Qazaqstannyń álemdik saiasi arenadaǵy jetistikteri aýyz toltyryp aitarlyqtai. Táýelsizdigimizdi jariialaǵannan bergi 25 jyl ishinde elimiz eleýli tabystarǵa qol jetkizdi. Halyqtyń turmys-tirshiligi jaqsardy, áleýmettik ahýal turaqtandy. Elbasynyń aldymen ekonomika, sodan keiin saiasat degen ustanymy óz jemisin berdi.
Sońǵy jyldarda elimizde demografiialyq ahýal túbegeili ózgerdi. 1992 jyldan bastap halyq sany tómendegen bolsa al 2000-shy jyldyń basynda jaǵdai túzelgen edi. Jańa myńjyldyq halqymyz úshin tabysty bastaldy. Ekonomikanyń san salasynda júrgizilgen reformalardyń áserinen adami damý indeksi birshama joǵarylady. Bul – elimizdegi áleýmettik salanyń ornyqty damýynyń kórsetkishi. Demografiialyq ósimge eldegi áleýmettik ahýaldyń turaqtylyǵy áser etetini belgili. Al tabiǵi ósim densaýlyq saqtaý salasynyń turaqty damýyn kórsetedi. Elbasymyz aitqandai, meditsinanyń arqasynda biz kúrdeli ota jasaityn 20 memlekettiń qataryna kirdik. Júrekke jasalatyn bir ota 50 myń dollar turatynyn eskersek, halyq densaýlyǵyn saqtaý qanshalyqty mańyzdy is ekenin túsinýge bolady.
Shirek ǵasyrdyń bederinde óńirimizdiń densaýlyq saqtaý salasy otandyq meditsinamen birge órledi. Toqsanynshy jyldardaǵy toqyraýdy bastan keship, kóptegen qiyndyqtardan ótti. Degenmen, árbir túitkildi jaǵdai sala mamandaryna alǵa umtylýdy úiretti. Sonyń nátijesinde emdeý isinde jańa tehnologiialar qoldanýǵa kóshtik. Jańa júiege bet burdyq. Bul qadam óz kezeginde jemisin berdi. Sonyń arqasynda birshama belesterdi baǵyndyrdyq. Táýelsizdik jyldarynda oblystyq densaýlyq saqtaý júiesin qarjylandyrý kólemi eselep ósti. Máselen, 2005 jyly 9,2 milliard teńge bólinse, biylǵy bólingen qarjy 40 milliard teńgeni qurady. Iaǵni, 11 jyldyń ishinde 4,4 esege artyp otyr. Al bul óz kezeginde meditsinalyq qyzmettiń sapasyn arttyrýǵa serpin berdi. Aýrýhanalardyń materialdyq-tehnikalyq bazasy nyǵaityldy. Eldi mekenderde jańa emdeý mekemeleri boi kóterdi. Oblys ortalyǵynda jekemenshik densaýlyq saqtaý nysandary ashylyp, qyzmet kórsetýde básekelestik paida boldy.
Táýelsizdik jyldarynda óńirimizdegi emdeý mekemeleriniń basym kópshiligi jańardy. Oǵan myna derek dálel bola alady. 1991 jyldan 2009 jylǵa deiin 27 densaýlyq saqtaý nysany boi kóterse, 2009-2015 jyldar aralyǵynda 92 nysan el igiligine paidalanýǵa berilgen. Oblysta «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy aiasynda quny 18,8 milliard teńgeni quraityn 6 densaýlyq saqtaý nysany salyndy. «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaýdyń jolyn izdegen» mańyzdy. Memleket, jalpy qoǵam úshin derttiń aldyn alý tiimdi. Áleýmettik máni bar aýrýlardyń saldarymen kúresý qarjylyq jaǵynan da tiimsiz. Óitkeni, ýaqytsha eńbekke jaramsyzdyq kez kelgen saladaǵy jumystyń ónimdiligin tómendetedi. Aýrýdyń aldyn alý úshin meditsinalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý qajet. Bastapqy kómek kórsetetin emdeý mekemeleriniń jelisin kóbeitý de mańyzdy. Sol úshin respýblikalyq «350 dárigerlik ambýlatoriia, feldsherlik-akýsherlik pýnkt jáne emhana salý» jobasy júzege asyryldy. Oblysymyzda atalǵan joba sheńberinde 26 densaýlyq saqtaý nysanyn salý josparlanǵan. Qazirge deiin sonyń quny 1,8 milliard teńgege shaqtalǵan 25 mekemeniń qurylysy aiaqtalyp, el igiligine berildi.
Biyl Merki aýylyndaǵy jalpy smetalyq quny 1,8 milliard teńge bolatyn 250 kelýshige arnalǵan aýdandyq emhana qurylysyn jalǵastyrýǵa respýblikalyq jáne oblystyq biýdjet esebinen 1,06 milliard teńge bólindi. Onyń 932,0 million teńgesi igerilip, emhana paidalanýǵa berildi. Eldi mekenderdegi emdeý mekemeleriniń jańarýy aldymen materialdyq-tehnikalyq bazany jaqsartýǵa múmkindik berdi. Sonyń arqasynda aýyl turǵyndary kóptegen meditsinalyq taldamalardy aýdan ortalyqtaryndaǵy emhanalardan-aq tapsyra alatyn boldy. Nátijesinde qaýipti aýrýlardy erte satysynda anyqtai alatyn jaǵdaiǵa jettik. Atqarylǵan maqsatty sharalardyń arqasynda ólim-jitim kórsetkishi 1992 jylmen salystyrǵanda 24,0 paiyzǵa, analar ólimi 48,6 paiyzǵa, náreste ólimi 69,2 paiyzǵa tómendedi.
Qazaqstandy álemdegi damyǵan 30 memlekettiń qataryna engizýdiń negizgi tujyrymy retinde usynylǵan «Qazaqstan-2050» Strategiiasyndaǵy negizgi mindetterdiń biri – qazirgi zamanǵy jáne tiimdiligi joǵary densaýlyq saqtaý júiesin qalyptastyrý. Iaǵni, densaýlyq saqtaý salasynda básekege qabilettilikke qol jetkizý úshin qoǵamdyq densaýlyq saqtaýdyń barlyq deńgeiine tiimdi menedjment engizý, sonyń ishinde jańa meditsinalyq tehnologiialardy jasaý men praktikaǵa endirý talap etiledi. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń kepildemesine sáikes, densaýlyq saqtaý salasyna tap osyndai joǵary sapaly ǵylymi-zertteýler men innovatsiialardy engizý turǵyndardyń ulttyq deńgeidegi de, jahandyq aýqymdaǵy da densaýlyq jaǵdailaryn jaqsartýǵa baǵyttalýy tiis. Al básekege qabilettilik qandai jaǵdaida anyqtalady. Árine, básekeles orta bolǵanda. Osy turǵydan alǵanda bizdiń óńirimizdi meditsinalyq qyzmettiń sapasyn arttyrý úshin naǵyz básekeli orta deýge bolady. Oblysymyzda joǵary meditsinalyq qyzmet kórsetetin jekemenshik klinikalar bar. Máselen, júrek dertine shaldyqqandar oblystyq aýrýhanadaǵy arnaiy bólimshege nemese bilikti kardiohirýrg Seiithan Joshybaevtyń Ǵylymi-klinikalyq kardiohirýrgiia jáne transplantologiia ortalyǵyna, «Júrek» klinikasyna qarala alady. Emdeý-diagnostikamen ainalysatyn jekemenshik meditsinalyq ortalyqtar da kóp bizdiń oblysta.
Byltyr oblysqa 85 jas maman keldi. Onyń 56-sy «Diplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasymen eldi mekenderge jiberildi. Atalǵan baǵdarlama boiynsha 52 mamanǵa respýblikalyq biýdjet esebinen 70 ailyq eseptik kórsetkish kóleminde kótermeaqy tólenip, jergilikti biýdjetten 300,0 myń teńge kóleminde qarjylai kómek alǵan. Sarysý aýdanynyń Jańatas qalasyna jáne Talas aýdanynyń ortalyǵy Qarataý qalasyna kelgen jas mamandar qyzmettik páterlermen qamtamasyz etildi. Biz oblysqa jas mamandardy tartý úshin joǵary meditsinalyq oqý oryndarymen tyǵyz qarym-qatynas ornattyq. Bul qadamymyz nátijesiz emes. Biyldyń ózinde oblysqa 22 jas maman kelýi – sonyń dálelindei. Kelgen mamandardyń 16-sy aýyldyq densaýlyq saqtaý uiymdarynda jumysqa ornalastyryldy. Olarǵa respýblikalyq biýdjet esebinen 70 ailyq eseptik kórsetkish kóleminde áleýmettik kómek, baspana alýǵa nemese salýǵa 1500 ailyq eseptik kórsetkish esebinde áleýmettik nesie beriledi. Naqtyraq aitsaq, jergilikti biýdjet esebinen 800 000 teńge mólsherinde qarjy bólinip, baspana máselesi qarastyrylǵan.
Saladaǵy túitkildi máseleler bilikti kadrlardyń tapshylyǵynan týyndaityny belgili. Jalpy, meditsina úzdiksiz damýshy sala bolǵandyqtan, mamandardyń biliktiligin arttyryp otyrý – asa mańyzdy is. Bizdiń óńirimizde dáriger mamandardyń biliktiligin kóterý isi durys jolǵa qoiylǵan. Kadrlardyń biliktiligin arttyrýǵa 2015 jyly 69 million 646 myń teńge qarastyrylsa, biyl 52 million 624 myń teńge qarajat bólindi. Byltyr Sankt-Peterbýrg qalasynda – 3, Qorǵan qalasynda – 2, Máskeýde – 2, Londonda 4 dáriger biliktiligin arttyryp keldi.
Oblystyq perinataldyq ortalyǵy bazasynda «Qazaq meditsinalyq úzdiksiz bilim berý ýniversiteti» aktsionerlik qoǵamynyń uiymdastyrýymen Litva Respýblikasynyń mamandary men oqytýshylary «Qaýipsiz ana bolý» zamanaýi pozitsiialaryna sáikes perinataldyq kómek kórsetýdi jetildirý» taqyrybynda sheberlik synybyn ótkizdi. Ana men bala densaýlyǵyn arttyrý joldaryn úiretken kýrsta óńir boiynsha 23 maman oqydy.
Elbasynyń qoldaýymen emdeý, aldyn alý mekemeleriniń zamanaýi úlgide boi kóterýi, turǵyndarǵa sapaly meditsinalyq qyzmet kórsetý baǵytynda jasalyp jatqan qamqorlyq turǵyndardyń ortasha ómir jasynyń uzarýyna áser etkenin joqqa shyǵara almaimyz. Bizdiń memleketimizde qashan da qoǵamnyń basty bailyǵy sanalatyn adamǵa, adamdar densaýlyǵyn saqtaýǵa basa nazar aýdarylady.
Elimizdegi densaýlyq saqtaý salasynyń órleýi men nyǵaiýy elimizdiń damý tarihyn kórsetedi. Memleket basshysy ár jylǵy Joldaýlarynda turǵyndardyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa basa kóńil bólip otyrady. Bul baǵytta damýǵa qajetti alǵysharttardy jasap ta berdi. «100 naqty qadam» Ult josparynda da sala isine serpin beretin naqty qadamdar kórsetilgen. Biyldan bastap 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Baǵdarlamada kórsetilgen mindetterdi basshylyqqa ala otyryp, biz damýdyń naqty indikatorlaryna qol jetkizý úshin biryńǵai ulttyq densaýlyq júiesi aiasynda ári qarai maqsatty túrde jumys júrgize beretin bolamyz. Adam mamandyǵynyń quly bolmai, onyń eńbeginiń quny bolmaidy. Bizdiń basty qundylyǵymyz – halyq densaýlyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ister.
Marat JUMANQULOV,
Jambyl oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy
TARAZ
Sýretterdi túsirgen
Aqádil RYSMAHAN
.jpeg)