ۇلتتىق سانانى تاريحي سانا تٸرٸلتٸپ, تٷلەتە الادى دەسەك, تەرەڭ تامىردان جەلٸ تارتقان قاستەرلٸ جادى جاڭعىراتىن سەتتە ساليقالى ۇستانىممەن شەشٸمٸن تابۋعا تيٸستٸ كەلەلٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – ۇلتتىق تاريحقا شىنايى ەرٸ دەيەكتٸ كٶزقاراس قالىپتاستىرۋ جۇمىسى ەكەنٸ انىق.
شىن مەنٸسٸندە بٸز كٷنٸ كەشە عانا تاريحى تونالعان, جادىسى جوعالعان پۇشايمان جۇرتقا اينالا جازداعانبىز. سوڭعى ٷش عاسىردىڭ مۇعدارىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسى XVIII عاسىردىڭ باسىنداعى «اقتابان شۇبىرىندى» وقيعاسىنان باستاپ, حح عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىنداعى اشارشىلىق پەن جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸن, ۇلت زييالىلارىنىڭ دٷركٸن-دٷركٸن رەپرەسسيياعا ۇشىراۋ زۇلماتىندا سۇراپىل جاراقات الدى. كسرو حالىقتارىنىڭ تاريحي ساناسىن ويرانداعان توتاليتارلىق رەجٸمنٸڭ پەرمەندٸ جٷرگٸزگەن قيتۇرقى ساياساتى ۇلتتىق جادىنى جاڭىلدىرۋعا جٷيەلٸ باعىتتالعانى بەلگٸلٸ.
ەگەر قاپەلٸمدە بٸر ادام قاتتى سوققى الىپ, ەسٸنەن ايىرىلىپ قالسا, ونى ەمدەۋدٸڭ ٶزٸ ۇزاققا سوزىلادى, ال تۇتاس حالىقتىڭ ساناسى زاقىمدانسا, مۇنى قالپىنا كەلتٸرۋگە از ۋاقىت كەتپەسٸ انىق. بۇل باعىتتا سوڭعى وتىز جىلدا قىرۋار جۇمىستار جٷزەگە اسىرىلعانى قوماقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك تۋدىردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جٷزەگە اسقان «مەدەني مۇرا», «حالىق تاريح تولقىنىندا», «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ستراتەگييالىق باعدارلامالارى قاساڭ تٷسٸنٸكتەرگە سوققى بەرٸپ, ۇلتتى رۋحاني تٷلەتۋگە نەگٸز قالادى. بۇل باعىتتا سوڭعى 30 جىلدا ەلٸمٸزدە ەرتٷرلٸ اۋقىمدى جوبالار جٷزەگە اسىرىلدى, حالىقتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا ەكپٸن بەرٸلدٸ.
بۇل باعىتتاعى سوڭعى جىلداردا اتقارىلعان ماڭىزدى باستامانىڭ بٸرٸ جوشى ۇلىسى – التىن وردا تاريحىن حالىقپەن قاۋىشتىرۋ, بايتاق مۇرانى زەردەلەپ دەرٸپتەۋ جۇمىسى بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار.
توتاليتارلىق رەجٸم كەزٸندە حالقىمىزدىڭ جادىنان كٶنە تاريحىمىزدىڭ وسىناۋ قاھارماندىق كەزەڭٸن مٷلدە ٶشٸرٸپ, ۇمىتتىرۋ ٷشٸن جازا مەن تسەنزۋرانىڭ اۋىر تٷرلەرٸن قولداندى. 1944 جىلى التىن وردا تاريحىمەن شۇعىلدانۋعا كوكپ وك قاۋلىسىمەن تىيىم سالىنىپ, جازالاۋ ناۋقانى باستالدى, بٸر سٶزبەن ايتقاندا دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس ٶرشٸپ تۇرعان كٷننٸڭ ٶزٸندە جوشى, ەدٸگە, وراق, ماماي, سىپىرا جىراۋ سەكٸلدٸ قاھارمان تۇلعالاردىڭ ارۋاعىنا قارسى مايدان قاتار جٷرگٸزٸلدٸ. قازاق, قاراقالپاق, نوعاي, تاتار, باشقۇرت, تەلەۋٸت سەكٸلدٸ باۋىرلاس ەلدەردٸڭ ورتاق مۇراسى – «ەدٸگە» تاريحي ەپوسى تالقاندالىپ, ارحيۆتٸڭ تٷنەگٸنە تاستالدى. تاريحي جىرلار شوعىرىن زەرتتەگەن ەلكەي مارعۇلان, مۇحتار ەۋەزوۆ, قانىش سەتباەۆ, ەۋەلبەك قوڭىراتباەۆ, قايىم مۇحامەدحانوۆ سىندى كٶپتەگەن قازاق عالىمدارى پارتييا قاۋلىسىمەن «ٶرەسكەل ساياسي قاتەلٸگٸ ٷشٸن» قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرادى. باۋىرلاس حالىقتاردىڭ كٶرنەكتٸ عالىمدارى دا, جىردى ايتىپ جٷرگەن مايتالمان جىرشىلارى دا ايىپتالىپ, ناقاق جازالاندى.
الايدا حالىق ارۋاقتى حاندارى مەن ايبىندى باتىرلارىن قاتال زاڭمەن تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان, ەز تۇتىپ قۇرمەتتەپ كەلدٸ, «جىلىمىق كەزەڭ» باستالعاندا وسى جابىق تاقىرىپقا باتىلدىقپەن بارعان سەرگەك تۇلعالار بولدى. مەسەلەن, مۇزجارعىش كەمەدەي سٸرەسكەن توڭدى تالقان ەتكەن ٸليياس ەسەنبەرليننٸڭ «التىن وردا» تاريحي تريلوگيياسى حالىقتىڭ ٶز تاريحىنا دەگەن شەكسٸز سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن دٷر سٸلكٸندٸرٸپ وياتتى.
دەگەنمەن ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن التىن وردا تاقىرىبى بٸردەن تٷبەگەيلٸ زەرتتەۋدٸڭ ارناسىنا تٷسٸپ كەتە قويماعانىن ايتا كەتۋ لەزٸم. بۇل رەتتە وتان تاريحىنىڭ ورتاعاسىرلىق قاباتىن يگەرۋگە ٷلكەن دايىندىق قاجەت ەكەنٸ ايقىن جايت. ەيتكەنمەن, جوشى ۇلىسى تاريحىن قازٸرگٸ عىلىمي جەتٸستٸكتٸڭ دەڭگەيٸندە يگەرۋگە مٷمكٸندٸك دەر كەزٸندە كەلدٸ دەپ ويلايمىز.
التىن وردانىڭ قازاق حاندىعىنىڭ جەنە قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ تاريحي باستاۋى رەتٸندەگٸ قىزمەتٸ العاش ەلباسىنىڭ «ۇلىتاۋ سۇحباتىندا» (2014), سونداي-اق 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى شارالارىنداعى سٶيلەگەن سٶزٸندە: «قازاق حاندىعى التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرٸ» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىلعان ەدٸ.
ال 2019 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋىندا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرٸلدٸ. بۇعان دەيٸن مەملەكەت باسشىسى «ۇلىتاۋ-2019» حالىقارالىق تۋريستٸك فورۋمدا ۇلىتاۋدى «قازاق حالقىنىڭ قاسيەتتٸ التىن بەسٸگٸ, قازاقستاندىقتار قادٸرلەيتٸن تاريحتىڭ كۋەگەرٸ» دەپ باعالاپ, XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيٸن قازاق دالاسىندا حاندىق بيلٸكتٸڭ تٸزگٸنٸن ۋىسىندا ۇستاعان جوشى حاننىڭ كٸندٸگٸنەن تاراعان قاھارمان ەۋلەتتٸڭ مەملەكەتتٸك دەستٷرٸمٸزدەگٸ جەتەكشٸ ورنىن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن ەدٸ. ودان كەيٸن التىن وردانىڭ مەرەيتويى ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ بٸرقاتار يگٸ ٸس-شارا ارقىلى اتاپ ٶتٸلدٸ. بۇل ماڭىزدى باستاماعا قازاقستان ٷكٸمەتٸ مەن پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ قولداۋىن ايرىقشا اتاپ ايتقان جٶن.
بۇل باعىتتا عىلىمي قۇرىلىمداردىڭ ٸشٸندە تٷركٸ اكادەميياسى التىن وردا تاقىرىبى بويىنشا بٸرقاتار عىلىمي مونوگرافييا جارييالادى. اكادەمييا 2017 جىلى «كەنتايدان ۇلىتاۋعا دەيٸن: تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋى» اتتى حالىقارالىق ەكسپەديتسييا, سونداي-اق 2019 جىلى پاريجدە يۋنەسكو-مەن بٸرلەسٸپ «ۇلى دالا: مەدەني مۇرا جەنە ەلەم تاريحىنداعى رٶلٸ» اتتى حالىقارالىق فورۋم, تارازدا 1269 جىلعى تالاس قۇرىلتايىنىڭ 750 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق اۋقىمدى عىلىمي ٸس-شارا ٶتكٸزدٸ. اكادەمييا جوبالارى اياسىندا راشيد-اد-ديننٸڭ «جاميع-ات-تاۋاريح», «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ», شاراف-اد-دين يازديدٸڭ «زافار-نامە» سيياقتى تاريحنامالىق ەسكەرتكٸشتەرٸ اۋدارىلىپ, جارىققا شىقتى.
بۇل باعىتتاعى جاقسى جاڭالىقتىڭ بٸرٸ رەتٸندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شەشٸمٸمەن جوشى ۇلىسىن زەرتتەيتٸن ارنايى عىلىمي ينستيتۋت اشىلعالى وتىر. ينستيتۋتتىڭ باستى مٸندەتٸ – ورتا عاسىرلار مەن جاڭا دەۋٸردەگٸ قازاقستاننىڭ ساياسي, ەتنومەدەني, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەسكەري تاريحىنىڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸن كەشەندٸ زەردەلەۋ. بۇل باعىتتىڭ تۇجىرىمداماسى بويىنشا زەرتتەۋ نىسانىن جوشىدان باستاپ قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىعا دەيٸنگٸ تاريحي كەزەڭ ساباقتاستىقتا كٸرەدٸ. ينستيتۋتتىڭ الدىندا الدىمەن دەرەكتانۋ, ارحەولوگييا, نۋميزماتيكا سالالارىنا قاتىستى اۋقىمدى مٸندەتتەر تۇر.
بٷگٸندە قوعامىمىزدا وسى دەۋٸرگە قاتىستى تاريحي زەرتتەۋلەرگە, كٶرنەكتٸ البومدار مەن دەرەكتٸ فيلمدەرگە, شىنايى عىلىمي جەنە عىلىمي-تانىمدىق تۋىندىلارعا دەگەن قاجەتتٸلٸك ٶسٸپ كەلەدٸ. جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان ينستيتۋت مەملەكەت باسشىلىعى جٷكتەگەن وسى مٸندەتتەردٸ ورىندايدى دەپ سەنەمٸز.
جالپى العاندا, بٷگٸندە ۇلىق ۇلىس تاريحىن زەرتتەيتٸن قازاقستاننىڭ ٶز مەكتەبٸ قالىپتاسا باستادى دەۋگە نەگٸز بار. ەلٸمٸز ۇلىق ۇلىستىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالۋدا. بۇل رەتتە, مەملەكەتتٸلٸك تاريحىن التىن وردادان تاراتاتىن ەرتٷرلٸ ەلدٸڭ عالىمدارىنىڭ دا عىلىمي ەلەۋەتٸن بٸرٸكتٸرٸپ, ورتاق مۇرانى بٸرلەسە زەرتتەۋ اسا ماڭىزدى. وسى رەتتە, قازان عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ ەدٸستەرٸمەن تەجٸريبە الماسۋ باعىتتارىن دا قاراستىرۋ قاجەت دەگەن ويدامىز.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن التىن وردا دەۋٸرٸنە ارنالعان اۋقىمدى تاريحي كينوفيلمدٸ تٷسٸرۋگە دايىندىق جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە.
بۇدان ٶزگە, قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندىق جەنە شەتەلدٸك تاريحشى عالىمدار قازاقستاننىڭ 7 تومدىق اكادەمييالىق تاريحىن ەزٸرلەۋدە. بۇل ٸرگەلٸ ەڭبەكتٸڭ 3 تومى تولىعىمەن التىن وردا تاريحىنا ارنالادى. شىنتۋايتىندا, 2014 جىلعا دەيٸن مۇنىڭ بەرٸ ورىندالمايتىن ارمان سيياقتى كٶرٸنەتٸن ەدٸ, بٸراق ۋاقىت تالابى قاجەتتٸلٸكتٸ تۋدىرىپ, قاستەرلٸ تاريحىمىز تٷگەندەلە تٷسۋدە.
ۇلىتاۋدا مەموريالدىق كەشەندٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جٶنٸندەگٸ ٷكٸمەتتٸك كوميسسييا قۇرىلىپ, بٸرقاتار يگٸ شارا اتقارىلدى. بۇل تۇرعىدا, قاراعاندى وبلىسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ اتقارعان وراسان زور جۇمىسىن ارنايى اتاپ ٶتكەن جٶن. اتاپ ايتقاندا, وسى قىرۋار ٸستٸڭ نەتيجەسٸندە كٷللٸ ەلەم ەيگٸلٸ شىڭعىس ەۋلەتٸنٸڭ جەر بەتٸندەگٸ جالعىز ايعاعى بولعان كيەلٸ كەشەن – جوشى حان كەسەنەسٸنٸڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇياسى ۇلىتاۋدا ساقتالعانىن بٸلدٸ. ۇلىتاۋ اۋدانى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تۋريستٸك ورتالىققا اينالدى. كەلەسٸ مٸندەت –تاريحي-رۋحاني ماڭىزى زور ۇلىتاۋ ٶڭٸرٸندەگٸ ەسكەرتكٸش كەشەندەردٸ يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق مۇرالار تٸزٸمٸنە ەنگٸزۋ بولسا كەرەك.
التىن وردا مەملەكەتٸنٸڭ جارعى-تٷزٸمٸنٸڭ ارقاسىندا ەلەمنٸڭ تٷرلٸ ۇلت-ۇلىس ٶكٸلدەرٸ, ەرقيلى نەسٸلدەر مەن دٸني نانىم-سەنٸم ٶكٸلدەرٸ بٸر شاڭىراق اياسىندا جاراستىقتا ٶمٸر سٷرگەنٸن زەرتتەۋشٸلەر تيياناقتى دەلەلدەپ كەلەدٸ. حالقىمىزدىڭ جاتتى جاتىرقامايتىن ٷيلەسٸمدٸلٸك پەن ٷندەستٸكتٸ ارداقتايتىن ٸزگٸلٸكتٸ دەستٷرٸنٸڭ تٷپ-تامىرى التىن وردا دەۋٸرٸندە تٷبەگەيلٸ قالىپتاسىپ شىڭدالعانى انىق. قازٸرگٸ گەنەتيكا عىلىمىنىڭ جەتٸستٸگٸ كٶپتەگەن قازاق رۋىنىڭ باستاۋىن ۇلىق ۇلىستىڭ داڭقتى دەۋٸرٸنەن تاراتاتىن كٶنە شەجٸرەلەردٸڭ اقيقاتتىعىن راستاپ وتىر. جالپى, قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالىق تاريحى مەن شەجٸرەلەرٸن التىن وردا تاريحى كونتەكستٸندە قاراستىرعان جٶن. سەبەبٸ قازٸرگٸ قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى رۋ-تايپالاردىڭ بٸرقاتارى التىن وردا قۇرامىندا بولعان ٶزگە تٷركٸ حالىقتارىندا مولىنان ۇشىراساتىنى بەلگٸلٸ. بۇل ورايدا قازاق حالقى كٶشپەلٸ عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قالالىق نەگٸزدەگٸ تٷركٸ-مۇسىلمان ٶركەنيەتٸنٸڭ مۇراگەرٸ دە بولعان دەۋگە دەلەل جەتكٸلٸكتٸ. بەركە حاننىڭ يسلام مەدەنيەتٸن ەنگٸزۋ ٷردٸسٸ ەز-جەنٸبەك تۇسىندا قۋاتتانىپ, يسلام مەملەكەتتٸك دٸن رەتٸندە ورنىعا تٷستٸ. وسى تۇستان باستاپ, ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندە كٶنە تٷركٸلٸك دەستٷردەن تٷركٸ-مۇسىلماندىق مەدەنيەتكە بەت بۇرعان جاڭا تۇرپاتتى ٶركەنيەت قالىپتاسا باستادى.
ۇلى دالانىڭ تامىرلى تاريحى ارقىلى قازاقستان ەۋرازييانىڭ گەوگرافييالىق ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەڭ الدىمەنەن, ساۋدا جولدارى مەن مەدەني قۇندىلىقتاردىڭ الماسۋ تورابى – «ەۋرازييا جٷرەگٸ» رەتٸندە قابىلدانۋدا. ەلبەتتە, التىن وردا – بۇل جاي عانا مەملەكەتتٸك قۇرىلىم ەمەس, ول بٷگٸندە بٸز «ەۋرازييالىق» نەمەسە «پوستكەڭەستٸك» دەپ اتايتىن كەڭٸستٸكتٸڭ بارلىق دەرلٸك حالىقتارىنىڭ تاريحىنا ارقاۋ بولعان ٶركەنيەتتٸك ماتريتسا.
ۇلىق ۇلىستى زەرتتەپ زەردەلەۋدٸڭ يگەرٸلمەگەن باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – شارۋاشىلىق جەنە ەكونوميكالىق اسپەكتٸلەرٸ. قازٸر قايتا جاڭعىرعان جٸبەك جولىنا يەلٸك ەتكەن, شىعىس پەن باتىستى, تٷستٸك پەن تەرٸسكەيدٸ بايلانىستىرعان التىن وردانىڭ قۋاتتى ەكونوميكاسى بولعانى بەلگٸلٸ. التىن وردا دەۋٸرٸنٸڭ ساۋدا-ساتتىق جولدارى مەن ەلەۋەتٸن زەردەلەگەندە نۋميزماتيكا سالاسىن قاراستىرۋ ماڭىزدى. سول ارقىلى ۇلىق ۇلىستىڭ دەۋٸرلەۋ جەنە قۇلدىراۋ كەزەڭدەرٸنە ناقتى ايعاقتار تابا الامىز.
جالپى العاندا, XVIII-XX عاسىرلاردا تاريح ساحناسىنا شىعىپ, حالىقتاردى قۇلدىققا سالىپ قاناۋ جەنە مەدەنيەتتەرٸن قيراتۋعا نەگٸزدەلگەن كەيبٸر «كلاسسيكالىق» يمپەرييالاردان التىن وردا مەملەكەتٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەشەلەنەدٸ. مىسالى, كٶپتەگەن يمپەرييالار ٶزدەرٸ جاۋلاپ العان ەلدەردٸڭ جەر-سۋ اتاۋلارىن, ەلدٸ مەكەندەرٸن ٶزگەرتۋ ارقىلى ۇلت جادىن جويۋعا تىرىسقانى تاريحتان بەلگٸلٸ. ال قۇرامىنداعى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تٸلٸ مەن دٸنٸنە, سالت-دەستٷرٸنە ەشقانداي قىسىم جاساماعان ۇلىق ۇلىس ولاردىڭ مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە زور ٷلەس قوستى. ٷلكەن كونتينەنتتٸڭ بٸرقاتار مەملەكەتتەرٸ مەن حالىقتارىنا دامۋ جولىن اشىپ, جاڭعىرتۋشى جاسامپاز قىزمەت اتقاردى. سوندىقتان ۇلىق ۇلىس – بٸرٸن-بٸرٸ جويۋشى ەمەس, كەرٸسٸنشە, بٸر-بٸرٸن تولىقتىرۋشى «مەدەنيەتتەر موزايكاسىن» قولدايتىن, ورنىققان ەرٸ تيٸمدٸ مەملەكەت تەتٸگٸ ارقىلى قالىپتاسقان تۇتاس جٷيە. ول مەملەكەتتٸڭ تەتٸگٸ – مەريتوكراتييا پرينتسيپٸنە, سونداي-اق ۆەرتيكالدى باسقارۋ مەن ادامنىڭ جەكە تۇلعاسىنا قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ ٷيلەسٸمٸنە نەگٸزدەلگەن ەدٸ. سوندىقتان ۇلىق ۇلىس تاريحىنان قازٸرگٸ جاھاندانۋدىڭ, گۋمانيزم يدەيالارىنىڭ, ادام قۇقىقتارى مەرتەبەسٸنٸڭ العىشارتتارىن بايقاۋعا بولادى.
وسىناۋ ۇلى ەۋرازييالىق ٶركەنيەتتٸ تۋعىزعان پاسسيونارلىق قۋات كەزٸندە كٶشپەندٸلەردەن مۇرا بولىپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. ەلەۋمەتتانۋدىڭ اتاسى يبن حالدۋننىڭ تۇجىرىمدارىنا سەيكەس «اسابييا» تەرمينٸ (بٸز ونى بٷگٸن «پاسسيونارلىق» دەپ جيٸ قولدانامىز) ەۋەلدە دەل وسى كٶشپەلٸلەر قوعامىنا تەن بولعان. كٶشپەلٸ جۇرتتىڭ تابيعي بەلسەندٸلٸگٸ نەتيجەسٸندە قالا مەدەنيەتٸمەن دامىعان ٶركەنيەتتەر پايدا بولدى.
قوعامدىق سانانىڭ وسى جاڭا پايىمدارىنىڭ نەتيجەسٸندە التىن وردا دەۋٸرٸ مەن ونىڭ باي مۇراسى تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ٸشكٸ عانا ەمەس, سىرتقى ساياساتىنىڭ دا فاكتورىنا اينالۋدا. اتا-بابالارىمىزدىڭ ٶسيەتتەرٸنە سەيكەس قازٸرگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا حالىقارالىق ارەناداعى تەڭدٸكتٸ ساقتاۋ مەن بٸتٸمگەرشٸلٸك جولىن ۇستانۋدا.
تاريح قوعامدىق سانا فاكتورى بولعاندىقتان, ماڭىزدى مەسەلەلەرگە ارنايى توقتالۋ قاجەت, سەبەبٸ كەيبٸر ٶتٸمدٸ تاقىرىپتاردى بۇرمالاپ ساۋدالاۋ بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەدەتكە اينالعان. ايتالىق, شىڭعىس حاننىڭ تۇڭعىش ۇلى, حاندارىمىزدىڭ باباسى جوشىنىڭ شىعۋ تەگٸ تۋرالى ەۋ باستا جالعان داقپىرت تارالعان. جوشىنىڭ باۋىرى شاعاتاي ايتتى دەگەن ٶتٸرٸك ٶسەك ۇلىقبەك سىندى ورتاعاسىرلىق بٸرقاتار تانىمال تاريحشى تاراپىنان ەلدەنەشە رەت تەرٸسكە شىعارىلسا دا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن كەيبٸر تاريحشى مەن پۋبليتسيستەر سول مەلٸمەتتەردٸ جاۋاپسىزدىقپەن قولدانىپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا, جوشى ۇلىسىنىڭ ميراسىن بٸزدٸڭ تاريحي مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸڭ ٸرگەتاسى رەتٸندە قابىلداپ جاتقان تۇستا, بۇل مەسەلەنٸڭ تازا عىلىمي سيپاتىمەن قوسا ساياسي استارى دا بار ەكەنٸن ەسكەرگەن ابزال. سوندىقتان بۇل تاقىرىپتى دەيەكتٸلٸكپەن ىجداعاتتى تٷيٸندەپ, نٷكتە قوياتىن ۋاقىت جەتتٸ. وسىعان وراي, جوشى شىڭعىس حاننىڭ تۋعان ۇلى جەنە ونىڭ زاڭدى مۇراگەرٸ دەگەن بۇلتارتپاس تاريحي فاكتٸنٸ تۇجىرىمداما ەتكەن ورىندى. ەگەر ول ۇلى قاعاننىڭ سٷيٸكتٸ بەلبالاسى بولماعاندا شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ تۇلعا رەتٸندە مەرتەبەگە كٶتەرٸلٸپ, الىپ يمپەرييانىڭ جارتىسىن بيلەپ, ۇلىستاردىڭ ٸشٸندەگٸ قۋاتتى ەرٸ ەڭ اۋقىمدى دەشتٸ قىپشاق – ۇلى ەۋرازييالىق مەملەكەتٸنٸڭ يەسٸ بولار ما ەدٸ.
جوشىنىڭ تاريحي تۇلعاسى مەن ونىڭ ساياسي مۇراسىن زەرتتەۋ باعىتىندا ەلٸ دە قىرۋار جۇمىستار كەزەك كٷتٸپ تۇر. الدا, دەلٸرەك ايتقاندا, 2025 جىلى جوشىنىڭ تاققا وتىرعانىنا 800 جىل تولادى. وسىعان وراي, اتاۋلى كٷنگە قاتىستى دايىندىق جۇمىستارىن بٷگٸننەن باستاعان ابزال.
وقۋلىقتارعا جوشى مەن ونىڭ ۇلىسى تۋرالى شىنايى دەرەكتەر ەنگٸزٸلۋٸ كەرەك, ەربٸر قازاقستاندىق وقۋشى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ التىن وردا, تالاس قۇرىلتايى, جوشى, باتۋ, بەركە, قايدۋ, ٶزبەك حان جەنە ەز-جەنٸبەك تۋرالى دەرەكتەردٸ بٸلٸپ ٶسۋٸ كەرەك. جالپى, عۇمىرناماسى قازاقستان تاريحىمەن تٸكەلەي بايلانىستى جوشى, بەركە جەنە قايدۋ سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ مۇراسىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋگە جەنە ناسيحاتتاۋعا باسا نازار اۋداراتىن ۋاقىت جەتتٸ. بۇل تاراپتا, تٷركٸ اكادەميياسى جوشى مەن بەركەگە ارنالعان ەكٸ عىلىمي مونوگرافييا جارييالادى.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەلەڭ-الاڭىندا, ياعني 1990-جىلدارى قىزبالىققا سالىنىپ تاريحي مەلٸمەتتەرگە بايلانىستى تٷرلٸ قييالي ميفكە بوي الدىرۋ ٶتكٸنشٸ بٸر كەزەڭ رەتٸندە ەستە قالارى حاق, دەگەنمەن ارادا 30 جىل ٶتٸپ كەمەلدەنۋ كەزەڭٸنە اياق باسقاندا, وسى «سەبيلٸك سىرقاتتان» ارىلىپ, تاريحقا دەگەن ەدٸل ەرٸ بايىپتى كٶزقاراستى قالىپتاستىراتىن ۋاقىت كەلدٸ دەپ ويلايمىز.
ەرينە, ۇلىق ۇلىس – التىن وردا تاقىرىبىن تەرەڭ ەرٸ عىلىمي تۇرعىدا بەيتاراپ زەرتتەي وتىرىپ, ۇلىق ۇلىس مۇراسىن ساۋاتتى تٷردە ناسيحاتتاۋ قاجەت. بۇل رەتتە ەلٸمٸزدٸڭ قالالارىنداعى كٶشەلەر مەن داڭعىلدارعا ۇلىق ۇلىس تاريحىنىڭ كٶرنەكتٸ تۇلعالارىنىڭ ەسٸمدەرٸن بەرۋ قاجەت. ەڭ از دەگەندە, ەلوردادا ۇلىس دەۋٸرٸنٸڭ قۇجاتتارىن, كٶنە تەڭگەلەرٸ مەن قارۋ-جاراقتارىن جاقىننان كٶرٸپ, بايتاق تاريحىمىزدىڭ التىن دەۋٸرٸ جايىندا قىزىقتى دەرەكتەرمەن تانىسا الاتىن ۇلىق ۇلىس مۇراجايى قۇرىلۋى كەرەك.
قوعام التىن وردا تاريحىنىڭ سيۋجەتتەرٸنە نەگٸزدەلگەن جوعارى ساپالى فيلمدەردٸ كٷتۋدە. قازاقستانداعى كينوتەاترلاردا كٶرسەتٸلەتٸن كەز كەلگەن تاريحي فيلمگە ٷلكەندەردەن باستاپ جاسٶسپٸرٸمدەرگە دەيٸن تولىق كەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ياعني قوعامنىڭ ۇلتتىق تاريحقا دەگەن سۇرانىسى ٶتە جوعارى. سوندىقتان, بٸز جاقىندا ەكراننان ۇلىق ۇلىس تاريحى تۋرالى تاماشا تۋىندىلار كٶرەمٸز دەپ ٷمٸتتەنەمٸز. بۇل كٶرەرمەندەرگە ٶزدەرٸنٸڭ ٶتكەن تاريحى تۋرالى ماقتانىش سەزٸمٸن وياتىپ, بولاشاققا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸندٸرۋگە ىقپال ەتەدٸ دەپ ويلايمىز.
يە, بولاشاققا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸك سەزٸمٸ ەرقاشان ٶتكەننٸڭ ماقتانىشىنا نەگٸزدەلەدٸ. سوندىقتان دا ۇلتتىق سانانىڭ نەگٸزٸن دەل وسى قازىنالى تاريح قۇرايدى دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. تاريحىمىزدى, ونىڭ قۇندىلىقتارى مەن مۇراتتارىن بٸلۋ بٸزدٸڭ قايدا بەت تٷزەگەنٸمٸزگە جەنە كٸم بولعىمىز كەلەتٸنٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. مٸنە, سوندىقتان بٸزدٸڭ قىسىلتاياڭ شاعىمىزداعى ۇلتتىق تاريح سالاسىنداعى مەملەكەت ساياساتىن ايقىندايتىن تاريحشىلارعا, ٶنەر ادامدارىنا جەنە مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنە تٷسەتٸن جاۋاپكەرشٸلٸك وراسان زور بولسا كەرەك.
وسى تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسى بەكٸتكەن «ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسى تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا, ٶتكەنٸمٸزدٸ زەردەلەپ, شىنايى كٶزقاراستى دامىتۋعا, وسى سالاداعى اكادەمييالىق عىلىمنىڭ جەتٸستٸكتەرٸن ناقتىلاۋعا ىقپال ەتەدٸ. بٸز ستراتەگييالىق ماڭىزى جوعارى وسىناۋ ۇلتتىق جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا وتاندىق عالىمدار مەن شىعارماشىلىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ بارلىق كٷش-جٸگەرٸن سالادى دەپ سەنەمٸز.
