قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ساياسي ارەناداعى جەتٸستٸكتەرٸ اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جارييالاعاننان بەرگٸ 25 جىل ٸشٸندە ەلٸمٸز ەلەۋلٸ تابىستارعا قول جەتكٸزدٸ. حالىقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ جاقساردى, ەلەۋمەتتٸك احۋال تۇراقتاندى. ەلباسىنىڭ الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيٸن ساياسات دەگەن ۇستانىمى ٶز جەمٸسٸن بەردٸ.
سوڭعى جىلداردا ەلٸمٸزدە دەموگرافييالىق احۋال تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ. 1992 جىلدان باستاپ حالىق سانى تٶمەندەگەن بولسا ال 2000-شى جىلدىڭ باسىندا جاعداي تٷزەلگەن ەدٸ. جاڭا مىڭجىلدىق حالقىمىز ٷشٸن تابىستى باستالدى. ەكونوميكانىڭ سان سالاسىندا جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالاردىڭ ەسەرٸنەن ادامي دامۋ يندەكسٸ بٸرشاما جوعارىلادى. بۇل – ەلٸمٸزدەگٸ ەلەۋمەتتٸك سالانىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ. دەموگرافييالىق ٶسٸمگە ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك احۋالدىڭ تۇراقتىلىعى ەسەر ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ال تابيعي ٶسٸم دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىن كٶرسەتەدٸ. ەلباسىمىز ايتقانداي, مەديتسينانىڭ ارقاسىندا بٸز كٷردەلٸ وتا جاسايتىن 20 مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا كٸردٸك. جٷرەككە جاسالاتىن بٸر وتا 50 مىڭ دوللار تۇراتىنىن ەسكەرسەك, حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ٸس ەكەنٸن تٷسٸنۋگە بولادى.
شيرەك عاسىردىڭ بەدەرٸندە ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وتاندىق مەديتسينامەن بٸرگە ٶرلەدٸ. توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋدى باستان كەشٸپ, كٶپتەگەن قيىندىقتاردان ٶتتٸ. دەگەنمەن, ەربٸر تٷيتكٸلدٸ جاعداي سالا ماماندارىنا العا ۇمتىلۋدى ٷيرەتتٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە ەمدەۋ ٸسٸندە جاڭا تەحنولوگييالار قولدانۋعا كٶشتٸك. جاڭا جٷيەگە بەت بۇردىق. بۇل قادام ٶز كەزەگٸندە جەمٸسٸن بەردٸ. سونىڭ ارقاسىندا بٸرشاما بەلەستەردٸ باعىندىردىق. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸن قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ ەسەلەپ ٶستٸ. مەسەلەن, 2005 جىلى 9,2 ميلليارد تەڭگە بٶلٸنسە, بيىلعى بٶلٸنگەن قارجى 40 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرادى. ياعني, 11 جىلدىڭ ٸشٸندە 4,4 ەسەگە ارتىپ وتىر. ال بۇل ٶز كەزەگٸندە مەديتسينالىق قىزمەتتٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا سەرپٸن بەردٸ. اۋرۋحانالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلدى. ەلدٸ مەكەندەردە جاڭا ەمدەۋ مەكەمەلەرٸ بوي كٶتەردٸ. وبلىس ورتالىعىندا جەكەمەنشٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى اشىلىپ, قىزمەت كٶرسەتۋدە بەسەكەلەستٸك پايدا بولدى.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ ەمدەۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ جاڭاردى. وعان مىنا دەرەك دەلەل بولا الادى. 1991 جىلدان 2009 جىلعا دەيٸن 27 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى بوي كٶتەرسە, 2009-2015 جىلدار ارالىعىندا 92 نىسان ەل يگٸلٸگٸنە پايدالانۋعا بەرٸلگەن. وبلىستا «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى اياسىندا قۇنى 18,8 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرايتىن 6 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى. «اۋىرىپ ەم ٸزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ٸزدەگەن» ماڭىزدى. مەملەكەت, جالپى قوعام ٷشٸن دەرتتٸڭ الدىن الۋ تيٸمدٸ. ەلەۋمەتتٸك مەنٸ بار اۋرۋلاردىڭ سالدارىمەن كٷرەسۋ قارجىلىق جاعىنان دا تيٸمسٸز. ٶيتكەنٸ, ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىزدىق كەز كەلگەن سالاداعى جۇمىستىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن تٶمەندەتەدٸ. اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ٷشٸن مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەت. باستاپقى كٶمەك كٶرسەتەتٸن ەمدەۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ جەلٸسٸن كٶبەيتۋ دە ماڭىزدى. سول ٷشٸن رەسپۋبليكالىق «350 دەرٸگەرلٸك امبۋلاتورييا, فەلدشەرلٸك-اكۋشەرلٸك پۋنكت جەنە ەمحانا سالۋ» جوباسى جٷزەگە اسىرىلدى. وبلىسىمىزدا اتالعان جوبا شەڭبەرٸندە 26 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانىن سالۋ جوسپارلانعان. قازٸرگە دەيٸن سونىڭ قۇنى 1,8 ميلليارد تەڭگەگە شاقتالعان 25 مەكەمەنٸڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ەل يگٸلٸگٸنە بەرٸلدٸ.
بيىل مەركٸ اۋىلىنداعى جالپى سمەتالىق قۇنى 1,8 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 250 كەلۋشٸگە ارنالعان اۋداندىق ەمحانا قۇرىلىسىن جالعاستىرۋعا رەسپۋبليكالىق جەنە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبٸنەن 1,06 ميلليارد تەڭگە بٶلٸندٸ. ونىڭ 932,0 ميلليون تەڭگەسٸ يگەرٸلٸپ, ەمحانا پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. ەلدٸ مەكەندەردەگٸ ەمدەۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ جاڭارۋى الدىمەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سونىڭ ارقاسىندا اۋىل تۇرعىندارى كٶپتەگەن مەديتسينالىق تالدامالاردى اۋدان ورتالىقتارىنداعى ەمحانالاردان-اق تاپسىرا الاتىن بولدى. نەتيجەسٸندە قاۋٸپتٸ اۋرۋلاردى ەرتە ساتىسىندا انىقتاي الاتىن جاعدايعا جەتتٸك. اتقارىلعان ماقساتتى شارالاردىڭ ارقاسىندا ٶلٸم-جٸتٸم كٶرسەتكٸشٸ 1992 جىلمەن سالىستىرعاندا 24,0 پايىزعا, انالار ٶلٸمٸ 48,6 پايىزعا, نەرەستە ٶلٸمٸ 69,2 پايىزعا تٶمەندەدٸ.
قازاقستاندى ەلەمدەگٸ دامىعان 30 مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا ەنگٸزۋدٸڭ نەگٸزگٸ تۇجىرىمى رەتٸندە ۇسىنىلعان «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىنداعى نەگٸزگٸ مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ – قازٸرگٸ زامانعى جەنە تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ. ياعني, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸككە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ بارلىق دەڭگەيٸنە تيٸمدٸ مەنەدجمەنت ەنگٸزۋ, سونىڭ ٸشٸندە جاڭا مەديتسينالىق تەحنولوگييالاردى جاساۋ مەن پراكتيكاعا ەندٸرۋ تالاپ ەتٸلەدٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كەپٸلدەمەسٸنە سەيكەس, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا تاپ وسىنداي جوعارى ساپالى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسييالاردى ەنگٸزۋ تۇرعىنداردىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ دە, جاھاندىق اۋقىمداعى دا دەنساۋلىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا باعىتتالۋى تيٸس. ال بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك قانداي جاعدايدا انىقتالادى. ەرينە, بەسەكەلەس ورتا بولعاندا. وسى تۇرعىدان العاندا بٸزدٸڭ ٶڭٸرٸمٸزدٸ مەديتسينالىق قىزمەتتٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ٷشٸن ناعىز بەسەكەلٸ ورتا دەۋگە بولادى. وبلىسىمىزدا جوعارى مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتەتٸن جەكەمەنشٸك كلينيكالار بار. مەسەلەن, جٷرەك دەرتٸنە شالدىققاندار وبلىستىق اۋرۋحاناداعى ارنايى بٶلٸمشەگە نەمەسە بٸلٸكتٸ كارديوحيرۋرگ سەيٸتحان جوشىباەۆتىڭ عىلىمي-كلينيكالىق كارديوحيرۋرگييا جەنە ترانسپلانتولوگييا ورتالىعىنا, «جٷرەك» كلينيكاسىنا قارالا الادى. ەمدەۋ-دياگنوستيكامەن اينالىساتىن جەكەمەنشٸك مەديتسينالىق ورتالىقتار دا كٶپ بٸزدٸڭ وبلىستا.
بىلتىر وبلىسقا 85 جاس مامان كەلدٸ. ونىڭ 56-سى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىمەن ەلدٸ مەكەندەرگە جٸبەرٸلدٸ. اتالعان باعدارلاما بويىنشا 52 مامانعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبٸنەن 70 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش كٶلەمٸندە كٶتەرمەاقى تٶلەنٸپ, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن 300,0 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندە قارجىلاي كٶمەك العان. سارىسۋ اۋدانىنىڭ جاڭاتاس قالاسىنا جەنە تالاس اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراتاۋ قالاسىنا كەلگەن جاس ماماندار قىزمەتتٸك پەتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ. بٸز وبلىسقا جاس مامانداردى تارتۋ ٷشٸن جوعارى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتتىق. بۇل قادامىمىز نەتيجەسٸز ەمەس. بيىلدىڭ ٶزٸندە وبلىسقا 22 جاس مامان كەلۋٸ – سونىڭ دەلەلٸندەي. كەلگەن مامانداردىڭ 16-سى اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ولارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبٸنەن 70 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش كٶلەمٸندە ەلەۋمەتتٸك كٶمەك, باسپانا الۋعا نەمەسە سالۋعا 1500 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش ەسەبٸندە ەلەۋمەتتٸك نەسيە بەرٸلەدٸ. ناقتىراق ايتساق, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت ەسەبٸنەن 800 000 تەڭگە مٶلشەرٸندە قارجى بٶلٸنٸپ, باسپانا مەسەلەسٸ قاراستىرىلعان.
سالاداعى تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەر بٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ تاپشىلىعىنان تۋىندايتىنى بەلگٸلٸ. جالپى, مەديتسينا ٷزدٸكسٸز دامۋشى سالا بولعاندىقتان, مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرىپ وتىرۋ – اسا ماڭىزدى ٸس. بٸزدٸڭ ٶڭٸرٸمٸزدە دەرٸگەر مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋ ٸسٸ دۇرىس جولعا قويىلعان. كادرلاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا 2015 جىلى 69 ميلليون 646 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلسا, بيىل 52 ميلليون 624 مىڭ تەڭگە قاراجات بٶلٸندٸ. بىلتىر سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا – 3, قورعان قالاسىندا – 2, مەسكەۋدە – 2, لوندوندا 4 دەرٸگەر بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرىپ كەلدٸ.
وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىعى بازاسىندا «قازاق مەديتسينالىق ٷزدٸكسٸز بٸلٸم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتٸ» اكتسيونەرلٸك قوعامىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ ماماندارى مەن وقىتۋشىلارى «قاۋٸپسٸز انا بولۋ» زاماناۋي پوزيتسييالارىنا سەيكەس پەريناتالدىق كٶمەك كٶرسەتۋدٸ جەتٸلدٸرۋ» تاقىرىبىندا شەبەرلٸك سىنىبىن ٶتكٸزدٸ. انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ارتتىرۋ جولدارىن ٷيرەتكەن كۋرستا ٶڭٸر بويىنشا 23 مامان وقىدى.
ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ەمدەۋ, الدىن الۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ زاماناۋي ٷلگٸدە بوي كٶتەرۋٸ, تۇرعىندارعا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ باعىتىندا جاسالىپ جاتقان قامقورلىق تۇرعىنداردىڭ ورتاشا ٶمٸر جاسىنىڭ ۇزارۋىنا ەسەر ەتكەنٸن جوققا شىعارا المايمىز. بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدە قاشان دا قوعامنىڭ باستى بايلىعى سانالاتىن ادامعا, ادامدار دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا باسا نازار اۋدارىلادى.
ەلٸمٸزدەگٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ٶرلەۋٸ مەن نىعايۋى ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ تاريحىن كٶرسەتەدٸ. مەملەكەت باسشىسى ەر جىلعى جولداۋلارىندا تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا باسا كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرادى. بۇل باعىتتا دامۋعا قاجەتتٸ العىشارتتاردى جاساپ تا بەردٸ. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا دا سالا ٸسٸنە سەرپٸن بەرەتٸن ناقتى قادامدار كٶرسەتٸلگەن. بيىلدان باستاپ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى جٷزەگە اسىرىلۋدا. باعدارلامادا كٶرسەتٸلگەن مٸندەتتەردٸ باسشىلىققا الا وتىرىپ, بٸز دامۋدىڭ ناقتى ينديكاتورلارىنا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن بٸرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق جٷيەسٸ اياسىندا ەرٸ قاراي ماقساتتى تٷردە جۇمىس جٷرگٸزە بەرەتٸن بولامىز. ادام ماماندىعىنىڭ قۇلى بولماي, ونىڭ ەڭبەگٸنٸڭ قۇنى بولمايدى. بٸزدٸڭ باستى قۇندىلىعىمىز – حالىق دەنساۋلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ٸستەر.
مارات جۇمانقۇلوۆ,
جامبىل وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى
تاراز
سۋرەتتەردٸ تٷسٸرگەن
اقەدٸل رىسماحان
.jpeg)