قازاقتىڭ تۇڭعىش انتروپولوگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك, ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ورازاق سماعۇلوۆ – اتانداي بٸر ينستيتۋت ارقالايتىن جٷكتٸ جالعىز ٶزٸ كٶتەرٸپ, ەلٸمٸزدەگٸ انتروپولوگييا عىلىمىنا ٸز سالىپ, مەكتەپ قالىپتاستىرعان كٶرنەكتٸ تۇلعا. بٷگٸندە ايتۋلى عالىم توقسانعا جاقىنداسا دا, توقتاپ قالماي, باس قالاداعى ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ فيزيكالىق انتروپولوگييا لابوراتوريياسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸن اتقارادى. تالاي يگٸ جاقسىلاردىڭ كٶزٸن كٶرٸپ, بٸرگە جٷرگەن اكادەميكتٸڭ كەيٸنگٸ جاس بۋىنعا ايتار تاعىلىمى مول. بٸز كٶكٸرەگٸ قازىناعا تولى ورازاق اقساقالعا ەدەيٸ بارىپ, كەشە تۇساۋى كەسٸلگەن كٸتابى مەن بۇرالاڭ ٶمٸر جولى جايىندا ەڭگٸمەلەستٸك.
قولا دەۋٸرٸندەگٸ ەرەكشەلٸك ساقتالعان
– ورازاق ەكە, سٶزدٸ وقىرمانعا جول تارتقان جيناقتان ٶربٸتسەك. كٶزٸڭٸزدٸڭ مايىن تاۋىسىپ, كٷن-تٷن قاتىپ جازعان ەڭبەگٸڭٸزدە قاۋىمدى ەلەڭ ەتكٸزەتٸن قانداي جاڭالىق بار?
– بۇل كٸتاپقا بايىرعى قازاق جەرٸندە قولا دەۋٸرٸنەن باستاپ, كەشەگٸ XX عاسىرعا دەيٸنگٸ, ياعني 4 مىڭ جىل مەكەندەگەن تۇرعىنداردىڭ باس سٷيەك قۇرىلىمدارىن زەرتتەگەن عىلىمي تالداۋى ەندٸ. ونىڭ بەرٸ كەستەلەرمەن, كارتالارمەن, سۋرەتتەرمەن ناقتىلاندى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قازاق حالقىنىڭ 40 عاسىرلىق انتروپولوگييالىق تاريحى عىلىمي انىقتامالارمەن تولىق دەلەلدەندٸ.
وسى دٷنيەنٸ جازۋعا جارتى عاسىرلىق عۇمىرىمدى ارنادىم. الدىمەن ۇلتتىڭ سوماتولوگييالىق سيپاتتاماسىن انىقتاۋعا كٷش سالدىم. مەسەلەن, ادامنىڭ بەينەسٸ, باس سٷيەگٸ, قۇرىلىسى, ماي بٷرمەلەرٸ – سونىڭ بەرٸ عىلىمي تٷردە زەرتتەلدٸ. بٸز وعان قالالىقتاردى ەمەس, دالالىقتاردى الدىق. ٶيتكەنٸ پوپۋلياتسييالىق گەنەتيكادان العاندا, اۋىل ادامدارىنىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىسى اسا ٶزگەرمەيدٸ. وسى جۇمىسىمدى 1966 جىلى باستادىم. وندا رەسپۋبليكادا 19 وبلىس بار ەدٸ, سولاردى تولىق سٷزدٸم.
– زەرتتەۋگە قانشا جاستاعى كٸسٸلەر تارتىلدى?
– وعان 12 مەن 60 جاسقا دەيٸنگٸ ەر مەن ەيەلدەردٸ الدىم. ەسٸرەسە, اۋىلداعى 12-17 جاس ارالىعىنداعى ۇل مەن قىزداردىڭ تۇراقتى تٸس مورفولوگيياسىن كەڭٸرەك زەرتتەدٸم. ودان جوعارى جاستاعىنىڭ مورفولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸن انىقتاۋ قيىن. تۇراقتى تٸس 12 جاستان 17 جاسقا دەيٸن ٶسەدٸ. سوسىن ادامداردىڭ قان جٷيەسٸنٸڭ انىقتاماسىن جينادىم. تۇرعىنداردىڭ ساۋساق پەن الاقان تەرٸ بەدەرلەرٸنٸڭ جەكە قولتاڭبالارى الىندى. قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ انتروپولوگيياسىن زەرتتەۋدەگٸ باستى نەرسە – ولاردىڭ باس پەن قاڭقا سٷيەكتەرٸن كٶنە دەۋٸردە ٶمٸر سٷرگەن ادامداردىڭ مورفولوگييالىق انىقتامالارىمەن سالىستىرۋ قاجەت.
– نەتيجەسٸ بولدى ما?
– بولعاندا قانداي. قازاقتاردىڭ باس سٷيەگٸ ٶزٸمٸز بٸر تۋعان تۋىس دەپ ٸش تارتاتىن قىرعىز بەن نوعايلارعا قان جاعىنان جاقىن بولعانىمەن, بٸرٸكپەيدٸ. حالقىمىزدىڭ ازۋ تٸسٸ 4 مىڭ جىلدا 60 پايىز ٶزگەرگەن, ال تٶمەنگٸ ازۋ تٸسٸ سول قالپىندا قالعان. تٶرت مىڭ جىلعى سٷيەكتەردٸ زەرتتەگەندە, قازاقتىڭ دەنەسٸندە وسىدان 40 عاسىر ٶمٸر سٷرگەن كٶنە تايپالاردىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ ٷشتەن بٸرٸ ساقتالعان. بۇلار قان جٷيەسٸندە, تٸس قۇرىلىسىندا, ساۋساق پەن الاقان تەرٸ بەدەرٸندە جەنە دەنە قۇرىلىمىندا انىق بايقالدى. دەنە پروپورتسيياسىنا كەلگەندە, ەرلەر دەنە پروپورتسيياسى كٸشكەنە قورتىقتاۋ. ال قازاق ەيەلدەرٸنٸڭ جامباس سٷيەگٸ مەن اياعىنىڭ ۇزىندىعى 4 مىڭ جىل بۇرىن عۇمىر كەشكەن ارۋلارعا ٶتە جاقىن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – 4 مىڭ جىل ٸشٸندە قازاقتىڭ جەرٸنە سىرتتان كٸرگەن تايپالار بولماعان. جەنە وسى مەكەندٸ يەلٸك ەتكەن ولار باسقا جاققا قونىس اۋدارماعان. بۇل – ٷلكەن جاڭالىق. وسىنداي زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸ مەنٸ قاناتتاندىرىپ, اسپانعا ۇشىردى. ەلەمدە 4 مىڭ جىلدىق تاريحى بار – ەۆرەي ۇلتى عانا. ولار ونى تەولوگييالىق تۇجىرىممەن دەلەلدەدٸ. ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندە تٶرت مىڭ جىلدىق تاريحى بار جالعىز ۇلت – قازاق. بٸز ونى عىلىممەن دەلەلدەدٸك. وسى زەردەلٸ جۇمىستى انىقتاۋعا مەسكەۋدەگٸ, سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ تانىمال انتروپولوگتاردىڭ سەپتٸگٸ تيدٸ.
– ولار كٸمدەر ەدٸ?
– گەورگيي فرانتسەۆيچ دەبەتس, ياكوۆ ياكوۆيچ روگينسكيي, ۆيكتور ۆالەريانوۆيچ بۋناك. بۇل وقىمىستىلاردىڭ بەرٸ عىلىمنىڭ مايىن ٸشٸپ, جٸلٸگٸن شاقسا دا, قىزىل يمپەرييا قۋعىنا سالىپ, تٷرمەگە قاماپ, تٷرلٸ تەپەرٸشتٸڭ دەمٸن تاتقىزسا دا, ادامگەرشٸلٸك پەن ازاماتتىقتى سالماقتاي بٸلگەن عالىمدار ەدٸ.
– كەڭەس وداعىنا انتروپولوگتاردىڭ قانداي زالالى تيدٸ?
– ونىڭ سىرى – سۋى تٷبٸندە جاتقان قۇدىقتاي تەرەڭدە. XX عاسىردىڭ 30-ىنشى جىلدارى ەۋروپانى دٷرلٸكتٸرگەن ادولف گيتلەر گەرمانييانىڭ بيلٸك باسىنا كەلگەننەن كەيٸن انتروپولوگييا عىلىمىن ساياسي ۇستانىمىنا اينالدىردى. نەمٸس قوعامىنا «راسا» دەگەن («راسا» – اراب سٶزٸ, باستى شىعۋ تەگٸن بٸلدٸرەدٸ) ۇعىمدى كٸرگٸزدٸ. وسىنى گيتلەر سولتٷستٸك ەۋروپالىقتارعا تەلٸپ, ولار اقىلدى, سۇرىپتاۋدان ٶتكەن, سوندىقتان عالامدى بيلەۋ كەرەك دەگەن يدەيانى تۋ ەتٸپ ۇستادى. سونى بٸلگەن كەڭەس ٶكٸمەتٸ انتروپولوگيياعا تٷلكٸنٸ كٶرگەن قىرعيداي شٷيلٸكتٸ. ولار ادامنىڭ بيولوگييالىق, فيزيولوگييالىق, مورفولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن زەرتتەۋدٸ قابىلدامادى. بٸزگە شەتەلدٸك گەنەتيكتەردٸ «بۋرجۋازييانىڭ يدەولوگتارى» دەپ ەجۋالادى. سول دەۋٸردە عىلىمنىڭ ەر سالاسى بويىنشا جۋرنال شىعىپ تۇردى. «كەڭەس انتروپولوگيياسى» دەگەن جۋرنال بٸر رەت شىقتى دا, جابىلىپ قالدى. قىسقاسى, كەڭەس وداعىندا دا, قازٸر دە انتروپولوگييا عىلىمىنىڭ ماڭدايى جارقىراپ كەتە قويعان جوق.
قانىشتىڭ قامقورلىعىن كٶردٸم
– وسىنداي كٷردەلٸ عىلىمعا جٷرەكسٸنبەي بەت بۇرۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى?
– 1952 جىلى قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تاريح فاكۋلتەتٸندە وقيمىن. بٸردە جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنە ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياعا باردىم. ارحەولوگتار قورعان قازىپ, ونداعى بۇيىمداردى الادى دا, ادام سٷيەكتەرٸن كەرەك ەتپەي, تاستاي سالادى. جەتەكشٸدەن سۇراسام: «بٸزدە ادام سٷيەگٸن زەرتتەيتٸن مامان جوق» دەپ قاباعى تٷيٸلٸپ جاۋاپ بەردٸ. سودان سٷيەكتٸڭ قۇپيياسىن بٸلۋگە زەر سالدىم. ەكسپەديتسييادان ورالعاننان كەيٸن جەلٸپ وتىرىپ, الماتىداعى مەديتسينا ينستيتۋتىنداعى «قالىپتى ادام اناتوميياسى» دەگەن كافەدراعا كەلدٸم. ونىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ نۇرىش بٶكەيحانوۆ دەگەن پروفەسسور ەكەن. جىلى شىراي بٸلدٸردٸ. مەن دە ول كٸسٸگە ٸشتەگٸ تولىپ قالعان ويىمدى اقتارا جٶنەلدٸم. «وسىلاي دا وسىلاي, ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياعا بارىپ ەدٸم, ادام سٷيەكتەرٸن زەرتتەيتٸن مامان جوق دەيدٸ, مەن سول سالامەن اينالىسقىم كەلەدٸ» دەپ توقەتەرٸن ايتىپ ەدٸم, ەلگٸ پروفەسسور قۋانعانى سونداي, ورنىنان اتىپ تٷرەگەلٸپ, قالبالاقتاپ: «اپىرماي, جاستاردىڭ اراسىنان دا انتروپولوگ بولام دەيتٸن بالالار بار ەكەن عوي» دەپ ٶزٸمەن-ٶزٸ سٶيلەپ, تەلەفونمەن بٸر كٸسٸگە قوڭىراۋ شالدى. كٶپ ۇزاماي ورىس جٸگٸت جەتٸپ كەلدٸ. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. زييالى ازامات ەكەنٸ بولمىسىنان بايقالىپ تۇردى. وعان بٶكەيحانوۆ: «مىنا جاس انتروپولوگ بولعىسى كەلەدٸ» دەپ مەنٸ كٶتەرمەلەپ قويدى. ونىڭ ٶزٸ دە جاس شاعىندا انتروپولوگ بولام دەپ تالپىنىپ, بٸراق كەيٸن وسى سالاداعى عالىمداردىڭ تٷرمەگە قامالعانىن ەستٸپ, ول ويىنان اينىپ, مەديتسيناعا كەتكەندٸگٸن تەپتٸشتەپ ايتىپ بەردٸ.
ماعان قاراپ: «ساعان بارلىق جاعدايدى جاسايمىز, ستۋدەنتتەرمەن بٸرگە وقيسىز» دەدٸ كٷلٸمسٸرەپ. سونىمەن, ەكٸ جىل مەديتسينالىق دەرٸس الىپ, بٸلٸمٸمدٸ جەتٸلدٸردٸم. سٶيتٸپ جٷرگەندە, تالانىما وراي, وداقتان جەرگٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنەن انتروپولوگييا سالاسىنا مامان دايىنداۋ كەرەك دەگەن حابار تٷسەدٸ. انتروپولوگ بولام دەپ جٷرگەن ماعان بۇل داڭعىل جول اشىپ بەردٸ. 1957 جىلى ارمان دەگەن ارعىماعىمدى جەتەكتەپ, مەسكەۋگە اتتاندىم.
– جولدامانى كٸم بەردٸ?
– قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قانىش سەتباەۆ.
– ول كٸسٸنٸ بۇرىننان تانيسىز با?
– سىرتىنان عانا بٸلەتٸنمٸن.
– Cودان ٷلكەن شاھارعا جول تارتتىڭىز…
– يە, كسرو عا ەتنوگرافييا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا كەلدٸم. مۇندا اتاعىنان ات ٷركەتٸن انتروپولوگتار گ.دەبەتس, ۆ.بۋناك, م.گەراسيموۆ جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن. بٸراق وقۋعا تٷسۋدٸڭ ٶز ەرەجەسٸ بار. بٸردەن سۋعا قۇلاش ۇرعانداي «كٷمپ ەتە» المايسىز. الدىمەن گ.دەبەتس: «سٸز ٷش اي زوولوگييا ينستيتۋتىنا بارىپ, مايمىل سٷيەكتەرٸن زەرتتەيسٸز, ادام مەن مايمىل اراسىنداعى بايلانىستى جاقسى بٸلۋٸڭٸز كەرەك» دەپ سوعان جٸبەردٸ. ٷش اي تابانداپ وتىرىپ مايمىل سٷيەكتەرٸن زەرتتەدٸم. بٸر كٶزٸم جەتكەنٸ – افريكالىق مايمىلدىڭ ادامعا ۇقساستىعى كٶپ. ونى ەندٸ تاۋىستىم دەگەندە, لەنينگرادتاعى ەسكەري مەديتسينالىق اكادەمييانىڭ انتروپولوگييالىق بٶلٸمٸندەگٸ اناتومييالىق تەاتردا بٸرٸنشٸ پەتر زامانىنان بەرٸ ادام سٷيەكتەرٸ ساقتالعان ەكەن, سوعان بارۋعا تۋرا كەلدٸ. سٶيتٸپ بارىپ بٸلٸمٸمدٸ تولىقتىردىم. سوسىن 1958 جىلى اسپيرانتۋراعا قاتارلاستارىمنان وق بويى وزىپ قابىلداندىم. قىرسىقتى قاراڭىز, ەندٸ كوميسسييا مٷشەلەرٸ: «سٸزگە كانديداتتىق تاقىرىپتى بٸز بەرەمٸز, قازاقستاندا ماتەريالدىق بازا جوق» دەپ تٶتەدەن بۇيرىق شىعاردى. بٸزدٸڭ عىلىم اكادەميياسى: «جوق, ول – بٸزدٸڭ ادام. ستيپەندييانى بٸز تٶلەيمٸز. تاقىرىپ قازاقستاننان بولادى» دەپ تاباندى قارسىلىق تانىتتى. راسىندا, ول كەزدە ەلٸمٸزدە زەرتتەيتٸن ادام سٷيەكتەرٸ جوق ەدٸ. بٸراق ٸشٸمنەن زەرتتەۋ جۇمىسىم تۋعان ەلٸمنەن بولسا دەپ ويلايمىن. سٶيتٸپ, ەكٸۇداي بولىپ جٷرگەندە, گ.دەبەتس: «بٷگٸن اكادەمييانىڭ جيىنىنا قانىش سەتباەۆ كەلدٸ, بارىپ جولىعىپ, جاعدايىڭىزدى ايتىڭىز» دەپ قيىننان جول تاۋىپ بەردٸ.
– الىپ تۇلعامەن جولىقتىڭىز با?
– قانەكەڭ «مەسكەۋ» قوناقٷيٸنە ات بايلاپتى. بٶلمەسٸنە كەلسەم, كٶمەكشٸسٸ وتىر: «ەلٸ كەلگەن جوق, كٷتٸڭٸز» دەدٸ. قىس ايى. بٸر كەزدە قانىش اعامىز قاتتى شارشاعانداي اياعىن سٷيرەتە باسىپ, باسپالداقپەن كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتتى. الدىنان شىعىپ سەلەم بەردٸم. امانداسىپ, جٶن-جوبامدى سۇرادى. ول كٸسٸگە ٶزٸم جايلى شامالى ايتىپ, نەگٸزگٸ مەسەلەگە كٶشتٸم. ەلٸمٸزدە انتروپولوگ-عالىم جوق ەكەندٸگٸن, سونداي مامان بولسام دەپ ارمانداپ جٷرگەنٸمدٸ, قىسقاسى بارلىق جاعدايدى تٷسٸندٸردٸم. كانديداتتىق تاقىرىبىم قازاقستاننان بولعانىن قالار ەدٸم دەگەندە, قانەكەڭ: «ول ٷشٸن نە كەرەك?» دەپ ٶزٸمە ساۋال تاستادى. «كٶنە دەۋٸردەگٸ تۇرعىنداردىڭ سٷيەگٸ كەرەك. ولاردى بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ سٷيەگٸمەن سالىستىرىپ, زەرتتەۋ قاجەت» دەدٸم. «تاعى نە كەرەك?» دەپ ويلانىپ قالدى. «ەكسپەديتسيياعا شىعىپ, يەسٸز مۇسىلمان زيراتتارىن قازىپ, سٷيەك قورلارىن جيناسام دەيمٸن» دەپ ايتقانىمدا, قانەكەڭ: «وندا جاقسى, ەكسپەديتسيياعا دايىندال, بٸر جەتٸدەن كەيٸن حابار بەرەمٸن» دەپ شىعارىپ سالدى.
بٸر جەتٸ ەمەس, ٷش كٷننەن كەيٸن ينستيتۋت ديرەكتورى سەرگەي تولستوۆ شاقىرىپ الىپ, ق.سەتباەۆتىڭ اتىنان جازىلعان: «سٸزگە ەكسپەديتسيياعا شىعۋعا ٷش ايعا 12 مىڭ رۋبل, بٸر ماشينا, تٶرت جۇمىسشى بٶلٸندٸ» دەگەن تەلەگراممانى قولىما ۇستاتتى. قۋانىشىم قوينىما سىيماي, الماتىعا ۇشىپ كەلٸپ, قۇجاتتاردى تەز رەتتەپ, ەكسپەديتسيياعا جٶنەلدٸم. سٶيتٸپ, قانەكەڭنٸڭ قامقورلىعىن كٶردٸم. سونىڭ ارقاسىندا قاڭقا سٷيەكتەر جينالدى, ول مەنٸڭ ابىرويىمدى كٶتەردٸ. ول كٸسٸ ماعان: «ەي, ورازاق, ەر جان يەسٸنٸڭ بيولوگييالىق اتا-اناسى بولادى, سەن قازاقتىڭ بيولوگييالىق ەكە-شەشەسٸن دەلەلدە» دەپ ايتقان بولاتىن. وسى سٶز سانامدا جيٸ جاڭعىرىپ تۇرادى. ەگەر سەتباەۆ مەنٸ قولداماعاندا, قازاقستاندا انتروپولوگييا عىلىمى دا, قىرىق عاسىرلىق تاريح تا, سماعۇلوۆ تا بولماس ەدٸ.
– ەكسپەديتسييانى قايدان باستادىڭىزدار?
– بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ ٶڭٸرٸنەن. يەسٸ جوق, ٷستٸنەن جول باسىپ ٶتكەن زيرات ەكەن. سول جەردەن 70-80 ادامنىڭ سٷيەگٸن تاپتىم. ودان قارقارالى ماڭىنداعى, باياعى قوياندى جەرمەڭكەسٸ بولعان ماڭداعى قاراسور كٶلٸنٸڭ جاعاسى مەن باياناۋىلدىڭ قاراتاس دەگەن جەرٸنەن اشتان ٶلگەن ادامداردىڭ سٷيەگٸن قازىپ الدىم.
– قانشا قاڭقا سٷيەك قازدىڭىزدار?
– 300-دەن استام باس سٷيەك جينادىم. بٸراق وسى سٷيەكتەردٸ ساقتايتىن ورتالىق, زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸن لابوراتورييا دا, قۇرال-جابدىق تا بولمادى. سودان قاڭقا سٷيەكتەردٸ سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ كۋنستكامەراعا ٶتكٸزدٸم.
– مولا قازىپ جٷرگەندە, جەرگٸلٸكتٸ جۇرت قارسىلىق كٶرسەتكەن جوق پا?
– ونداي وقيعا بولدى. قاراسور كٶلٸنٸڭ جاعاسىنداعى ەسكٸ بەيٸتتٸ قازىپ جاتقاندا, بٸر سالت ات مٸنگەن مالشى كەلٸپ: «ەي, سەن ٶزٸ مۇسىلمانسىڭ با, ەلدە جوق پا? مىناۋىڭدى قويماساڭ, ەرتەڭ كٶلٸگٸڭدٸ بەنزين قۇيىپ ٶرتەپ جٸبەرەمٸز» دەپ تٶبەمٸزگە قامشىسىن ويناتتى. قوي, قۇرىسىن, بۇلار سولاي ٸستەۋٸ دە مٷمكٸن دەپ باياناۋىلعا كەتٸپ قالدىق.
– Cٸز العاشقى بولىپ ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارى ابىلاي حان مەن ەيتەكە بيدٸ زەرتتەدٸڭٸز ەمەس پە?
– ەگەمەندٸكتٸڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا تٷرٸك اعايىندار تٷركٸستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنە جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. سونداعى «ابىلاي حان جەرلەنگەن-مىس» دەيتٸن قابٸردٸ مونوليت رەتٸندە قازدى دا, «وسىنداعى سٷيەك شىن ابىلاي ما, ەلدە باسقا ما, سٸز زەرتتەپ كٶرٸڭٸز» دەدٸ. قىزىم جەنە ارحەولوگ مۇحتار قوجاەۆ ٷشەۋمٸز سٷيەكتٸ قازىپ الىپ, تٶرت اي زەرتتەدٸك. سٷيەكتٸڭ باس قاڭقاسىندا بٸردە-بٸر تٸس جوق. ياعني بابامىز جاسى ۇلعايىپ, 69-70 جاسىندا ٶمٸردەن ٶتكەن. ورتا بويلى. سول جاق اياعىنىڭ ورتان جٸلٸگٸنٸڭ جامباسقا كٸرەتٸن ۇرشىق باسىنان 10-12 سم جەردەن مورت سىنعان. شاماسى, سالماعى اۋىر قارۋ تيگەن. جالپى, ادامنىڭ 50 جاسقا دەيٸن سٷيەگٸ سىنسا, ول قايتا بٸتٸپ, سٷيەك سٷيەلٸ پايدا بولادى. ەلۋ جاستان كەيٸن سٷيەك بٸتكەنٸمەن, سٷيەك سٷيەلٸ بولمايدى. بابامىزدا سٷيەك سٷيەلٸ پايدا بولعان. دەمەك, ەلۋگە دەيٸن العان جاراقات. كەۋدە سٷيەگٸندە پاتولوگييالىق ەرەكشەلٸك بار. حاننىڭ وڭ قولى ٶتە قارۋلى بولعان, وعان بٸر ادامنىڭ شاماسى كەلمەگەن. وسى قولدا بار دەلەلدەردٸ زەرتتەۋ ٷشٸن مەسكەۋگە بارىپ, پاتشا زامانىنداعى ارحيۆ ماتەريالدارىمەن تانىستىم. ارحيۆتە ابىلاي حاننىڭ جارالانعانى تۋرالى جازىلادى. بٸراق قاي جەرٸ ەكەنٸ ايتىلماعان. قىتايعا بارعانىمدا, 1940 جىلدارى تٶتە جازۋمەن جارىق كٶرگەن ابىلاي حان جايىنداعى جازبانى كٶردٸم. وندا بابامىزدىڭ اياعىنان جارالانعانى تۋرالى دەرەك كەلتٸرەدٸ.
– ەيتەكە بي تۋرالى ايتساڭىز.
– ەيتەكە بيدٸ زەرتتەۋ ٷشٸن الدىمەن مۇراعاتتارداعى, دەرەكتەردٸ قاراستىردىق. بيدٸڭ تۋىپ-ٶسكەن جەنە قايتىس بولعان جەرٸ نۇراتا (ناۋاي وبلىسى) ەكەندٸگٸ تۋرالى قۇجاتتار تابىلدى. وندا مارقۇمنىڭ نۇراتا قورىمىندا جەرلەنگەنٸ جايلى پارسى جازبالارىندا ايتىلعان. 2005 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا نۇراتاعا قىزىم ايناگٷل ەكەۋمٸز ارنايى بارىپ, بيدٸڭ قابٸرٸ دەگەن جەرگە قازبا جۇمىسىن جٷرگٸزدٸك. بٸراق بٸزدەن بۇرىن بۇل قابٸردٸ ٶزبەك ارحەولوگتارى قازىپتى. بابامىزدىڭ قابٸرٸ سەيتقۇل ەۋليەنٸڭ دەل شىعىس جاعىنا قويىلعان. قازبا جۇمىسى اۋا رايىنىڭ سۋىق جەنە جاڭبىرلى كەزٸندە ٸسكە اسىرىلدى. دەگەنمەن, قابٸردەگٸ قاڭقا سٷيەكتەر تولىق زەرتتەلٸپ, ٶلشەنٸپ, فوتوسۋرەتكە تٷسٸرٸلٸپ, بارلىق الىنعان سٷيەكتەر ٶز ورىندارىنا قايتا جەرلەندٸ. بابامىز جەتپٸستٸڭ ماڭايىنا كەلٸپ قايتىس بولعان. كەرٸلٸك بەلگٸلەرٸ ساقتالعان. بۇل زەرتتەۋدٸڭ بارلىق قولجازباسى بار, دەمەۋشٸ بولسا, كٸتاپ ەتٸپ شىعارسام دەيمٸن.
ورىس پاتشاسىمەن بٸرگە تٷنەدٸم
– كٶرنەكتٸ انتروپولوگ م.گەراسيموۆپەن ارالاستىڭىز, قانداي كٸسٸ ەدٸ?
– ٶتە باۋىرمال, اشىق-جارقىن, ەزٸلقوي, ادامگەرشٸلٸگٸ بيٸك ازامات بولاتىن. ماعان بٷيرەگٸ بۇرىپ, ٸشتارتىپ جٷردٸ. بٸردە وعان كريميناليستەر رەكونسترۋكتسييا جاساۋعا باس سٷيەك الىپ كەلەدٸ. سودان بٸر پولكوۆنيك: «باس سٷيەكتٸڭ ۇلتى قانداي ەكەنٸن اجىراتىپ بەرە الاسىز با?» دەپ سۇراق قويادى. سوعان شامدانىپ قالعان اكادەميك: «مٷمكٸن سٸز ونىڭ قانداي گۋبەرنييادان ەكەنٸن سۇرارسىز. مىسالى, مەن قانداي ۇلتتىڭ ٶكٸلٸمٸن. ەكەم پەتەربۋرگتٸڭ شوقىنعان تاتارى, انام پەتەربۋرگتٸك نەمٸس, سوندا مەن كٸم بولامىن? بٸراق قۇجاتىما ورىس دەپ جازىلامىن» دەپ ولاردى ۇيالتىپ تاستايدى. بٸر قىزىعى, ايتۋلى عالىمنىڭ لابوراتوريياسى جەرتٶلەدە ورنالاسقان ەدٸ. كگب-نىڭ قىزمەتكەرلەرٸ عىلىم اكادەميياسىنا گەراسيموۆتىڭ زەرتتەۋ ورتالىعىنا شەتەلدٸكتەردٸ اپارۋعا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ تىيىم سالعان. اكادەميكپەن شەتەلدٸكتەر كەزدەسكەندە ولارعا: «مەنٸڭ لابوراتورييامدا جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر, سوندىقتان مەن سٸزدەردٸ وعان شاقىرا المايمىن» دەپ سىلتاۋ ايتادى ەكەن. كەڭەس ٶكٸمەتٸ اتاقتى ادامنىڭ جەرتٶلەدە جۇمىس ٸستەيتٸندٸگٸنەن ۇيالىپ, كٶرسەتكٸسٸ كەلمەپتٸ. سول جەردە قوناقٷيدە ورىن بولماي, بٸر اپتا قوندىم. سوندا مارقۇم: «سٸز ورىستىڭ پاتشاسى يۆان گروزنىيدىڭ سٷيەگٸمەن بٸرگە تٷنەيسٸز» دەپ ەزٸلدەدٸ. عالىم پاتشانىڭ باس سٷيەگٸنە رەكونسترۋكتسييا جاساپ جاتقان. گەراسيموۆ 1964 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعاعانىمدا مەنٸ قاتتى قولدادى.
– قازاق عالىمدارىنىڭ اراسىندا كٸمدەرمەن جاقىن سىيلاستىڭىز?
– قازاقستان عا تاريح, ارحەولوگييا جەنە ەتنوگرافييا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ بولىپ جٷرگەندە ەلكەي مارعۇلاننىڭ قول استىندا 20 جىلدان ارتىق ەڭبەك ەتتٸم. 1950 جىلدارى ەلەكەڭ مۇحتار ەۋەزوۆ, ەرمۇحان بەكماحانوۆ, بەك سٷلەيمەنوۆ سەكٸلدٸ عالىمدارمەن بٸرگە بٸراز قۋدالاۋ كٶردٸ. وعان «ەپوستارداعى قازاق باتىرلارىن دەرٸپتەدٸ» دەگەن ايىپ تاققان. بٸردە عىلىم اكادەميياسىندا ٶتكەن عىلىمي كەڭەستە مەنٸڭ ەڭبەگٸمدٸ قورعاعان جالعىز ەلەكەڭ بولدى. «سماعۇلوۆ سەكٸلدٸ مامان جوق, ونى ساقتاپ قالۋ قاجەت» دەپ اقتارىلىپ سٶيلەدٸ. ونىڭ زييالىلار اراسىندا: «كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ تسەنزۋراسى پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ تسەنزۋراسىنان دا قىراعى» دەگەن مەتەلگە اينالعان سٶزٸ بار.
مەسكەۋدە اسپيرانتۋرادا وقىپ جٷرگەم. ەلەكەڭ سول قالاعا ٸسساپارمەن كەلٸپتٸ. «ورازاق, ەرتەڭ تاكسي الىپ, مەنٸ قازان ۆوكزالىنان الماتىعا وتىرعىزىپ جٸبەر» دەپ ەسكەرتتٸ. ەرتەسٸنە تاكسيمەن قازان ۆوكزالىنا جەتتٸك. بٸزدٸ كٶرگەن جٷك تاسۋشىلار جٷگٸرٸپ كەلٸپ: «سٸزدەر قانداي پويىزعا مٸنەسٸزدەر?» دەپ سۇرادى. بٸز «الماتى» دەپ ەدٸك: «ول تاڭەرتەڭ كەتٸپ قالعان» دەپ كٷلٸپ جٸبەردٸ. سٶيتسەك, ەلەكەڭ ەرتە جٷرەتٸن پويىزدى كەشكە تامان دەپ شاتاستىرعان. سودان ۆوكزال باستىعىنا باردىم. ەر كٸسٸ. ەلەكەڭ اناداي جەردە تۇر. «انا كٸسٸ ٷلكەن اكادەميك. كٷنٸ بويى جينالىستا بولىپ, كەشٸگٸپ قالدى. بٸزدٸڭ پويىز ورتا جولدا كەتٸپ بارادى, ەندٸ نە ٸستەيمٸز?» دەپ جٶن سۇرادىم. ەلەكەڭنٸڭ ٶزٸ دە كٶز سٷيسٸنەتٸن تۇلعا ەدٸ عوي. شاش قانداي, ەكٸ جاعىندا دۋدىراپ تۇرعان. سونى كٶرگەن ۆوكزال باستىعى: «قانداي كەلبەتتٸ عالىم!» دەپ تامسانىپ قاراپ, «قازٸر الماتىعا قوسىمشا پويىز جٷرەدٸ, سوعان وتىرعىزۋعا كٶمەكتەسەيٸن» دەپ قولما-قول شەشٸپ بەردٸ. سولاي اعامنىڭ بٸر كەدەسٸنە جاراعام.
تاريحشىلار ەرمۇحان بەكماحانوۆ, بەك سٷلەيمەنوۆپەن دە سىيلاستىم. بەكپەن ينستيتۋتتا بٸرگە جۇمىس ٸستەدٸك, ەيەلٸ ورىس بولاتىن. بەكتٸ 25 جىلعا سوتتاپ, ەيەلٸ ونى شىعارىپ سالۋعا كەلٸپ, قولىنداعى تٷيٸنشەگٸن بەرەم دەگەندە ەسكەريلەر قولىن قاعىپ جٸبەرٸپ, ابايسىزدا پويىز استىنا قۇلاپ ٶلدٸ. بەك قاپاستان بوساپ كەلگەننەن كەيٸن ونىڭ سٸڭلٸسٸنە ٷيلەندٸ. اكادەميك سالىق زيمانوۆپەن دە جاقىن ارالاستىم, قيىن-قىستاۋ كٷندەرٸ جانىمدا جٷردٸ.
– ول نە قيىنشىلىق?
– 1977 جىلى باسپادان شىققان جاڭا كٸتابىم ورتالىق كوميتەتكە ۇناماي قالىپ, ٶرتەلدٸ. ونى كٸمدەر ۇيىمداستىرعانىن ٸشٸم سەزەدٸ. تٷرمەگە دە قامايمىز دەپ قىر كٶرسەتتٸ. ەيتەۋٸر, شەتەلدٸك عالىمدار حالىقارالىق راديودان مەنٸ قورعاپ سٶيلەپ, بٸر دٷربەلەڭنەن قۇتقارىپ قالدى. دەگەنمەن قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ ون جىل بويى باسقان ٸزٸمدٸ اڭدىپ, كٶزٸنەن تاسا قىلمادى. بٸر عاجابى, وسى جاعداي تۋرالى كەزٸندە ەل باسقارعان دٸنمۇحاممتسەد قوناەۆ ٶز ەستەلٸگٸندە: «گ.كولبين انتروپولوگ سماعۇلوۆتىڭ كٸتابىن تاراتپاي, ٶرتەپ جٸبەردٸ» دەپ جازعانىن وقىدىم. بٸراق بۇل وقيعا قوناەۆتىڭ تۇسىندا بولدى, ول ونى كولبيننەن كٶرٸپتٸ. سوندا مەنٸ قۋدالاعانى تۋرالى دەرەكتٸ ول كٸسٸ بٸلمەگەن, بٸلسە جازباس ەدٸ عوي.
– جيناعىڭىز كەيٸن جارىق كٶرگەن جوق پا?
– جوق.
– سەبەپ?
– بيولوگييا مەن تەحنيكا سالاسى بويىنشا شىققان كٸتاپتىڭ عىلىمعا قوسقان ٷلەسٸ – 10 جىل. ون جىلدان كەيٸن بيبليوگرافييالىق انىقتاما بولىپ قالادى. ودان بەرٸ 40 جىل ٶتتٸ. قازٸر جارييالاسام, شەتەلدٸك عالىمدار: «سماعۇلوۆ ەلٸ قىرىق جىلعى دەڭگەيدە جٷر ەكەن عوي» دەپ ايتاتىنى كەدٸك.
– كولبين نەگە قۋدالادى?
– Cونى ٶزٸم دە بٸلمەيمٸن. ماعان «قوناەۆتىڭ تەورەتيگٸ» دەگەن جالا جاپتى. شىندىعىندا, دٸنمۇحامەد احمەتۇلىمەن پٸكٸرلەسپەك تٷگٸل, وڭاشا سەلەم بەرٸپ قولىن الىپ كٶرگەن ەمەسپٸن. اقتٶبەدە ەكسپەديتسييادا جٷرسەم, سول جەرگە وبلىستىڭ اتقامٸنەرلەرٸ كەلٸپ: «سٸزدٸڭ عىلىمىڭىز پارتييا يدەولوگيياسىنا قايشى, 24 ساعات ٸشٸندە وبلىس تەرريتوريياسىن بوساتۋىڭىزدى تالاپ ەتەمٸز» دەپ جان القىمنان الدى.سودان الماتىعا كەلٸپ, گەنناديي كولبينگە قارسى التى بەت جاۋاپ جازدىم. كولبيننٸڭ اتى-جٶنٸن جازبايمىن دەپ 4 ماشينيست تۇرا قاشتى. امالسىزدان, ليتۆاداعى عالىم-ەرٸپتەستەرٸمە حابارلاسىپ, سولارعا ۇشىپ بارىپ, ميحايل گورباچەۆتٸڭ اتىنا حات جٸبەردٸم. لەم دەگەن جاۋاپ كەلمەدٸ. ەكٸ ايدان كەيٸن ورتالىق كوميتەتتٸڭ ٷگٸت-ناسيحات بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ شاقىرىپ الىپ: «ەشنەرسەگە الاڭداماڭىز, جۇمىسىڭىزدى ٸستەي بەرٸڭٸز» دەپ الاي-دٷلەي بولعان كٶڭٸلٸمدٸ باستى.
– ەكە, 88-گە اياق باسىپ وتىرسىز. ٶمٸرٸڭٸزدە اڭسايتىن, ساعىناتىن سەتتەرٸڭٸز بار ما?
– اينالايىن, جٷرەكتٸڭ تٷبٸندەگٸ شەرٸمدٸ قوزعاپ جٸبەردٸڭ-اۋ. كەڭەس وداعىنىڭ قولدان جاساعان زۇلماتىنان حالقىمىز قىناداي قىرىلدى. ەسٸرەسە, وتىزىنشى جىلدارداعى اشتىقتى ويلاسام, جانىم تٷرشٸگەدٸ. مەن سول اپاتتان كەزدەيسوق امان قالعان بالامىن. انام اشتىقتان بۇراتىلىپ ٶلٸپ جاتقاندا, بٸر كٷن بويى قوينىندا جاتىپ, ەمشەگٸن ەمٸپپٸن. كٶرشٸ رەسەيگە ازىق ٸزدەپ كەتكەن ەكەم كەلٸپ, اجالدان الىپ قالىپتى. ەكەم ۇزاق جاساپ, 99 جاسىندا قايتىس بولدى. سەڭگٸرلٸ سەكسەننەن اسسام دا, اناسى بار ادامدارعا قىزىعىپ قارايمىن. مەيٸرٸمٸگە قانباي ٶسكەندٸكتەن, انانىڭ جىلۋىن اڭساپ, كٶڭٸلٸم ولقىسىنىپ تۇرادى. قايتەمٸز ەندٸ, ماڭدايعا جازعاندى كٶرٸپ, ٶمٸردٸڭ بيٸك-بيٸك بەلەسٸنەن اسىپ كەلەمٸز. قۇداي ماعان قازاقتىڭ قىرىق عاسىرلىق تاريحىن جازۋعا عۇمىر بەردٸ دەپ ويلايمىن.
– تاعىلىمدى ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان
ازامات ەسەنجول
.jpg)