Órkeniet ózegi – Ulyq ulys

Ulttyq sanany tarihi sana tiriltip, túlete alady desek, tereń tamyrdan jeli tartqan qasterli jady jańǵyratyn sátte saliqaly ustanymmen sheshimin tabýǵa tiisti keleli máseleniń biri – ulttyq tarihqa shynaiy ári dáiekti kózqaras qalyptastyrý jumysy ekeni anyq.

Shyn mánisinde biz kúni keshe ǵana tarihy tonalǵan, jadysy jo­ǵal­ǵan pushaiman jurtqa ainala jaz­da­ǵanbyz. Sońǵy úsh ǵasyrdyń muǵ­da­rynda qazaq halqynyń tarihi sanasy XVIII ǵasyrdyń basyndaǵy «Aqtaban shubyryndy» oqiǵasynan bastap, HH ǵasyrdyń birinshi jar­ty­syndaǵy asharshylyq pen jappai qýǵyn-súrgin, ult ziialylarynyń dúr­kin-dúrkin repressiiaǵa ushyraý zul­matynda surapyl jaraqat aldy. KSRO halyqtarynyń tarihi sanasyn oirandaǵan totalitarlyq rejimniń pármendi júrgizgen qiturqy saiasaty ulttyq jadyny jańyldyrýǵa júieli baǵyttalǵany belgili.

Eger qapelimde bir adam qatty soqqy alyp, esinen aiyrylyp qalsa, ony emdeýdiń ózi uzaqqa sozylady, al tutas halyqtyń sanasy zaqymdansa, muny qalpyna keltirýge az ýaqyt ketpesi anyq. Bul baǵytta sońǵy otyz jylda qyrýar jumystar júzege asyrylǵany qomaqty nátijege qol jetkizýge múm­kindik týdyrdy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asqan «Mádeni mura», «Halyq tarih tolqynynda», «Uly dalanyń jeti qyry» strategiialyq baǵdarlamalary qasań túsinikterge soqqy berip, ultty rýhani túletýge negiz qalady. Bul baǵytta sońǵy 30 jylda elimizde ártúrli aýqymdy jobalar júzege asyryldy, halyqtyń jadyn jańǵyrtýǵa ekpin berildi.

Bul baǵyttaǵy sońǵy jyldarda atqarylǵan mańyzdy bastamanyń biri Joshy ulysy – Altyn Orda tarihyn halyqpen qaýyshtyrý, baitaq murany zerdelep dáripteý jumysy boldy dep aitýǵa tolyq negiz bar.

Totalitarlyq rejim kezinde hal­qymyzdyń jadynan kóne tarihy­myzdyń osynaý qaharmandyq kezeńin múlde óshirip, umyttyrý úshin jaza men tsenzýranyń aýyr túrlerin qoldandy. 1944 jyly Altyn Orda tarihymen shuǵyldanýǵa KOKP OK qaýlysymen tyiym salynyp, jazalaý naýqany bas­­­taldy, bir sózben aitqanda dúniejúzilik soǵys órship turǵan kúnniń ózinde Joshy, Edige, Oraq, Mamai, Sypyra jyraý sekildi qaharman tulǵalardyń arýaǵyna qarsy maidan qatar júrgizildi. Qazaq, qaraqalpaq, noǵai, tatar, bashqurt, teleýit sekildi baýyrlas elderdiń ortaq murasy – «Edige» tarihi eposy talqandalyp, arhivtiń túnegine tastaldy. Tarihi jyrlar shoǵyryn zerttegen Álkei Marǵulan, Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Áýelbek Qońyratbaev, Qaiym Muhamedhanov syndy kóptegen qazaq ǵalymdary partiia qaýlysymen «óreskel saiasi qateligi úshin» qýǵyn-súrginge ushy­rady. Baýyrlas halyqtardyń kór­nekti ǵalymdary da, jyrdy aityp júr­gen maitalman jyrshylary da aiyp­­talyp, naqaq jazalandy.

Alaida halyq arýaqty handary men aibyndy batyrlaryn qatal zańmen ty­iym salynǵanyna qaramastan, áz tutyp qurmettep keldi, «jylymyq kezeń» bastalǵanda osy jabyq taqyrypqa batyldyqpen barǵan sergek tulǵalar boldy. Máselen, muzjarǵysh kemedei siresken tońdy talqan etken Iliias Esenberlinniń «Altyn Orda» tarihi trilogiiasy halyqtyń óz tarihyna degen sheksiz súiispenshiligin dúr silkindirip oiatty.

Degenmen elimiz táýelsizdik alǵan­nan keiin Altyn Orda taqyryby birden túbegeili zertteýdiń arnasyna túsip kete qoimaǵanyn aita ketý lázim. Bul rette Otan tarihynyń or­ta­ǵasyrlyq qabatyn igerýge úlken daiyndyq qajet ekeni aiqyn jait. Áitkenmen, Joshy ulysy tarihyn qazirgi ǵylymi jetistiktiń deńgeiinde igerýge múmkindik der kezinde keldi dep oilaimyz.

Altyn Ordanyń Qazaq handyǵynyń jáne qazirgi Qazaqstannyń tarihi bastaýy retindegi qyzmeti alǵash Elbasynyń «Ulytaý suhbatynda» (2014), sondai-aq 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty sharalaryndaǵy sóilegen sózinde: «Qazaq handyǵy Altyn Ordanyń zańdy murageri» dep taiǵa tańba basqandai aitylǵan edi.

Al 2019 jyly Qazaqstan Respýb­likasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynda Altyn Orda­nyń 750 jyldyǵyn atap ótý týraly tapsyrma berildi. Buǵan deiin Memleket basshysy «Ulytaý-2019» halyqaralyq týristik forýmda Uly­taýdy «qazaq halqynyń qasietti altyn besigi, qazaqs­tandyqtar qadirleitin tarihtyń kýá­geri» dep baǵalap, XIX ǵasyrdyń ortasyna deiin qazaq dalasynda handyq biliktiń tizginin ýysynda ustaǵan Joshy hannyń kindiginen taraǵan qaharman áýlettiń memlekettik dástúrimizdegi jetekshi ornyn erekshe atap ótken edi. Odan keiin Altyn Ordanyń mereitoiy ártúrli deńgeidegi birqatar igi is-shara arqyly atap ótildi. Bul mańyzdy bastamaǵa Qazaqstan Úkimeti men Prezident Ákimshiliginiń qoldaýyn airyqsha atap aitqan jón.

Bul baǵytta  ǵylymi qurylym­dar­dyń ishinde Túrki akademiiasy Altyn Orda taqyryby boiynsha bir­qatar ǵylymi monografiia jariialady. Akademiia 2017 jyly «Kentaidan Ulytaýǵa deiin: tarihi jadynyń jańǵyrýy» atty halyqaralyq ekspeditsiia, sondai-aq 2019 jyly Parijde IýNESKO-men birlesip «Uly dala: mádeni mura jáne álem tarihyndaǵy róli» atty halyqaralyq forým, Tarazda 1269 jylǵy Talas quryltaiynyń 750 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq aýqymdy ǵylymi is-shara ótkizdi. Akademiia jobalary aiasynda Rashid-ad-Dinniń «Jamiǵ-at-Taýarih», «Mońǵoldyń qupiia shejiresi», Sharaf-ad-Din Iazdidiń «Zafar-name» siiaqty tarihnamalyq eskertkishteri aýdarylyp, jaryqqa shyqty.

Bul baǵyttaǵy jaqsy jańalyqtyń biri retinde Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń sheshimimen Joshy ulysyn zertteitin arnaiy ǵylymi institýt ashylǵaly otyr. Institýttyń basty mindeti – orta ǵasyrlar men jańa dáýirdegi Qazaqstannyń saia­si, etnomádeni, áleýmettik jáne áske­ri tarihynyń negizgi máselelerin ke­shendi zerdeleý. Bul baǵyttyń tu­jyrymdamasy boiynsha zertteý ny­sanyn Joshydan bastap qazaqtyń sońǵy hany Kenesaryǵa deiingi tarihi kezeń sabaqtastyqta kiredi. Institýt­tyń aldynda aldymen derektaný, arheologiia, nýmizmatika salalaryna qatysty aýqymdy mindetter tur.

Búginde qoǵamymyzda osy dáýirge qatysty tarihi zertteýlerge, kórnekti albomdar men derekti filmderge, shynaiy ǵylymi jáne ǵylymi-tanymdyq týyndylarǵa degen qajettilik ósip keledi. Jańadan qurylyp jatqan ins­titýt memleket basshylyǵy júktegen osy mindetterdi oryndaidy dep senemiz.

Jalpy alǵanda, búginde Ulyq ulys tarihyn zertteitin Qazaqstannyń óz mektebi qalyptasa bastady deýge negiz bar. Elimiz Ulyq ulystyń ǵylymi-zertteý ortalyqtarynyń birine ainalýda. Bul rette, memlekettilik tarihyn Altyn Ordadan taratatyn ártúrli eldiń ǵalymdarynyń da ǵylymi áleýetin biriktirip, ortaq murany birlese zertteý asa mańyzdy. Osy rette, Qazan ǵalymdarynyń zertteý ádisterimen tájiribe almasý ba­ǵyttaryn da qa­rastyrý qajet degen oidamyz.

Sonymen qatar Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Altyn Orda dáýirine arnalǵan aýqymdy tarihi kinofilmdi túsirýge daiyndyq jumystary júrgizilýde.

Budan ózge, qazirgi ýaqytta qazaqs­tandyq jáne sheteldik tarihshy ǵa­lymdar Qazaqstannyń 7 tomdyq aka­demiialyq tarihyn ázirleýde. Bul irgeli eńbektiń 3 tomy tolyǵymen Altyn Orda tarihyna arnalady. Shyn­týaitynda, 2014 jylǵa deiin munyń bári oryndalmaityn arman siiaqty kórinetin edi, biraq ýaqyt talaby qajet­tilikti týdyryp, qasterli tarihymyz túgendele túsýde.

Ulytaýda memorialdyq keshendi qalpyna keltirý jónindegi Úkimettik komissiia qurylyp, birqatar igi shara atqaryldy. Bul turǵyda, Qaraǵandy oblysy ákimdiginiń atqarǵan orasan zor jumysyn arnaiy atap ótken jón. Atap aitqanda, osy qyrýar istiń nátijesinde kúlli álem áigili Shyńǵys áýletiniń jer betindegi jalǵyz aiǵaǵy bolǵan kieli keshen – Joshy han kesenesiniń ulty­myzdyń uiasy Ulytaýda saqtal­ǵanyn bildi. Ulytaý aýdany respýblikalyq mańyzy bar týristik ortalyqqa ainaldy. Kelesi mindet –tarihi-rýhani mańyzy zor Ulytaý óńirindegi es­kertkish keshenderdi IýNESKO-nyń materialdyq muralar tizimine engizý bolsa kerek.

Altyn Orda memleketiniń jarǵy-túziminiń arqasynda álemniń túrli ult-ulys ókilderi, árqily násilder men dini nanym-senim ókilderi bir shańyraq aiasynda jarastyqta ómir súrgenin zertteýshiler tiianaqty dáleldep keledi. Halqymyzdyń jatty jatyrqamaityn úilesimdilik pen úndestikti ardaqtaityn izgilikti dástúriniń túp-tamyry Altyn Orda dáýirinde túbegeili qalyptasyp shyńdalǵany anyq. Qazirgi genetika ǵy­lymynyń jetistigi kóptegen qa­zaq rýynyń bastaýyn Ulyq ulystyń dańq­ty dáýirinen taratatyn kóne sheji­re­lerdiń aqiqattyǵyn rastap otyr. Jalpy, qazaq halqynyń rý-taipalyq tarihy men shejirelerin Altyn Orda tarihy kontekstinde qarastyrǵan jón. Sebebi qazirgi qazaq halqynyń qu­­ramyndaǵy rý-taipalardyń bir­qatary Altyn Orda quramynda bolǵan ózge túrki halyqtarynda molynan ushyrasatyny belgili. Bul oraida qazaq halqy kóshpeli ǵana emes, sonymen birge qalalyq negizdegi túrki-musylman órkenietiniń murageri de bolǵan deýge dálel jetkilikti. Berke hannyń islam mádenietin engizý úrdisi áz-Jánibek tusynda qýattanyp, islam memlekettik din retinde ornyǵa tústi. Osy tustan bastap, Eýraziia keńistiginde kóne túr­kilik dástúrden túrki-musylmandyq má­denietke bet burǵan jańa turpatty órkeniet qalyptasa bastady.

Uly dalanyń tamyrly tarihy arqyly Qazaqstan Eýraziianyń geo­grafiialyq ortalyǵy ǵana emes, sonymen qatar, eń aldymenen, saýda joldary men mádeni qundylyqtardyń almasý toraby – «Eýraziia júregi» retinde qabyldanýda. Álbette, Altyn Orda – bul jai ǵana memlekettik qu­rylym emes, ol búginde biz «Eýra­ziialyq» nemese «postkeńestik» dep ataityn keńistiktiń barlyq derlik halyqtarynyń tarihyna arqaý bolǵan órkeniettik matritsa.

Ulyq ulysty zerttep zerdeleýdiń igerilmegen baǵyttarynyń biri – shar­ýashylyq jáne ekonomikalyq as­­pektileri. Qazir qaita jańǵyrǵan Jibek jolyna ielik etken, shyǵys pen batysty, tústik pen teriskeidi bai­lanystyrǵan Altyn Ordanyń qýatty ekonomikasy bolǵany belgili. Altyn Orda dáýiriniń saýda-sattyq joldary men áleýetin zerdelegende nýmizmatika salasyn qarastyrý mańyzdy. Sol arqyly Ulyq ulystyń dáýirleý jáne quldyraý kezeńderine naqty aiǵaqtar taba alamyz.

Jalpy alǵanda,  XVIII-XX ǵasyr­lar­da tarih sahnasyna shyǵyp, halyq­tardy quldyqqa salyp qanaý jáne má­deniet­terin qiratýǵa negizdelgen keibir «klassikalyq» imperiialardan Altyn Orda memleketi túbegeili ózgeshelenedi. Mysaly, kóptegen imperiialar ózderi jaýlap alǵan elderdiń jer-sý ataýlaryn, eldi mekenderin ózgertý arqyly ult jadyn joiýǵa tyrysqany tarihtan belgili. Al quramyndaǵy ulttar men ulystardyń tili men dinine, salt-dás­túrine eshqandai qysym jasamaǵan Ulyq ulys olardyń mádenieti men ádebietiniń ósip-órkendeýine zor úles qos­ty. Úlken kontinenttiń birqatar mem­leketteri men halyqtaryna damý jolyn ashyp, jańǵyrtýshy jasampaz qyzmet atqardy.  Sondyqtan Ulyq ulys – birin-biri joiýshy emes, ke­risinshe, bir-birin tolyqtyrýshy «má­denietter mozaikasyn» qoldaityn, ornyq­qan ári tiimdi memleket tetigi arqy­ly qalyptasqan tutas júie. Ol mem­­­lekettiń tetigi – meritokratiia prin­­­­­tsipine, sondai-aq vertikaldy bas­­­­qarý men adamnyń jeke tulǵasyna qur­­metpen qaraýdyń úilesimine negi­z­delgen edi. Sondyqtan Ulyq ulys ta­ri­­hynan qazirgi jahandanýdyń, gýmanizm ideialarynyń, adam quqyqtary már­tebesiniń alǵysharttaryn baiqaýǵa bolady.

Osynaý uly Eýraziialyq órkenietti týǵyzǵan passionarlyq qýat kezinde kóshpendilerden mura bolyp qalǵany jasyryn emes. Áleýmettanýdyń atasy Ibn Haldýnnyń tujyrymdaryna sáikes «asabiia» termini (biz ony búgin «passionarlyq» dep jii qoldanamyz) áýelde dál osy kóshpeliler qoǵamyna tán bolǵan. Kóshpeli jurttyń tabiǵi belsendiligi nátijesinde qala mádenie­timen damyǵan órkenietter paida boldy.

Qoǵamdyq sananyń osy jańa paiym­darynyń nátijesinde Altyn Orda dáýiri men onyń bai murasy táýelsiz Qazaqstannyń ishki ǵana emes, syrtqy saiasatynyń da faktoryna ainalýda. Ata-babalarymyzdyń ósietterine sáikes qazirgi Qazaqstan Respýblikasy da halyqaralyq arenadaǵy teńdikti saqtaý men bitimgershilik jolyn us­tanýda.

Tarih qoǵamdyq sana faktory bol­ǵandyqtan, mańyzdy máselelerge arnaiy toqtalý qajet, sebebi keibir ótimdi taqyryptardy burmalap saý­dalaý búgingi kúni ádetke ainalǵan. Ai­talyq, Shyńǵys hannyń tuńǵysh uly, handarymyzdyń babasy Joshynyń shyǵý tegi týraly áý basta jalǵan daqpyrt taralǵan. Joshynyń baýyry Shaǵatai aitty degen ótirik ósek­ Ulyqbek syndy ortaǵasyrlyq bir­qatar tanymal tarihshy tarapynan áldeneshe ret teriske shyǵarylsa da kúni búginge deiin keibir tarihshy men pýblitsister sol málimetterdi jaýapsyzdyqpen qoldanyp keledi. Qazirgi tańda, Joshy ulysynyń mirasyn bizdiń tarihi memlekettiligimizdiń irgetasy retinde qabyldap jatqan tusta, bul máseleniń taza ǵylymi sipatymen qosa saiasi astary da bar ekenin eskergen abzal. Sondyqtan bul taqyrypty dáiektilikpen yjdaǵatty túiindep, núkte qoiatyn ýaqyt jetti. Osyǵan orai, Joshy Shyńǵys hannyń týǵan uly jáne onyń zańdy murageri degen bultartpas tarihi faktini tujyrymdama etken oryndy. Eger ol Uly qaǵannyń súiikti belbalasy bolmaǵanda Shyńǵys hannyń ózinen keiingi ekinshi tulǵa retinde mártebege kóterilip, alyp imperiianyń jartysyn bilep, ulystardyń ishindegi qýatty ári eń aýqymdy Deshti Qypshaq – uly eýraziialyq memleketiniń iesi bolar ma edi.

Joshynyń tarihi tulǵasy men onyń saiasi murasyn zertteý baǵytynda áli de qyrýar jumystar kezek kútip tur. Alda, dálirek aitqanda, 2025 jyly Jo­shynyń taqqa otyrǵanyna 800 jyl tolady. Osyǵan orai, ataýly kúnge qatysty daiyndyq jumystaryn búgin­nen bastaǵan abzal.

Oqýlyqtarǵa Joshy men onyń Ulysy týraly shynaiy derekter en­gizilýi kerek, árbir qazaqstandyq oqý­shy mektep qabyrǵasynan bastap Altyn Orda, Talas quryltaiy, Joshy, Batý, Berke, Qaidý, Ózbek han jáne áz-Jánibek týraly derekterdi bilip ósýi kerek. Jalpy, ǵumyrnamasy Qazaqstan tarihymen tikelei bailanys­ty Joshy, Berke jáne Qaidý syndy tarihi tulǵalardyń murasyn ǵylymi turǵydan zertteýge jáne nasihattaýǵa basa nazar aýdaratyn ýaqyt jetti. Bul tarapta, Túrki akademiiasy Joshy men Berkege arnalǵan eki ǵylymi monografiia jariialady.

Táýelsizdiktiń eleń-alańynda, iaǵni 1990-jyldary qyzbalyqqa salynyp tarihi málimetterge bailanysty túrli qiiali mifke boi aldyrý ótkinshi bir kezeń retinde este qalary haq, degenmen arada 30 jyl ótip kemeldený kezeńine aiaq basqanda, osy «sábilik syrqattan» arylyp, tarihqa degen ádil ári baiypty kózqarasty qalyptastyratyn ýaqyt keldi dep oilaimyz.

Árine, Ulyq ulys – Altyn Orda taqyrybyn tereń ári ǵylymi turǵyda beitarap zerttei otyryp, Ulyq ulys murasyn saýatty túrde nasihattaý qa­jet. Bul rette elimizdiń qalalaryndaǵy kósheler men dańǵyldarǵa Ulyq ulys tarihynyń kórnekti tulǵalarynyń esimderin berý qajet. Eń az degende, elordada Ulys dáýiriniń qujattaryn, kóne teńgeleri men qarý-jaraqtaryn jaqynnan kórip, baitaq tarihymyzdyń altyn dáýiri jaiynda qyzyqty derektermen tanysa alatyn Ulyq ulys murajaiy qurylýy kerek.

Qoǵam Altyn Orda tarihynyń siý­jetterine negizdelgen joǵary sapaly filmderdi kútýde. Qazaqstandaǵy kinoteatrlarda kórsetiletin kez kel­gen tarihi filmge úlkenderden bas­tap jasóspirimderge deiin tolyq ke­le­tini belgili. Iaǵni qoǵamnyń ulttyq tarihqa degen suranysy óte joǵary. Sondyqtan, biz jaqynda ekrannan Ulyq ulys tarihy týraly tamasha týyndylar kóremiz dep úmittenemiz. Bul kórermenderge ózderiniń ótken tarihy týraly maqtanysh sezimin oiatyp, bolashaqqa degen jaýapkershilikti sezindirýge yqpal etedi dep oilaimyz.

Iá, bolashaqqa degen jaýapkershilik sezimi árqashan ótkenniń maqtanyshyna negizdeledi. Sondyqtan da ulttyq sa­nanyń negizin dál osy qazynaly tarih quraidy dep tujyrymdaýǵa bolady. Tarihymyzdy, onyń qundy­lyqtary men murattaryn bilý bizdiń qaida bet túzegenimizge jáne kim bol­ǵy­myz keletinine tikelei bailanys­ty. Mine, sondyqtan bizdiń qy­syl­taiań shaǵymyzdaǵy ulttyq tarih sa­lasyndaǵy memleket saiasatyn ai­qyndaityn tarihshylarǵa, óner adamdaryna jáne memleket qairatkerlerine túsetin jaýapkershilik orasan zor bolsa kerek.

Osy turǵyda Memleket basshysy bekitken «Ulttyq rýhani jań­ǵyrý» jobasy tarihi sanany qalyp­tastyrýǵa, ótkenimizdi zerdelep, shynaiy kózqarasty damytýǵa, osy sa­ladaǵy akademiialyq ǵylymnyń je­tis­tikterin naqtylaýǵa yqpal etedi. Biz strategiialyq mańyzy joǵary osynaý ulttyq jobany júzege asyrýǵa otandyq ǵalymdar men shyǵarmashylyq ziialy qaýym ókilderi barlyq kúsh-jigerin salady dep senemiz.