Ortaq tarihymyzǵa tańba túspesin

«Búgingi kúndi túsinip-túisiný úshin de, bolashaqtyń

didaryn kózge elestetý úshin de keshegi kezeńge

kóz jiberýimiz kerek».

Nursultan Nazarbaev

Memleket teoriiasynyń negizin qalaýshy ár zamandaǵy saiasi sana sańlaqtary qoǵamnyń saiasi salasyn, onyń damý zańdylyqtaryn, qazirgi saiasi ómirdi uiymdastyrýdy, basqarýdy, onyń qurylysy men jumys isteýin ótken jáne qazirgi ýaqytta bar memleketter tarihyn tereń zerdeleý arqyly tujyrymdap otyrǵan. Burynǵy jáne qazirgi saiasi júielerdi jáne osy konteksten týyndaǵan jaǵdailardy tarihi-salystyrmaly taldaýlar arqyly jiktep kórsetýge umtylǵan.

Belgili bir saiasi kózqarastar jiyntyǵy arnasynda memleket saiasatynyndaǵy basshynyń róline de jete kóńil bólgen. Ásirese, halyqaralyq saiasat sheńberindegi saiasi realizm máselesi, onyń ishinde diplomatiialyq qarym-qatynastyń syrt qaraǵanda qarapaiym, al shyn mánisinde asa názik jaqtaryn sipattaǵan, saqtalýy men oryndalýy tiis qaǵidatqa ainalǵan erejelerdi de tizbektep bergen bolatyn.

Qazirgi ýaqytta búkil álemdik qoǵam memleketter tarihynan túzilgen  saiasi oi-sana tujyrymdarynyń qoǵamǵa eń zalalsyz jáne eń bastysy paidasy men igiligi  mol jaqtaryn ómirge engizýge únemi múddeli bolýda. Jáne sol ustanymǵa túpkilikti bet burdy.

Qazaqstan Respýblikasy da dúniejúzilik qaýymdastyq qatarynda adam quqyǵy birinshi kezektegi demokratiialyq qoǵamdy qalyptastyrǵan memleketter sanatyna batyl endi. Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń álemdegi yqpaldy memleket basshysy retinde keńinen tanylýy elimizdegi demokratizm qaǵidattarynyń berik qalyptasýy men is júzinde kórinis berýinde.

Geosaiasi keńistikte álemdegi eń kúshti dep tanylǵan úsh memlekettiń ekeýimen kórshiles bolýymyz jáne  ol memlekettermen jaqsy deńgeide qarym-qatynas ornatýymyz da aitqan oiymyzdy túiindeidi. Ejelden týystas basqa kórshiles eldermen de halyqaralyq saiasat zańdylyqtaryn qatań saqtai otyryp, tyǵyz bailanys ornattyq. Bunyń bári - táýelsiz Qazaqstannyń syrtqy saiasattaǵy parasatty ustanymy jáne memleket basshysynyń kóregen saiasatynyń nátijesi.

Qai eldiń bolsyn memleket retinde ómir súrý dástúrleri ońailyqpen qalyptaspaidy. Bul tarihi negizge jáne tájiribege súiengen el basqarý týraly tutas ilimderdiń keshendi jiyntyǵy desek te bolady. Sonymen birge eldiń óziniń de memleketke degen ishtei bailanysy men jaýaptylyǵy bolady. Qazaq qoǵamy handyq dáýirde bul qubylysty tarihi turǵyda ótti jáne ulttyq kontekste halqynyń jadysyna sińirdi. Baiyrǵy jerinde arǵy memlekettilik tarihyndaǵy dástúrlerdi birtutas ult retinde qalyptasqan qazaq etnostyq sipatyna kóterdi. Tarihi tamyrlar sabaqtastyǵy halyqtyq jady sanatynda órbi kele «memlekettik hám halyqtyq minezinde» aiqyn kórinis tapty. Qazaq halqynyń keńdigi men darhandyǵy sol minezdiń túbiri.

Al, kórshiles qyrǵyz halqynyń  tarihy HÚ ǵasyrdyń bas kezinen HÚIII ǵasyrdyń  orta tusyna deiin Qazaq handyǵy quramynda órbigeni tarihtan belgili (qarańyz: Soltonoev B. Kyzyl kyrgyz tarihy. Bishkek, 2003). Qyrǵyz halqy  tarihi kórshiles bolǵannan bastap qazaq qoǵamynyń qamqorlyǵy men qaiyrymyn kóp kórgen halyq. Jalpy alǵanda, Qyrǵyzstan - memlekettik dástúri jańa qalyptasyp kele jatqan halyq, memleket basqarý tetikteri de, memleketaralyq etika da jańa paida bolyp keledi. Sol sebepti de halqy men memlekettilik tarihyn tereńdetip berý «qushtarlyǵy» túsinikti jait.

Memlekettiń halyqaralyq im­id­ji onyń ulttyq qaýipsizdigin qalyptastyrýdyń quraly, álemdik keńistikte memleket múddelerin alǵa jyljytýdyń jáne qorǵaýdyń tiimdi tetigi bolyp tabylady. Mem­leket syrtqy álemde ózin jaqsy tanytqan saiyn, ony shet elderde jyly qabyldai­dy. Búgingi tańda Qazaqstan Res­pýblikasynyń ha­lyq­aralyq mártebesin Batys pen Shyǵys elderi, iaǵni álemdik qaýym­dastyq memleketteriniń kóbi moiyndady. Qazaq­stan eýropalyq jáne aziialyq kóptegen saiasi, ekonomikalyq uiymdar men odaq­tar­ǵa múshe bolýmen birge, túrki til­des álem keńistigindegi san-salaly qaý­ym­das­tyqtardyń belsendi múshesi bolyp tabylady. Sondyqtan Qazaqstan Respýb­li­­ka­­sy­nyń qazirgi álemdegi saliqaly orny, onyń baisaldy  usta­nymdary, halyqtyń tarihi qalyp­tas­qan dástúrlik jáne áleýmettik-má­deni baǵyttary elimizdiń úzdiksiz ári keńinen  tanylý úderisinde  mańyzdy ról atqarýda.

Bir geografiialyq keńistikte ǵasyrlar boiy  jalǵasqan ortaq tarihy bar Qyrǵyz jurtynyń derbes memlekettilik tarihy jiyrmasynshy ǵasyrlar bederinde ǵana qalyptasqany aqiqat dúnie. Jiyrma birinshi ǵasyrdyń alǵashqy jyldary ishinde Qyrǵyz elinde oryn alǵan birsypyra keleńsiz saiasi jaǵdailar tamyry memlekettilik tarihynyń derbestik sipatta endi ǵana oryn alý tarihyn eskermegennen be degen oi týyndaidy. Bul oiǵa jetelegen jaǵdai tól tarihyn ústirt zerdelegen burynǵy prezidentiniń oilanbai sóilegen sózderi.

Túrki áleminiń tarihynyń shymyrlap qainaǵan qara qazanynyń iesi, iisi túrki jurtynyń kieli máiegi – Qazaq jeri ekeninen habarsyz adam ǵana sondai sózder aitýy múmkin. Biz, bul arada «diplomatiia – ult qýatynyń  basty elementi» degen álem moiyndaǵan tarihi pikirdi alǵa tartamyz. Óitkeni, diplomatiia óziniń basty maqsaty – ulttyq múddelerdi  beibit jolmen qamtamasyz etýge umtylady. Aiqyn memlekettik aqyl-oi jáne durys maǵyna beretin áreket basshynyń qairatkerlik kelbetin beredi. Qyrǵyz eliniń burynǵy prezidentiniń áreketin tarih óz tarazysyna sala jatar. Bizdiń aitpaq oiymyz basqa.

Tarihi tamyry bir, týysqan eki eldiń halqy tarihtyń talai synynan bir-birine qoldaý kórsetip, búgingi kúnge deiin árqaisysy derbes ult retinde saqtalyp jetkeni de tarihi shyndyq. Qos halyqqa asa qasiretti bolǵan 20-ǵasyrdyń kesirli saiasatyna da tótep berdik. Surapyl ǵasyrdyń qaiǵyly shejiresi zulmatty zamannyń buǵaýyna ilikken qazaq pen qyrǵyzdyń tap bolǵan jaǵdaiǵa moiymai bir-birine janashyrlyq tanytqanyń tarihi-tanymdyq jáne ǵylymi-kópshilik ádebietter arqyly búgingi urpaq biledi.

Kezinde Elbasy N.Á. Nazarbaev: «Biz Qyrǵyzstandy Ortalyq Aziiadaǵy odaqtasymyz ári mańyzdy áriptesimiz dep sanaimyz. Bir týǵan ekendigimizdi, jaqyn ekendigimizdi ylǵi aitamyz ǵoi. Endi bos sózben ainalyspai, muny is júzindegi sharalarmen tolyqtyrýymyz kerek» dep ekijaqty tyǵyz bailanys keleshegin aiqyndap bergen bolatyn. Mine, Qyrǵyzstannyń jańadan sailanǵan prezidenti Sooronbai Jeenbekov te: "Qyrǵyz-qazaq qarym-qatynasy tarih, mádeniet, rýhani qundylyqtardyń tutastyǵyna, tatý kórshilik jáne baýyrlastyqqa negizdelgen. Qazirgi problemalar ýaqytsha, onyń ústine taraptar jaǵdaidy retteý jóninde birneshe kelissóz júrgizdi. Taiaý ýaqytta barlyq másele sheshimin tabatynyna senimdimin", — dep pikirin bildirýde. Sózsiz, kóńilge qýanysh uialatatyn pikir. Qazirgi qalyptasqan ahýal birtindep retteletinine senimdimiz. Eki eldiń tarapynan osy baǵytta barlyq jaǵdailar eskerilip, tipti qarym-qatynasymyz odan saiyn joǵary deńgeige jetetin bolady degen nyq senimdemiz.

Qazaqstannyń Elbasymyz aiqyndap bergen «qazaqstandyq jol» -  ulttyq damý jolymyzdyń ainymas baǵdary bolǵan jáne óz kezegimen júzege asyp jatqan strategiialyq baǵdarlamalary bar. Ulttyq-memlekettik órkendeý aksiomasyna ainalǵan strategiialar zamana aǵymyna orai únemi ári úzdiksiz jetildirilýde. Ǵylymi negizdelgen qaǵidattarǵa berik júgindirilgen. Sol sebepti de Qazaqstannyń dúniejúzi elderiniń aldyńǵy qatarynan kórinýge búkil qoǵam bolyp erekshe ynta tanytyp jáne sol ortaq maqsat-múddege laiyqty mazmunda uiymdasa maǵynaly áreket etýi - «tabystyń qazaqstandyq formýlasy»  qaǵidasyn ómirge ákeldi.

Bunyń bári Elbasymyz N.Á. Nazarbaevtyń sarabdal saiasatynyń nátijesi. Elimizdegi qoǵamdyq  damýdyń barlyq óristeriniń álemdik keńistikte jan-jaqty integratsiialanýynyń jarqyn kórinisi. Qazaqstandyq qoǵamnyń tyń kúsh alyp asa maǵynaly serpilis jasaýyna aiyryqsha yqpal etken jáne zor jigermen atqarylyp jatqan jalpyhalyqtyq  rýhani jańǵyrý úderisiniń bastamalary. Qazaqstandyq qoǵamdyq sananyń ashyqtyǵy dárejesin áigilegen is-shara. Álemdik oi-sana jemisi deńgeiinde adamzattyq jetistikterge jeteleitin igilikti bolashaq úshin ǵylymi basqosý. Mine, qazaqstandyq ustanymnyń ǵalamdyq formýlasy.

Qatal da qasań saiasattyń tizginiń alyp júrý tarihi tulǵaǵa ǵana tán qubylys. Uly Dala órkenietiniń jasampaz jetistikteriniń hám búkil túrki tektes halyqtardyń tarihi bastaýlarynyń altyn besigi - búgingi kúni táýelsiz eli bar Qazaq jeri ekeni ábden moiyndalǵan jáne san márte dáleldengen.

Qyrǵyz eliniń keibir azamattarynyń túrki halyqtary tarihyna qatysty «reviziia» jasaý qadamdary eń aldymen óz halqyn tarih jolynan jańylystyratyn bolady. Ekinshiden, qarapaiym jurtshylyqtyń jadysyna jalǵan tarihi aqparatty kúshtep taný áreketi urpaqty adastyrý bolmaq.  Álemdik, qala berdi túrkilik tarih keńistiginde tanylmaǵan tarihpen uzaqqa barmas bolar. Tarihyńnyń aishyqty kórinisine kóleńke túseri sózsiz. Kerisinshe, qylaý etken múmkindikterge orai jaqyndasý jáne ony myǵymdaý tetikterin bekite túsýge ikemdelgen jón bolar. Kieli Qazaq jeriniń qadir-qasietin syilasymdyqtyń ǵalamat kókjiegi arqyly tanyǵan, bas igen san márte halyqtardyń taǵdyryna   ómirlik nár bergenin biz emes, olardyń ózderi aitqanyna tarih jylnamasy kýá.

Qazaq halqynyń, jalpy qazaqstandyqtardyń kórshilermen qarym-qatynasy qai zamanda bolsyn bir ǵana ustanymǵa – tolymdy syilasymdyqqa bailanǵan. Syilasymdyq - jalpyadamzattyq adamgershiliktiń óreli mártebesin  bildiretin qasterli qasiet.

Tarihtan belgili, memleket retinde ómir súrý dástúrleri ońailyqpen qalyptaspaidy. Bul tarihi negizge jáne tájiribege súiengen el basqarý týraly tutas ilimderdiń keshendi jiyntyǵy desek te bolady, sonymen birge eldiń óziniń de memleketke degen ishtei bailanysy men jaýaptylyǵy bolady. Qazaq qoǵamy handyq dáýirde bul qubylysty tarihi turǵyda ótti jáne ulttyq kontekste halqynyń jadysyna sińirdi. Baiyrǵy jerinde arǵy memlekettilik tarihyndaǵy dástúrlerdi etnostyq sipatqa kóterdi.

Táýelsizdik jyldary ishinde Qyrǵyz elinde oryn alǵan birsypyra keleńsiz saiasi jaǵdailar tamyry memlekettilik tarihynyń tutas etnostyq sipatta endi ǵana oryn alýyn bilmeitin adamdarynyń bilikke kelýinen be degen oi týyndaidy. Bul oiǵa jetelegen jaǵdai tól tarihyn ústirt zerdelegen burynǵy prezidentiniń oilanbai sóilegen sózderi.

Biz, Qazaqstan tarihshylary, qazirgi ýaqytta eki el halqynyń jekelegen saiasatkerleriniń aitqan pikirine bailanyp qalmai, oi men sana óreligin kórsetip, tatý-tátti ómir súrý qaǵidattarynyń berik saqtalýyna múddeli bolýǵa tiistimiz. Qyrǵyz áriptesterimiz de osy oidy qoldaitynyna senimdimiz.

Erlan SAILAÝBAI,

L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ

Tarih fakýltetiniń dotsenti,

tarih ǵylymdarynyń kandidaty