«بٷگٸنگٸ كٷندٸ تٷسٸنٸپ-تٷيسٸنۋ ٷشٸن دە, بولاشاقتىڭ
ديدارىن كٶزگە ەلەستەتۋ ٷشٸن دە كەشەگٸ كەزەڭگە
كٶز جٸبەرۋٸمٸز كەرەك».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ
مەملەكەت تەوريياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ەر زامانداعى ساياسي سانا ساڭلاقتارى قوعامنىڭ ساياسي سالاسىن, ونىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىن, قازٸرگٸ ساياسي ٶمٸردٸ ۇيىمداستىرۋدى, باسقارۋدى, ونىڭ قۇرىلىسى مەن جۇمىس ٸستەۋٸن ٶتكەن جەنە قازٸرگٸ ۋاقىتتا بار مەملەكەتتەر تاريحىن تەرەڭ زەردەلەۋ ارقىلى تۇجىرىمداپ وتىرعان. بۇرىنعى جەنە قازٸرگٸ ساياسي جٷيەلەردٸ جەنە وسى كونتەكستەن تۋىنداعان جاعدايلاردى تاريحي-سالىستىرمالى تالداۋلار ارقىلى جٸكتەپ كٶرسەتۋگە ۇمتىلعان.
بەلگٸلٸ بٸر ساياسي كٶزقاراستار جيىنتىعى ارناسىندا مەملەكەت ساياساتىنىنداعى باسشىنىڭ رٶلٸنە دە جەتە كٶڭٸل بٶلگەن. ەسٸرەسە, حالىقارالىق ساياسات شەڭبەرٸندەگٸ ساياسي رەاليزم مەسەلەسٸ, ونىڭ ٸشٸندە ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناستىڭ سىرت قاراعاندا قاراپايىم, ال شىن مەنٸسٸندە اسا نەزٸك جاقتارىن سيپاتتاعان, ساقتالۋى مەن ورىندالۋى تيٸس قاعيداتقا اينالعان ەرەجەلەردٸ دە تٸزبەكتەپ بەرگەن بولاتىن.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٷكٸل ەلەمدٸك قوعام مەملەكەتتەر تاريحىنان تٷزٸلگەن ساياسي وي-سانا تۇجىرىمدارىنىڭ قوعامعا ەڭ زالالسىز جەنە ەڭ باستىسى پايداسى مەن يگٸلٸگٸ مول جاقتارىن ٶمٸرگە ەنگٸزۋگە ٷنەمٸ مٷددەلٸ بولۋدا. جەنە سول ۇستانىمعا تٷپكٸلٸكتٸ بەت بۇردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا دٷنيەجٷزٸلٸك قاۋىمداستىق قاتارىندا ادام قۇقىعى بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ دەموكراتييالىق قوعامدى قالىپتاستىرعان مەملەكەتتەر ساناتىنا باتىل ەندٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى ن.ە. نازارباەۆتىڭ ەلەمدەگٸ ىقپالدى مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە كەڭٸنەن تانىلۋى ەلٸمٸزدەگٸ دەموكراتيزم قاعيداتتارىنىڭ بەرٸك قالىپتاسۋى مەن ٸس جٷزٸندە كٶرٸنٸس بەرۋٸندە.
گەوساياسي كەڭٸستٸكتە ەلەمدەگٸ ەڭ كٷشتٸ دەپ تانىلعان ٷش مەملەكەتتٸڭ ەكەۋٸمەن كٶرشٸلەس بولۋىمىز جەنە ول مەملەكەتتەرمەن جاقسى دەڭگەيدە قارىم-قاتىناس ورناتۋىمىز دا ايتقان ويىمىزدى تٷيٸندەيدٸ. ەجەلدەن تۋىستاس باسقا كٶرشٸلەس ەلدەرمەن دە حالىقارالىق ساياسات زاڭدىلىقتارىن قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, تىعىز بايلانىس ورناتتىق. بۇنىڭ بەرٸ - تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى پاراساتتى ۇستانىمى جەنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كٶرەگەن ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸ.
قاي ەلدٸڭ بولسىن مەملەكەت رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋ دەستٷرلەرٸ وڭايلىقپەن قالىپتاسپايدى. بۇل تاريحي نەگٸزگە جەنە تەجٸريبەگە سٷيەنگەن ەل باسقارۋ تۋرالى تۇتاس ٸلٸمدەردٸڭ كەشەندٸ جيىنتىعى دەسەك تە بولادى. سونىمەن بٸرگە ەلدٸڭ ٶزٸنٸڭ دە مەملەكەتكە دەگەن ٸشتەي بايلانىسى مەن جاۋاپتىلىعى بولادى. قازاق قوعامى حاندىق دەۋٸردە بۇل قۇبىلىستى تاريحي تۇرعىدا ٶتتٸ جەنە ۇلتتىق كونتەكستە حالقىنىڭ جادىسىنا سٸڭٸردٸ. بايىرعى جەرٸندە ارعى مەملەكەتتٸلٸك تاريحىنداعى دەستٷرلەردٸ بٸرتۇتاس ۇلت رەتٸندە قالىپتاسقان قازاق ەتنوستىق سيپاتىنا كٶتەردٸ. تاريحي تامىرلار ساباقتاستىعى حالىقتىق جادى ساناتىندا ٶربي كەلە «مەملەكەتتٸك ھەم حالىقتىق مٸنەزٸندە» ايقىن كٶرٸنٸس تاپتى. قازاق حالقىنىڭ كەڭدٸگٸ مەن دارحاندىعى سول مٸنەزدٸڭ تٷبٸرٸ.
ال, كٶرشٸلەس قىرعىز حالقىنىڭ تاريحى حٷ عاسىردىڭ باس كەزٸنەن حٷٸٸٸ عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا دەيٸن قازاق حاندىعى قۇرامىندا ٶربٸگەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ (قاراڭىز: سولتونوەۆ ب. كىزىل كىرگىز تاريحى. بيشكەك, 2003). قىرعىز حالقى تاريحي كٶرشٸلەس بولعاننان باستاپ قازاق قوعامىنىڭ قامقورلىعى مەن قايىرىمىن كٶپ كٶرگەن حالىق. جالپى العاندا, قىرعىزستان - مەملەكەتتٸك دەستٷرٸ جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان حالىق, مەملەكەت باسقارۋ تەتٸكتەرٸ دە, مەملەكەتارالىق ەتيكا دا جاڭا پايدا بولىپ كەلەدٸ. سول سەبەپتٸ دە حالقى مەن مەملەكەتتٸلٸك تاريحىن تەرەڭدەتٸپ بەرۋ «قۇشتارلىعى» تٷسٸنٸكتٸ جايت.
مەملەكەتتٸڭ حالىقارالىق يميدجٸ ونىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قالىپتاستىرۋدىڭ قۇرالى, ەلەمدٸك كەڭٸستٸكتە مەملەكەت مٷددەلەرٸن العا جىلجىتۋدىڭ جەنە قورعاۋدىڭ تيٸمدٸ تەتٸگٸ بولىپ تابىلادى. مەملەكەت سىرتقى ەلەمدە ٶزٸن جاقسى تانىتقان سايىن, ونى شەت ەلدەردە جىلى قابىلدايدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق مەرتەبەسٸن باتىس پەن شىعىس ەلدەرٸ, ياعني ەلەمدٸك قاۋىمداستىق مەملەكەتتەرٸنٸڭ كٶبٸ مويىندادى. قازاقستان ەۋروپالىق جەنە ازييالىق كٶپتەگەن ساياسي, ەكونوميكالىق ۇيىمدار مەن وداقتارعا مٷشە بولۋمەن بٸرگە, تٷركٸ تٸلدەس ەلەم كەڭٸستٸگٸندەگٸ سان-سالالى قاۋىمداستىقتاردىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ ساليقالى ورنى, ونىڭ بايسالدى ۇستانىمدارى, حالىقتىڭ تاريحي قالىپتاسقان دەستٷرلٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك-مەدەني باعىتتارى ەلٸمٸزدٸڭ ٷزدٸكسٸز ەرٸ كەڭٸنەن تانىلۋ ٷدەرٸسٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارۋدا.
بٸر گەوگرافييالىق كەڭٸستٸكتە عاسىرلار بويى جالعاسقان ورتاق تاريحى بار قىرعىز جۇرتىنىڭ دەربەس مەملەكەتتٸلٸك تاريحى جيىرماسىنشى عاسىرلار بەدەرٸندە عانا قالىپتاسقانى اقيقات دٷنيە. جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىردىڭ العاشقى جىلدارى ٸشٸندە قىرعىز ەلٸندە ورىن العان بٸرسىپىرا كەلەڭسٸز ساياسي جاعدايلار تامىرى مەملەكەتتٸلٸك تاريحىنىڭ دەربەستٸك سيپاتتا ەندٸ عانا ورىن الۋ تاريحىن ەسكەرمەگەننەن بە دەگەن وي تۋىندايدى. بۇل ويعا جەتەلەگەن جاعداي تٶل تاريحىن ٷستٸرت زەردەلەگەن بۇرىنعى پرەزيدەنتٸنٸڭ ويلانباي سٶيلەگەن سٶزدەرٸ.
تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تاريحىنىڭ شىمىرلاپ قايناعان قارا قازانىنىڭ يەسٸ, يٸسٸ تٷركٸ جۇرتىنىڭ كيەلٸ مەيەگٸ – قازاق جەرٸ ەكەنٸنەن حابارسىز ادام عانا سونداي سٶزدەر ايتۋى مٷمكٸن. بٸز, بۇل ارادا «ديپلوماتييا – ۇلت قۋاتىنىڭ باستى ەلەمەنتٸ» دەگەن ەلەم مويىنداعان تاريحي پٸكٸردٸ العا تارتامىز. ٶيتكەنٸ, ديپلوماتييا ٶزٸنٸڭ باستى ماقساتى – ۇلتتىق مٷددەلەردٸ بەيبٸت جولمەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلادى. ايقىن مەملەكەتتٸك اقىل-وي جەنە دۇرىس ماعىنا بەرەتٸن ەرەكەت باسشىنىڭ قايراتكەرلٸك كەلبەتٸن بەرەدٸ. قىرعىز ەلٸنٸڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتٸنٸڭ ەرەكەتٸن تاريح ٶز تارازىسىنا سالا جاتار. بٸزدٸڭ ايتپاق ويىمىز باسقا.
تاريحي تامىرى بٸر, تۋىسقان ەكٸ ەلدٸڭ حالقى تاريحتىڭ تالاي سىنىنان بٸر-بٸرٸنە قولداۋ كٶرسەتٸپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ەرقايسىسى دەربەس ۇلت رەتٸندە ساقتالىپ جەتكەنٸ دە تاريحي شىندىق. قوس حالىققا اسا قاسٸرەتتٸ بولعان 20-عاسىردىڭ كەسٸرلٸ ساياساتىنا دا تٶتەپ بەردٸك. سۇراپىل عاسىردىڭ قايعىلى شەجٸرەسٸ زۇلماتتى زاماننىڭ بۇعاۋىنا ٸلٸككەن قازاق پەن قىرعىزدىڭ تاپ بولعان جاعدايعا مويىماي بٸر-بٸرٸنە جاناشىرلىق تانىتقانىڭ تاريحي-تانىمدىق جەنە عىلىمي-كٶپشٸلٸك ەدەبيەتتەر ارقىلى بٷگٸنگٸ ۇرپاق بٸلەدٸ.
كەزٸندە ەلباسى ن.ە. نازارباەۆ: «بٸز قىرعىزستاندى ورتالىق ازيياداعى وداقتاسىمىز ەرٸ ماڭىزدى ەرٸپتەسٸمٸز دەپ سانايمىز. بٸر تۋعان ەكەندٸگٸمٸزدٸ, جاقىن ەكەندٸگٸمٸزدٸ ىلعي ايتامىز عوي. ەندٸ بوس سٶزبەن اينالىسپاي, مۇنى ٸس جٷزٸندەگٸ شارالارمەن تولىقتىرۋىمىز كەرەك» دەپ ەكٸجاقتى تىعىز بايلانىس كەلەشەگٸن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. مٸنە, قىرعىزستاننىڭ جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتٸ سوورونباي جەەنبەكوۆ تە: "قىرعىز-قازاق قارىم-قاتىناسى تاريح, مەدەنيەت, رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ تۇتاستىعىنا, تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە باۋىرلاستىققا نەگٸزدەلگەن. قازٸرگٸ پروبلەمالار ۋاقىتشا, ونىڭ ٷستٸنە تاراپتار جاعدايدى رەتتەۋ جٶنٸندە بٸرنەشە كەلٸسسٶز جٷرگٸزدٸ. تاياۋ ۋاقىتتا بارلىق مەسەلە شەشٸمٸن تاباتىنىنا سەنٸمدٸمٸن", — دەپ پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋدە. سٶزسٸز, كٶڭٸلگە قۋانىش ۇيالاتاتىن پٸكٸر. قازٸرگٸ قالىپتاسقان احۋال بٸرتٸندەپ رەتتەلەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸز. ەكٸ ەلدٸڭ تاراپىنان وسى باعىتتا بارلىق جاعدايلار ەسكەرٸلٸپ, تٸپتٸ قارىم-قاتىناسىمىز ودان سايىن جوعارى دەڭگەيگە جەتەتٸن بولادى دەگەن نىق سەنٸمدەمٸز.
قازاقستاننىڭ ەلباسىمىز ايقىنداپ بەرگەن «قازاقستاندىق جول» - ۇلتتىق دامۋ جولىمىزدىڭ اينىماس باعدارى بولعان جەنە ٶز كەزەگٸمەن جٷزەگە اسىپ جاتقان ستراتەگييالىق باعدارلامالارى بار. ۇلتتىق-مەملەكەتتٸك ٶركەندەۋ اكسيوماسىنا اينالعان ستراتەگييالار زامانا اعىمىنا وراي ٷنەمٸ ەرٸ ٷزدٸكسٸز جەتٸلدٸرٸلۋدە. عىلىمي نەگٸزدەلگەن قاعيداتتارعا بەرٸك جٷگٸندٸرٸلگەن. سول سەبەپتٸ دە قازاقستاننىڭ دٷنيەجٷزٸ ەلدەرٸنٸڭ الدىڭعى قاتارىنان كٶرٸنۋگە بٷكٸل قوعام بولىپ ەرەكشە ىنتا تانىتىپ جەنە سول ورتاق ماقسات-مٷددەگە لايىقتى مازمۇندا ۇيىمداسا ماعىنالى ەرەكەت ەتۋٸ - «تابىستىڭ قازاقستاندىق فورمۋلاسى» قاعيداسىن ٶمٸرگە ەكەلدٸ.
بۇنىڭ بەرٸ ەلباسىمىز ن.ە. نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸ. ەلٸمٸزدەگٸ قوعامدىق دامۋدىڭ بارلىق ٶرٸستەرٸنٸڭ ەلەمدٸك كەڭٸستٸكتە جان-جاقتى ينتەگراتسييالانۋىنىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ. قازاقستاندىق قوعامنىڭ تىڭ كٷش الىپ اسا ماعىنالى سەرپٸلٸس جاساۋىنا ايىرىقشا ىقپال ەتكەن جەنە زور جٸگەرمەن اتقارىلىپ جاتقان جالپىحالىقتىق رۋحاني جاڭعىرۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ باستامالارى. قازاقستاندىق قوعامدىق سانانىڭ اشىقتىعى دەرەجەسٸن ەيگٸلەگەن ٸس-شارا. ەلەمدٸك وي-سانا جەمٸسٸ دەڭگەيٸندە ادامزاتتىق جەتٸستٸكتەرگە جەتەلەيتٸن يگٸلٸكتٸ بولاشاق ٷشٸن عىلىمي باسقوسۋ. مٸنە, قازاقستاندىق ۇستانىمنىڭ عالامدىق فورمۋلاسى.
قاتال دا قاساڭ ساياساتتىڭ تٸزگٸنٸڭ الىپ جٷرۋ تاريحي تۇلعاعا عانا تەن قۇبىلىس. ۇلى دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ جاسامپاز جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ ھەم بٷكٸل تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردىڭ تاريحي باستاۋلارىنىڭ التىن بەسٸگٸ - بٷگٸنگٸ كٷنٸ تەۋەلسٸز ەلٸ بار قازاق جەرٸ ەكەنٸ ەبدەن مويىندالعان جەنە سان مەرتە دەلەلدەنگەن.
قىرعىز ەلٸنٸڭ كەيبٸر ازاماتتارىنىڭ تٷركٸ حالىقتارى تاريحىنا قاتىستى «رەۆيزييا» جاساۋ قادامدارى ەڭ الدىمەن ٶز حالقىن تاريح جولىنان جاڭىلىستىراتىن بولادى. ەكٸنشٸدەن, قاراپايىم جۇرتشىلىقتىڭ جادىسىنا جالعان تاريحي اقپاراتتى كٷشتەپ تانۋ ەرەكەتٸ ۇرپاقتى اداستىرۋ بولماق. ەلەمدٸك, قالا بەردٸ تٷركٸلٸك تاريح كەڭٸستٸگٸندە تانىلماعان تاريحپەن ۇزاققا بارماس بولار. تاريحىڭنىڭ ايشىقتى كٶرٸنٸسٸنە كٶلەڭكە تٷسەرٸ سٶزسٸز. كەرٸسٸنشە, قىلاۋ ەتكەن مٷمكٸندٸكتەرگە وراي جاقىنداسۋ جەنە ونى مىعىمداۋ تەتٸكتەرٸن بەكٸتە تٷسۋگە يكەمدەلگەن جٶن بولار. كيەلٸ قازاق جەرٸنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن سىيلاسىمدىقتىڭ عالامات كٶكجيەگٸ ارقىلى تانىعان, باس يگەن سان مەرتە حالىقتاردىڭ تاعدىرىنا ٶمٸرلٸك نەر بەرگەنٸن بٸز ەمەس, ولاردىڭ ٶزدەرٸ ايتقانىنا تاريح جىلناماسى كۋە.
قازاق حالقىنىڭ, جالپى قازاقستاندىقتاردىڭ كٶرشٸلەرمەن قارىم-قاتىناسى قاي زاماندا بولسىن بٸر عانا ۇستانىمعا – تولىمدى سىيلاسىمدىققا بايلانعان. سىيلاسىمدىق - جالپىادامزاتتىق ادامگەرشٸلٸكتٸڭ ٶرەلٸ مەرتەبەسٸن بٸلدٸرەتٸن قاستەرلٸ قاسيەت.
تاريحتان بەلگٸلٸ, مەملەكەت رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋ دەستٷرلەرٸ وڭايلىقپەن قالىپتاسپايدى. بۇل تاريحي نەگٸزگە جەنە تەجٸريبەگە سٷيەنگەن ەل باسقارۋ تۋرالى تۇتاس ٸلٸمدەردٸڭ كەشەندٸ جيىنتىعى دەسەك تە بولادى, سونىمەن بٸرگە ەلدٸڭ ٶزٸنٸڭ دە مەملەكەتكە دەگەن ٸشتەي بايلانىسى مەن جاۋاپتىلىعى بولادى. قازاق قوعامى حاندىق دەۋٸردە بۇل قۇبىلىستى تاريحي تۇرعىدا ٶتتٸ جەنە ۇلتتىق كونتەكستە حالقىنىڭ جادىسىنا سٸڭٸردٸ. بايىرعى جەرٸندە ارعى مەملەكەتتٸلٸك تاريحىنداعى دەستٷرلەردٸ ەتنوستىق سيپاتقا كٶتەردٸ.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٸشٸندە قىرعىز ەلٸندە ورىن العان بٸرسىپىرا كەلەڭسٸز ساياسي جاعدايلار تامىرى مەملەكەتتٸلٸك تاريحىنىڭ تۇتاس ەتنوستىق سيپاتتا ەندٸ عانا ورىن الۋىن بٸلمەيتٸن ادامدارىنىڭ بيلٸككە كەلۋٸنەن بە دەگەن وي تۋىندايدى. بۇل ويعا جەتەلەگەن جاعداي تٶل تاريحىن ٷستٸرت زەردەلەگەن بۇرىنعى پرەزيدەنتٸنٸڭ ويلانباي سٶيلەگەن سٶزدەرٸ.
بٸز, قازاقستان تاريحشىلارى, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەكٸ ەل حالقىنىڭ جەكەلەگەن ساياساتكەرلەرٸنٸڭ ايتقان پٸكٸرٸنە بايلانىپ قالماي, وي مەن سانا ٶرەلٸگٸن كٶرسەتٸپ, تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرۋ قاعيداتتارىنىڭ بەرٸك ساقتالۋىنا مٷددەلٸ بولۋعا تيٸستٸمٸز. قىرعىز ەرٸپتەستەرٸمٸز دە وسى ويدى قولدايتىنىنا سەنٸمدٸمٸز.
ەرلان سايلاۋباي,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ
تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
.jpg)