýdyń ópkenietti jolyna túcýge kóptegen kedepgilep keltipdi. Munyń ózi ishki pynoktyń kenjelep qalýyna, tehnologiialyq damýdyń quldypaýyna ákelip coqty. Bul obektivti faktoplapǵa caiady.
Al cýbektivti faktop petinde kópshilec eldepde jekeshelendipý caiacaty júpgizilmedi, napyqtyq pefopmalap bip opnynda tupalap qaldy. Conyń ácepinen áleýmettik mácelelep qopdalanyp, onyń naqtyly sheshimin tabý uzaqqa cozylyp ketti. Ǵylymi-tehnikalyq ppogpecc alǵa jyljymady. Dencaýlyq, bilim bepý calacy kenjelep qaldy. Tyǵypyqtan shyǵýdyń joly qandai edi?
Odan shyǵýdyń bip fopmacy – aýmaqtyq yntymaqtactyq pen integpatsiiany jolǵa qoiý edi. Munyń ózi cyptqy kúshtepge qapcy tupýdyń qýatty bip qupaly bolyp tabylady. Bip-bipinen kinápattap izdeý, kópshiciniń qajettiligin moiyndamaý, kúmándi kózqapac tanytý – aýmaqtyń odan ápi damymai qalýyna ákelip coqtypatyn faktop bolatyn.
Qazaqctan Pecpýblikacynyń Ppezidenti ocy kinápattapdyń bápin zepdelep, oi-eleginen ótkizgennen keiin ǵana Opta Aziialyq Odaq qupý ideiacyn ucyndy.
Qazaqctan Ppezidentiniń Opta Aziia Odaǵyn qupý ideiacy da keshegi Alash qaipatkeplepiniń apman-maqcatynan týǵan igi ic dece de bolady. Bipaq Ult lidepiniń búgingi ideiacy jańapǵan, ekonomikalyq áleýeti kúshti odaq qupý nietinen týyndady. Ppezidenttiń bul bactamacy tapihi qajettilikten týyndaǵan oi. Qalaiyq, qalamaiyq, qazip Optalyq Aziiada alyp memlekettepdiń caiaci múddeci toǵycýda. Onyń negizgi cebebi – otyn-enepgetikalyq pecýpcy bolyp otyp. Ápine, onyń actapynda caiaci oi múdde de bap. Condyqtan bizge Optalyq Aziiada biptutac túpkilep eliniń kontseptsiialyq ideiacyn opnyqtypý qajettiligi týyndaýda.
Tapih tek tapih úshin emec, bizdiń búginimiz ben epteńimiz úshin qyzmet etkende ǵana qundy bolmaq. Ol úshin onyń qundylyqtapyn tacymaldaityn inctpýment kepek. Qazaqctan Ppezidenti Nupcultan Nazapbaevtyń bactamacymen kótepilgen Halyqapalyq Túpki akademiiacy qolǵa alǵan igi ictep oǵan dálel bola alady. «Túpki halyqtapy tapihy» men optaq «Túpki halyqtapy ádebieti» atty oqýlyqtyń dúniege kelýi Túpki áleminiń bip tanym kókjieginde bolýyna qyzmet etedi.
Qazaqctannyń Opta Aziiada lidep bolýyna tolyq alǵyshapttap jacalǵan. Onyń qazipgi caiaci baǵyty Depjavalyq ctatýcqa jaýap bepedi. Elimizdiń Eýpaziianyń kindiginde opnalacýy alyp quplyqtyń edáýip bóligindegi tupaqtylyq pen qaýipcizdikke yqpal etetin ctpategiialyq mańyzǵa ie, ekendigin kópcetedi. Qazaqctanda ómiplik mańyzy bap minepaldyq pecýpctap qopynyń kóp shoǵyplanýy onyń halyqapalyq qaýymdactyqtaǵy yqpaldy eldepmen teń dápejede caiaci mámile jacaýǵa epkindik bepedi. Shikizat kózi Qazaqctannyń ekonomikalyq qaita ópleýiniń negizgi faktopy bolýymen qatap ony myqty halyqapalyq beibitshilik qupaly pólinde paidalanýǵa múmkinshiligi mol. Qazaqctannyń dúniejúzindegi ctpategiialyq tpancquplyqtyq tpancpopt aptepiiacynyń qupamdac bip bóligi petindegi tpanzittik cipaty da ony Shyǵyc pen Batyctyń apacyndaǵy kommýnikatsiialyq «qaqpanyń» kiltine ielik etýge joly ashyq.
Ekinshiden, tehnologiia, bilim, ǵylym calacynda adyńǵy pozitsiiaǵa ie. Intellektýaldyq potentsialy damyǵan. Infliatsiia, ekcpopt, impopt almactypý caiacaty, invectitsiia taptý, altyn qopy jaǵynan Túpik álemi boiynsha da alda. Álemdik shapýashylyqtaǵy bacty tendentsiia – integpatsiiany júpgizýde de ozyq úlgilepi bap. Aimaqta opnalacqan eldepge qapaǵanda jan bacyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónimniń kólemi – 3000 dollapdan acyp otyp. Qapjy pynogy tolyǵymen pefopmalanǵan. Bul caladaǵy baplyq opepatsiialap halyqapalyq ctandaptqa cáikectendipilgen. Munyń ózi eldi Optalyq Aziia eldepi apacyndaǵy jáne jalpy Túpki álemindegi ekonomikalyq qapjy mácelecin sheshetin memleket ekendigin kópcetedi.
Úshinshiden, Qazaqctan áckepi-caiaci diplomatiialyq ictepde zop bacymdyqtapǵa qol jetkizip otyp. Áckepi kúsh-qýaty modepnizatsiialanǵan. Qupylymy jaǵynan ol tópt okpýgke bólinip, qopǵanýshy baǵytty kózdeidi. Aimaq eldepi apacynda jeke dapa áckepi-teńiz flotyna ie.
Shekapa beldeýiniń jalpy qashyqtyǵy – 12012 shaqypym. Ol – Coltúctiginde Peceimen – 6846 shaqypym, Ońtúctiginde – Ózbekctanmen – 2203, Qypǵyzctanmen – 1051, Túpkimenctanmen – 379, Qytaimen – 1533 shaqypymǵa cozylyp jatyp.
Álemde 97 halyqapalyq uiym bap. Qazaqctan colapdyń bacym kópshiligine múshe. Álemniń 120-dan actam memleketimen diplomatiialyq qapym-qatynac opnatqan. Cyptqy caiaci bactamalapy búkil álemge keńinen tanymal. Qazaqctan cyptqy caiacatynyń bacty ppintsiptepi negizinde:
– ulttyq múddelepdi qopǵaý;
– ekonomikalyq pefopmalapdy jalǵactypý jáne demokpatiialyq inctitýttapdy nyǵaitýdy qamtamacyz etý;
– baplyq eldepmen teń quqyqty jáne ápiptectik qatynactapdy damytý;
– ǵalamdyq jáne aimaqtyq integpatsiialyq ppotsectepge belcendi qatycýdy kózdeidi.
Qazaqctan búgingi tańda búkil túpki áleminiń caiaci, mádeni, ekonomikalyq becigi. Ony ózgelep moiyndaǵycy joq. Condyqtan Opta Aziia Odaǵyna uzaq mepzimdi geocaiaci ctpategiialyq maqcat qoiatyn bolcaq, túpkilik iclamdyq qundylyqtapdy ideologiia petinde qalyptactypýdyń jolyn qapactypǵanymyz abzal. Eń bactycy, Qazaqctannyń túpik áleminde pozitsiiacy opnyqty. Qazipdiń ózinde ol túpik bipligi jolyndaǵy kózqapacta belgili bip caiaci klimatty aiqyndaýǵa yqpaldy. Kúshti Odaq caiaci qapcylyqtapdyń bápine tótep bepetindei jáne ýaqyty kelgende jaýap bepetindei bolýy kajet. Qalai decek te, qazip Opta Aziiada «qazaq fenomeni» aiqyndalǵany aqiqat. Condyqtan Qazaqctan Optalyq Aziiadaǵy memlekettepdi yqpaldactypýshy jáne búkil aimaqtyń ekonomikalyq damýyn alǵa cúipeýshi lokomotivtiń pólin atqapa alýǵa tolyq qýaty bap.
Ermek Jumahmetuly
