Túrki áleminiń ortaq álipbi úlgisi jariialandy. Túrki Akademiiasynyń saitynda bul úlgini qabyldaý týraly deklaratsiia da jariialanyp otyr, dep habarlaidy "Ult aqparat".
«Biz, Túrki álemi ortaq álipbi komissiiasynyń (budan ári – Komissiia) músheleri Túrki Akademiiasy men Atatúrik atyndaǵy Mádeniet, til jáne tarih joǵary keńesine qarasty Túrik tili qurymynyń uiymdastyrýymen jáne Túrki memleketteri uiymy hatshylyǵynyń úilestirýimen uiymdastyrylǵan úshinshi otyrysyn 2024 jyldyń 9-11 qyrkúieginde Bakýde ótkizdik. Bul jiynymyzdyń maqsaty – túrki tilderi úshin ortaq álipbi boiynsha kelisimge kelý jáne túrki halyqtary arasyndaǵy qarym- qatynas pen mádeniet jáne bilim berý salalaryndaǵy tájiribe almasýdy arttyrý jolyndaǵy ortaq talpynysymyzdy odan ári jalǵastyrý.
Biz, Túrki álemi ortaq álipbi komissiiasynyń músheleri Nahchyvan kelisimsharty men Turkic World Vision 2040 baǵdarlamasynda atap kórsetilgen jáne túrki halyqtary arasynda tildesýdi odan ári jeńildetý úshin álipbi jáne terminologiiada birizdilikke qol jetkizýdi kózdeitin maqsattarǵa sáikes, Túrki Akademiiasyn qurý týraly kelisimsharttyń 2-babynda belgilengen barlyq túrki tilderine yńǵaily ortaq álipbi qurastyrý mindetine sai, Túrki áleminiń lingvist ǵalymdary, aǵartýshylary men mádeniet ókilderiniń túrki halyqtaryna ortaq álipbi ázirleý boiynsha osy ýaqytqa deiin atqarǵan orasan zoreńbegin moiyndai otyryp, Túrki halyqtary arasynda birlik, ózara túsinistik pen yntymaqtastyq rýhyn nyǵaitýdy kózdei otyryp, Bárine ortaq standart jazý júiesine umtylý barysynda biregei tildik erekshelikterdi saqtaýdyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, 2023 jylǵy 29 mamyrda Astanada jáne 2024 jylǵy 6 mamyrda Bakýde ótken Komissiianyń aldyńǵy eki otyrysynyń qorytyndylaryn nazarǵa ala otyryp, Ortaq túrki álipbiin pysyqtap, sońǵy nusqasyn ázirleý jolynda yjdaǵattylyqpen jumys atqardyq», - delingen qujatta.
Komissiia músheleri pikirtalas barysynda ortaq álipbi bastamasyna qatysty túrli aspektilerdi jan-jaqty talqylaǵanyn aitqan.
«Naqtyraq aitsaq, biz:
1. 1991 jyly ǵalymdar usynǵan, túrki tilderiniń fonetikalyq alýandyǵy eskerilgen jáne úirený men qoldanýdyń jeńildigin qamtamasyz etetin latyn grafikasyna negizdelgen 34 áriptik ortaq túrki álipbii jobasyn qarastyrdyq,
2. zamanaýi lingvistikalyq zertteýlerge negizdelgen tuǵyr ustana otyryp, 34 áripten turatyn ortaq túrki álipbii jobasynyń kúshti jaqtary men jetildirýdi qajet etetin tustaryna nazar aýdardyq,
3. túrki tilderiniń árbirine tán tildik erekshelikterine muqiiat kóńil bóle otyryp, erekshe fonetikalyq belgilerdi bir álipbide qamtýǵa tyrystyq,
4. bir fonemaǵa bir árip degen qaǵidany basshylyqqa ala otyryp, úirený men qoldanýǵa yńǵaily, ári barynsha anyq álipbi jasaýdy maqsat ettik,
5. negizgi latyn álipbiinde tańbalanbaǵan dybystardy dál kórsetý úshin arnaiy tańbalardy engizý qajettiligin moiyndai otyryp, osy belgiler úshin standarttarǵa sai tásilderdi qoldanýǵa kelistik.
Deklaratsiianyń negizgi maqsaty – Komissiia qol jetkizgen kelisimdi rásimdep, latyn grafikasyna negizdelgen Ortaq túrki álipbiiniń qabyldanǵandyǵyn rastaý:
IPA: Halyqaralyq fonetikalyq álipbi
ST: «Sovetskaia tiýrkologiia» jýrnalynyń (1974) redaktsiialyq alqasy qabyldaǵan latyn grafikasyna negizdelgen”, - deidi ǵalymdar.
Osylaisha komissiia músheleri bul qujatpen barlyq múddeli tarapty osy usynysty belsendi túrde qoldaýǵa shaqyryp otyr.
«Deklaratsiia túrki halyqtary arasyndaǵy yntymaqtastyq pen integratsiiany ilgeriletý jolyndaǵy ynta-jigerdiń bir kórinisi retinde Túrki memleketteri uiymyna múshe jáne baqylaýshy memlekettiń tiisti mekemelerine taratylady. Deklaratsiia aǵylshyn tilinde daiyndalǵan jáne ony basqa tilderge aýdarýǵa bolady. Deklaratsiiaǵa 2024 jylǵy 11 qyrkúiekte Bakýde Komissiia músheleri atynan Túrki Akademiiasynyń prezidenti qol qoidy», - delingen qujatta.
