Orazaq Smaǵulov: Eýraziia keńistiginde tórt myń jyldyq tarihy bar jalǵyz ult - qazaq

Qazaqtyń tuńǵysh antropology, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor, akademik, Sh.Ýálihanov atyndaǵy syilyqtyń laýreaty Orazaq Smaǵulov – atandai bir ins­titýt arqalaityn júkti jalǵyz ózi kóterip, elimizdegi antropologiia ǵylymyna iz salyp, mektep qalyptas­tyrǵan kórnekti tulǵa. Búginde aitýly ǵalym toqsanǵa jaqyndasa da, toqtap qalmai, bas qaladaǵy Ulttyq mýzeidiń fizikalyq antropologiia laboratoriiasynyń meńgerýshisi qyzmetin atqarady. Talai igi jaqsylardyń kózin kórip, birge júrgen akademiktiń keiingi jas býynǵa aitar taǵylymy mol. Biz kókiregi qazynaǵa toly Orazaq aqsaqalǵa ádeii baryp, keshe tusaýy kesilgen kitaby men buralań ómir joly jaiynda áńgimelestik.

QOLA DÁÝIRINDEGI EREKShELIK SAQTALǴAN

– Orazaq áke, sózdi oqyrmanǵa jol tartqan jinaqtan órbitsek. Kózińizdiń maiyn taýysyp, kún-tún qatyp jazǵan eńbegińizde qaýymdy eleń etkizetin qandai jańalyq bar?

– Bul kitapqa baiyrǵy qazaq jerinde qola dáýirinen bastap, keshegi XX ǵasyrǵa deiingi, iaǵni 4 myń jyl mekendegen turǵyndardyń bas súiek qurylymdaryn zerttegen ǵylymi taldaýy endi. Onyń bári kestelermen, kartalarmen, sýrettermen naqtylandy. Bir sózben aitqanda, qazaq halqynyń 40 ǵasyrlyq antropologiia­lyq tarihy ǵylymi anyqtamalarmen tolyq dáleldendi.

Osy dúnieni jazýǵa jarty ǵasyrlyq ǵumyrymdy arnadym. Aldymen ulttyń somatologiia­lyq sipattamasyn anyqtaýǵa kúsh saldym. Máselen, adamnyń beinesi, bas súiegi, qurylysy, mai búrmeleri – sonyń bári ǵylymi túrde zertteldi. Biz oǵan qalalyqtardy emes, dalalyqtardy aldyq. Óitkeni popýliatsiialyq genetikadan alǵanda, aýyl adamdarynyń genetikalyq qurylysy asa ózgermeidi. Osy jumysymdy 1966 jyly bastadym. Onda respýblikada 19 oblys bar edi, solardy tolyq súzdim.

– Zertteýge qansha jastaǵy kisiler tartyldy?

– Oǵan 12 men 60 jasqa deiingi er men áielderdi aldym. Ásirese, aýyldaǵy 12-17 jas aralyǵyndaǵy ul men qyzdardyń turaqty tis morfologiiasyn keńirek zerttedim. Odan joǵary jastaǵynyń morfologiialyq ereksheligin anyqtaý qiyn. Turaqty tis 12 jastan 17 jasqa deiin ósedi. Sosyn adamdardyń qan júiesiniń anyqtamasyn jinadym. Turǵyndardyń saýsaq pen alaqan teri bederleriniń jeke qoltańbalary alyndy. Qazirgi qazaqtardyń antropologiiasyn zertteýdegi basty nárse – olardyń bas pen qańqa súiekterin kóne dáýirde ómir súrgen adamdardyń morfologiialyq anyqtamalarymen salystyrý qajet.

– Nátijesi boldy ma?

– Bolǵanda qandai. Qazaqtardyń bas súiegi ózimiz bir týǵan týys dep ish tartatyn qyrǵyz ben noǵailarǵa qan jaǵynan jaqyn bolǵanymen, birikpeidi. Halqymyzdyń azý tisi 4 myń jylda 60 paiyz ózgergen, al tómengi azý tisi sol qalpynda qalǵan. Tórt myń jylǵy súiekterdi zerttegende, qazaqtyń denesinde osydan 40 ǵasyr ómir súrgen kóne taipalardyń erekshelikteriniń úshten biri saqtalǵan. Bular qan júiesinde, tis qurylysynda, saýsaq pen alaqan teri bederinde jáne dene qurylymynda anyq baiqaldy. Dene proportsiiasyna kelgende, erler dene proportsiiasy kishkene qortyqtaý. Al qazaq áielderiniń jambas súiegi men aiaǵynyń uzyndyǵy 4 myń jyl buryn ǵumyr keshken arýlarǵa óte jaqyn. Budan shyǵatyn qorytyndy – 4 myń jyl ishinde qazaqtyń jerine syrttan kirgen taipalar bolmaǵan. Jáne osy mekendi ielik etken olar basqa jaqqa qonys aýdarmaǵan. Bul – úlken jańalyq. Osyndai zertteý­lerdiń nátijesi meni qanattandyryp, aspanǵa ushyrdy. Álemde 4 myń jyldyq tarihy bar – evrei ulty ǵana. Olar ony teologiialyq tujyrymmen dáleldedi. Eýraziia keńistiginde tórt myń jyldyq tarihy bar jalǵyz ult – qazaq. Biz ony ǵylymmen dáleldedik. Osy zerdeli jumysty anyqtaýǵa Máskeýdegi, Sankt-Peterbýrgtegi tanymal antropologtardyń septigi tidi.

– Olar kimder edi?

– Georgii Frantsevich Debets, Iakov Iakovich Roginskii, Viktor Valerianovich Býnak. Bul oqymystylardyń bári ǵylymnyń maiyn iship, jiligin shaqsa da, qyzyl imperiia qýǵyna salyp, túrmege qamap, túrli teperishtiń dámin tatqyzsa da, adamgershilik pen azamattyqty salmaqtai bilgen ǵalymdar edi.

– Keńes Odaǵyna antropologtardyń qandai zalaly tidi?

– Onyń syry – sýy túbinde jatqan qudyqtai tereńde. XX ǵasyrdyń 30-ynshy jyldary Eýropany dúrliktirgen Adolf Gitler Germaniianyń bilik basyna kelgennen keiin antropologiia ǵylymyn saiasi ustanymyna ainaldyrdy. Nemis qoǵamyna «rasa» degen («rasa» – arab sózi, basty shyǵý tegin bildiredi) uǵymdy kirgizdi. Osyny Gitler soltústik eýropalyqtarǵa telip, olar aqyldy, suryptaýdan ótken, sondyqtan ǵalamdy bileý kerek degen ideiany tý etip ustady. Sony bilgen Keńes ókimeti antropologiiaǵa túlkini kórgen qyrǵidai shúilikti. Olar adamnyń biologiialyq, fiziologiialyq, morfologiialyq erekshelikterin zertteýdi qabyldamady. Bizge sheteldik genetikterdi «býrjýaziianyń ideologtary» dep ájýalady. Sol dáýirde ǵylymnyń ár salasy boiynsha jýrnal shyǵyp turdy. «Keńes antropologiiasy» degen jýrnal bir ret shyqty da, jabylyp qaldy. Qysqasy, Keńes Odaǵynda da, qazir de antropologiia ǵylymynyń mańdaiy jarqyrap kete qoiǵan joq.

QANYShTYŃ QAMQORLYǴYN KÓRDIM

– Osyndai kúrdeli ǵylymǵa júreksinbei bet burýyńyzǵa ne sebep boldy?

– 1952 jyly Qazaq ýniversitetiniń tarih fakýltetinde oqimyn. Birde Jetisý óńirine arheologiialyq ekspeditsiiaǵa bardym. Arheologtar qorǵan qazyp, ondaǵy buiymdardy alady da, adam súiekterin kerek etpei, tastai salady. Jetekshiden surasam: «bizde adam súiegin zertteitin maman joq» dep qabaǵy túiilip jaýap berdi. Sodan súiektiń qupiiasyn bilýge zer saldym. Ekspeditsiiadan oralǵannan keiin jelip otyryp, Almatydaǵy meditsina institýtyndaǵy «Qalypty adam anatomiiasy» degen kafedraǵa keldim. Onyń meńgerýshisi Nurysh Bókeihanov degen professor eken. Jyly shyrai bildirdi. Men de ol kisige ishtegi tolyp qalǵan oiymdy aqtara jóneldim. «Osylai da osylai, arheologiialyq ekspeditsiiaǵa baryp edim, adam súiekterin zertteitin maman joq deidi, men sol salamen ainalysqym keledi» dep toqeterin aityp edim, álgi professor qýanǵany sondai, ornynan atyp túregelip, qalbalaqtap: «Apyrmai, jastardyń arasynan da antropolog bolam deitin balalar bar eken ǵoi» dep ózimen-ózi sóilep, telefonmen bir kisige qońyraý shaldy. Kóp uzamai orys jigit jetip keldi. Meditsina ǵylymdarynyń doktory. Ziialy azamat ekeni bolmysynan baiqalyp turdy. Oǵan Bókeihanov: «Myna jas antropolog bolǵysy keledi» dep meni kótermelep qoidy. Onyń ózi de jas shaǵynda antropolog bolam dep talpynyp, biraq keiin osy saladaǵy ǵalymdardyń túrmege qamalǵanyn estip, ol oiynan ainyp, meditsinaǵa ketkendigin táptishtep aityp berdi.

Maǵan qarap: «Saǵan barlyq jaǵdaidy jasaimyz, stýdenttermen birge oqisyz» dedi kúlimsirep. Sonymen, eki jyl meditsinalyq dáris alyp, bilimimdi jetildirdim. Sóitip júrgende, talanyma orai, Odaqtan jergilikti ult ókilderinen antropologiia salasyna maman daiyndaý kerek degen habar túsedi. Antropolog bolam dep júrgen maǵan bul dańǵyl jol ashyp berdi. 1957 jyly arman degen arǵymaǵymdy jetektep, Máskeýge attandym.

– Joldamany kim berdi?

– Qazaq KSR Ǵylym akademiiasynyń prezidenti Qanysh Sátbaev.

– Ol kisini burynnan tanisyz ba?

– Syrtynan ǵana biletinmin.

– Codan úlken shaharǵa jol tarttyńyz…

– Iá, KSRO ǴA Etnografiia institýtynyń aspirantýrasyna keldim. Munda ataǵynan at úrketin antropologtar G.Debets, V.Býnak, M.Gerasimov jumys isteidi eken. Biraq oqýǵa túsýdiń óz erejesi bar. Birden sýǵa qulash urǵandai «kúmp ete» almaisyz. Aldymen G.Debets: «Siz úsh ai zoologiia institýtyna baryp, maimyl súiekterin zertteisiz, adam men maimyl arasyndaǵy bailanysty jaqsy bilýińiz kerek» dep soǵan jiberdi. Úsh ai tabandap otyryp maimyl súiekterin zerttedim. Bir kózim jetkeni – afrikalyq maimyldyń adamǵa uqsastyǵy kóp. Ony endi taýystym degende, Leningradtaǵy áskeri meditsinalyq akademiianyń antropologiialyq bólimindegi anatomiialyq teatrda Birinshi Petr zamanynan beri adam súiekteri saqtalǵan eken, soǵan barýǵa týra keldi. Sóitip baryp bilimimdi tolyqtyrdym. Sosyn 1958 jyly aspirantýraǵa qatarlastarymnan oq boiy ozyp qabyldandym. Qyrsyqty qarańyz, endi komissiia músheleri: «Sizge kandidattyq taqyrypty biz beremiz, Qazaqstanda materialdyq baza joq» dep tóteden buiryq shyǵardy. Bizdiń Ǵylym akademiiasy: «Joq, ol – bizdiń adam. Stipendiiany biz tóleimiz. Taqyryp Qazaqstannan bolady» dep tabandy qarsylyq tanytty. Rasynda, ol kezde elimizde zertteitin adam súiekteri joq edi. Biraq ishimnen zertteý jumysym týǵan elimnen bolsa dep oilaimyn. Sóitip, ekiudai bolyp júrgende, G.Debets: «Búgin akademiianyń jiynyna Qanysh Sátbaev keldi, baryp jolyǵyp, jaǵdaiyńyzdy aityńyz» dep qiynnan jol taýyp berdi.

– Alyp tulǵamen jolyqtyńyz ba?

– Qanekeń «Máskeý» qonaqúiine at bailapty. Bólmesine kelsem, kómekshisi otyr: «Áli kelgen joq, kútińiz» dedi. Qys aiy. Bir kezde Qanysh aǵamyz qatty sharshaǵandai aiaǵyn súirete basyp, baspaldaqpen kóterilip kele jatty. Aldynan shyǵyp sálem berdim. Amandasyp, jón-jobamdy surady. Ol kisige ózim jaily shamaly aityp, negizgi máselege kóshtim. Elimizde antropolog-ǵalym joq ekendigin, sondai maman bolsam dep armandap júrgenimdi, qysqasy barlyq jaǵdaidy túsindirdim. Kandidattyq taqyrybym Qazaqstannan bolǵanyn qalar edim degende, Qanekeń: «Ol úshin ne kerek?» dep ózime saýal tastady. «Kóne dáýirdegi turǵyndardyń súiegi kerek. Olardy búgingi qazaqtardyń súiegimen salystyryp, zertteý qajet» dedim. «Taǵy ne kerek?» dep oilanyp qaldy. «Ekspeditsiiaǵa shyǵyp, iesiz musylman zirattaryn qazyp, súiek qorlaryn jinasam deimin» dep aitqanymda, Qanekeń: «Onda jaqsy, ekspeditsiiaǵa daiyndal, bir jetiden keiin habar beremin» dep shyǵaryp saldy.

Bir jeti emes, úsh kúnnen keiin institýt direktory Sergei Tolstov shaqyryp alyp, Q.Sátbaevtyń atynan jazylǵan: «Sizge ekspeditsiiaǵa shyǵýǵa úsh aiǵa 12 myń rýbl, bir mashina, tórt jumysshy bólindi» degen telegrammany qolyma ustatty. Qýanyshym qoinyma syimai, Almatyǵa ushyp kelip, qujattardy tez rettep, ekspeditsiiaǵa jóneldim. Sóitip, Qanekeńniń qamqorlyǵyn kórdim. Sonyń arqasynda qańqa súiekter jinaldy, ol meniń abyroiymdy kóterdi. Ol kisi maǵan: «Ái, Orazaq, ár jan iesiniń biologiialyq ata-anasy bolady, sen qazaqtyń biologiialyq áke-sheshesin dálelde» dep aitqan bolatyn. Osy sóz sanamda jii jańǵyryp turady. Eger Sátbaev meni qoldamaǵanda, Qazaqstanda antropologiia ǵylymy da, qyryq ǵasyrlyq tarih ta, Smaǵulov ta bolmas edi.

– Ekspeditsiiany qaidan bastadyńyzdar?

– Burynǵy Semei oblysynyń Shubartaý óńirinen. Iesi joq, ústinen jol basyp ótken zirat eken. Sol jerden 70-80 adamnyń súiegin taptym. Odan Qarqaraly mańyndaǵy, baiaǵy Qoiandy jármeńkesi bolǵan mańdaǵy Qarasor kóliniń jaǵasy men Baianaýyldyń Qaratas degen jerinen ashtan ólgen adamdardyń súiegin qazyp aldym.

– Qansha qańqa súiek qazdyńyzdar?

– 300-den astam bas súiek jinadym. Biraq osy súiekterdi saqtaityn ortalyq, zertteý júrgizetin laboratoriia da, qural-jabdyq ta bolmady. Sodan qańqa súiekterdi Sankt-Peterbýrgtegi kýnstkameraǵa ótkizdim.

– Mola qazyp júrgende, jergilikti jurt qarsylyq kórsetken joq pa?

– Ondai oqiǵa boldy. Qarasor kóliniń jaǵasyndaǵy eski beiitti qazyp jatqanda, bir salt at mingen malshy kelip: «Ái, sen ózi musylmansyń ba, álde joq pa? Mynaýyńdy qoimasań, erteń kóligińdi benzin quiyp órtep jiberemiz» dep tóbemizge qamshysyn oinatty. Qoi, qurysyn, bular solai isteýi de múmkin dep Baianaýylǵa ketip qaldyq.

– Ciz alǵashqy bolyp ultymyz­dyń uly tulǵalary Abylai han men Áiteke bidi zerttedińiz emes pe?

– Egemendiktiń eleń-alań shaǵynda túrik aǵaiyndar Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iasaýi kesenesine jańǵyrtý jumystaryn júrgizdi. Sondaǵy «Abylai han jerlengen-mys» deitin qabirdi monolit retinde qazdy da, «osyndaǵy súiek shyn Abylai ma, álde basqa ma, siz zerttep kórińiz» dedi. Qyzym jáne arheolog Muhtar Qojaev úsheýmiz súiekti qazyp alyp, tórt ai zerttedik. Súiektiń bas qańqasynda birde-bir tis joq. Iaǵni babamyz jasy ulǵaiyp, 69-70 jasynda ómirden ótken. Orta boily. Sol jaq aiaǵynyń ortan jiliginiń jambasqa kiretin urshyq basynan 10-12 sm jerden mort synǵan. Shamasy, salmaǵy aýyr qarý tigen. Jalpy, adamnyń 50 jasqa deiin súiegi synsa, ol qaita bitip, súiek súieli paida bolady. Elý jastan keiin súiek bitkenimen, súiek súieli bolmaidy. Babamyzda súiek súieli paida bolǵan. Demek, elýge deiin alǵan jaraqat. Keýde súieginde patologiialyq erekshelik bar. Hannyń oń qoly óte qarýly bolǵan, oǵan bir adamnyń shamasy kelmegen. Osy qolda bar dálelderdi zertteý úshin Máskeýge baryp, patsha zamanyndaǵy arhiv materialdarymen tanystym. Arhivte Abylai hannyń jaralanǵany týraly jazylady. Biraq qai jeri ekeni aitylmaǵan. Qytaiǵa barǵanymda, 1940 jyldary tóte jazýmen jaryq kórgen Abylai han jaiyndaǵy jazbany kórdim. Onda babamyzdyń aiaǵynan jaralanǵany týraly derek keltiredi.

– Áiteke bi týraly aitsańyz.

– Áiteke bidi zertteý úshin aldymen muraǵattardaǵy, derekterdi qarastyrdyq. Bidiń týyp-ósken jáne qaitys bolǵan jeri Nurata (Naýai oblysy) ekendigi týraly qujattar tabyldy. Onda marqumnyń Nurata qorymynda jerlengeni jaily parsy jazbalarynda aitylǵan. 2005 jyldyń jeltoqsanynda Nurataǵa qyzym Ainagúl ekeýmiz arnaiy baryp, bidiń qabiri degen jerge qazba jumysyn júrgizdik. Biraq bizden buryn bul qabirdi ózbek arheologtary qazypty. Babamyzdyń qabiri Seitqul áýlieniń dál shyǵys jaǵyna qoiylǵan. Qazba jumysy aýa raiynyń sýyq jáne jańbyrly kezinde iske asyryldy. Degenmen, qabirdegi qańqa súiekter tolyq zerttelip, ólshenip, fotosýretke túsirilip, barlyq alynǵan súiekter óz oryndaryna qaita jerlendi. Babamyz jetpistiń mańaiyna kelip qaitys bolǵan. Kárilik belgileri saqtalǵan. Bul zertteýdiń barlyq qoljazbasy bar, demeýshi bolsa, kitap etip shyǵarsam deimin.

ORYS PATShASYMEN BIRGE TÚNEDIM

– Kórnekti antropolog M.Gerasimovpen aralastyńyz, qandai kisi edi?

– Óte baýyrmal, ashyq-jarqyn, ázilqoi, adamgershiligi biik azamat bolatyn. Maǵan búiregi buryp, ishtartyp júrdi. Birde oǵan kriminalister rekonstrýktsiia jasaýǵa bas súiek alyp keledi. Sodan bir polkovnik: «bas súiektiń ulty qandai ekenin ajyratyp bere alasyz ba?» dep suraq qoiady. Soǵan shamdanyp qalǵan akademik: «Múmkin siz onyń qandai gýberniiadan ekenin surarsyz. Mysaly, men qandai ulttyń ókilimin. Ákem Peterbýrgtiń shoqynǵan tatary, anam peterbýrgtik nemis, sonda men kim bolamyn? Biraq qujatyma orys dep jazylamyn» dep olardy uialtyp tastaidy. Bir qyzyǵy, aitýly ǵalymnyń laboratoriiasy jertólede ornalasqan edi. KGB-nyń qyzmetkerleri Ǵylym akademiiasyna Gerasimovtyń zertteý ortalyǵyna sheteldikterdi aparýǵa úzildi-kesildi tyiym salǵan. Akademikpen sheteldikter kezdeskende olarǵa: «meniń laboratoriiamda jóndeý jumys­tary júrip jatyr, sondyqtan men sizderdi oǵan shaqyra almaimyn» dep syltaý aitady eken. Keńes ókimeti ataqty adamnyń jertólede jumys isteitindiginen uialyp, kórsetkisi kelmepti. Sol jerde qonaqúide oryn bolmai, bir apta qondym. Sonda marqum: «Siz orystyń patshasy Ivan Groznyidyń súiegimen birge túneisiz» dep ázildedi. Ǵalym patshanyń bas súiegine rekonstrýktsiia jasap jatqan. Gerasimov 1964 jyly kandidattyq dissertatsiia qorǵaǵanymda meni qatty qoldady.

– Qazaq ǵalymdarynyń arasynda kimdermen jaqyn syilastyńyz?

– Qazaqstan ǴA Tarih, arheologiia jáne etnografiia institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri bolyp júrgende Álkei Marǵulannyń qol astynda 20 jyldan artyq eńbek ettim. 1950 jyldary Álekeń Muhtar Áýezov, Ermuhan Bekmahanov, Bek Súleimenov sekildi ǵalymdarmen birge biraz qýdalaý kórdi. Oǵan «epostardaǵy qazaq batyrlaryn dáriptedi» degen aiyp taqqan. Birde Ǵylym akademiiasynda ótken ǵylymi keńeste meniń eńbegimdi qorǵaǵan jalǵyz Álekeń boldy. «Smaǵulov sekildi maman joq, ony saqtap qalý qajet» dep aqtarylyp sóiledi. Onyń ziialylar arasynda: «Keńes ókimetiniń tsenzýrasy patsha ókimetiniń tsenzýrasynan da qyraǵy» degen mátelge ainalǵan sózi bar.

Máskeýde aspirantýrada oqyp júrgem. Álekeń sol qalaǵa issaparmen kelipti. «Orazaq, erteń taksi alyp, meni Qazan vokzalynan Almatyǵa otyrǵyzyp jiber» dep eskertti. Ertesine taksimen Qazan vokzalyna jettik. Bizdi kórgen júk tasýshylar júgirip kelip: «Sizder qandai poiyzǵa minesizder?» dep surady. Biz «Almaty» dep edik: «Ol tańerteń ketip qalǵan» dep kúlip jiberdi. Sóitsek, Álekeń erte júretin poiyzdy keshke taman dep shatastyrǵan. Sodan vokzal bastyǵyna bardym. Er kisi. Álekeń anadai jerde tur. «Ana kisi úlken akademik. Kúni boiy jinalysta bolyp, keshigip qaldy. Bizdiń poiyz orta jolda ketip barady, endi ne isteimiz?» dep jón suradym. Álekeńniń ózi de kóz súisinetin tulǵa edi ǵoi. Shash qandai, eki jaǵynda dýdyrap turǵan. Sony kórgen vokzal bastyǵy: «Qandai kelbetti ǵalym!» dep tamsanyp qarap, «Qazir Almatyǵa qosymsha poiyz júredi, soǵan otyrǵyzýǵa kómekteseiin» dep qolma-qol sheship berdi. Solai aǵamnyń bir kádesine jaraǵam.

Tarihshylar Ermuhan Bekmahanov, Bek Súleimenovpen de syilastym. Bekpen institýtta birge jumys istedik, áieli orys bolatyn. Bekti 25 jylǵa sottap, áieli ony shyǵaryp salýǵa kelip, qolyndaǵy túiinshegin berem degende áskeriler qolyn qaǵyp jiberip, abaisyzda poiyz astyna qulap óldi. Bek qapastan bosap kelgennen keiin onyń sińlisine úilendi. Akademik Salyq Zimanovpen de jaqyn aralastym, qiyn-qystaý kúnderi janymda júrdi.

– Ol ne qiynshylyq?

– 1977 jyly baspadan shyqqan jańa kitabym Ortalyq Komitetke unamai qalyp, órteldi. Ony kimder uiymdastyrǵanyn ishim sezedi. Túrmege de qamaimyz dep qyr kórsetti. Áiteýir, sheteldik ǵalymdar halyqaralyq radiodan meni qorǵap sóilep, bir dúrbeleńnen qutqaryp qaldy. Degenmen Qaýipsizdik komiteti on jyl boiy basqan izimdi ańdyp, kózinen tasa qylmady. Bir ǵajaby, osy jaǵdai týraly kezinde el basqarǵan Dinmuhammtsed Qonaev óz esteliginde: «G.Kolbin antropolog Smaǵulov­tyń kitabyn taratpai, órtep jiberdi» dep jazǵanyn oqydym. Biraq bul oqiǵa Qonaevtyń tusynda boldy, ol ony Kolbinnen kóripti. Sonda meni qýdalaǵany týraly derekti ol kisi bilmegen, bilse jazbas edi ǵoi.

– Jinaǵyńyz keiin jaryq kórgen joq pa?

– Joq.

– Sebep?

– Biologiia men tehnika salasy boiynsha shyqqan kitaptyń ǵylymǵa qosqan úlesi – 10 jyl. On jyldan keiin bibliografiialyq anyqtama bolyp qalady. Odan beri 40 jyl ótti. Qazir jariialasam, sheteldik ǵalymdar: «Smaǵulov áli qyryq jylǵy deńgeide júr eken ǵoi» dep aitatyny kádik.

– Kolbin nege qýdalady?

– Cony ózim de bilmeimin. Maǵan «Qonaevtyń teoretigi» degen jala japty. Shyndyǵynda, Dinmuhamed Ahmetulymen pikirlespek túgil, ońasha sálem berip qolyn alyp kórgen emespin. Aqtóbede ekspeditsiiada júrsem, sol jerge oblystyń atqaminerleri kelip: «Sizdiń ǵylymyńyz partiia ideologiiasyna qaishy, 24 saǵat ishinde oblys territoriiasyn bosatýyńyzdy talap etemiz» dep jan alqymnan aldy.Sodan Almatyǵa kelip, Gennadii Kolbinge qarsy alty bet jaýap jazdym. Kolbinniń aty-jónin jazbaimyn dep 4 mashinist tura qashty. Amalsyzdan, Litvadaǵy ǵalym-áriptesterime habarlasyp, solarǵa ushyp baryp, Mihail Gorbachevtiń atyna hat jiberdim. Lám degen jaýap kelmedi. Eki aidan keiin Ortalyq Komitettiń úgit-nasihat bóliminiń basshysy Ózbekáli Jánibekov shaqyryp alyp: «Eshnársege alańdamańyz, jumysyńyzdy istei berińiz» dep alai-dúlei bolǵan kóńilimdi basty.

– Áke, 88-ge aiaq basyp otyrsyz. Ómirińizde ańsaityn, saǵynatyn sátterińiz bar ma?

– Ainalaiyn, júrektiń túbindegi sherimdi qozǵap jiberdiń-aý. Keńes Odaǵynyń qoldan jasaǵan zulmatynan halqymyz qynadai qyryldy. Ásirese, otyzynshy jyldardaǵy ashtyqty oilasam, janym túrshigedi. Men sol apattan kezdeisoq aman qalǵan balamyn. Anam ashtyqtan buratylyp ólip jatqanda, bir kún boiy qoinynda jatyp, emshegin emippin. Kórshi Reseige azyq izdep ketken ákem kelip, ajaldan alyp qalypty. Ákem uzaq jasap, 99 jasynda qaitys boldy. Seńgirli seksennen assam da, anasy bar adamdarǵa qyzyǵyp qaraimyn. Meiirimige qanbai óskendikten, ananyń jylýyn ańsap, kóńilim olqysynyp turady. Qaitemiz endi, mańdaiǵa jazǵandy kórip, ómirdiń biik-biik belesinen asyp kelemiz. Qudai maǵan qazaqtyń qyryq ǵasyrlyq tarihyn jazýǵa ǵumyr berdi dep oilaimyn.

– Taǵylymdy áńgimeńizge raqmet!

Suhbattasqan 
Azamat ESENJOL

astana-akshamy.kz