Táýelsizdik jyldarynda shetelden elimizge millionnan astam qazaq oraldy. Táýelsiz elge bet túzegen kóshtiń tizginin ustaǵan azamattardyń qatarynda shettegi qazaqtardyń oqyǵan jastary men elitasy kóp boldy desek qatelespeimiz. Olar jas memlekettiń keregesin birge kóterisip, ýyǵyn birge shanshysty. «Jebeý» respýblikalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, kásipker Omaráli Ádilbekuly alǵash elge oralǵandar Qazaqstanǵa kemi bir-bir aýyl kóshirip ákeldi deidi. Biz Dúniejúzi qazaqtaryynń V quryltaiynyń qarsańynda birlestik tóraǵasymen arnaiy jolyǵyp, qazaq kóshi-qonynyń alǵash qalai bastalǵany, shetten kelgen aǵaiyndardyń elge beiimdelý máseleleri, Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy qarym-qatynastyń búgingi baǵyt-baǵdary týraly áńgimelesken edik.
– Qytaidaǵy qazaqtardyń Táýelsizdik tusyndaǵy Atamekenge oralý kezeńin barlap qarasaq, alǵashqy kósh tizginin ziialy qaýym ókilderi, qaladaǵy qazaqtar ustaǵanyn baiqaimyz. Sonyń ishinde Pekinnen bilim alǵan sanaýly qazaq jastary ártúrli qyzmetin tastap, eleń-alań shaqta birden elge oraldy. Sol toptyń belortasynda ózińiz de barsyz. Qytai astanasynda bilim alǵan Sizderdi arǵy bettegi aǵaiyn ártúrli salanyń tizginin qolǵa alatyn býyn dep baǵalaǵany sózsiz. Sol tolqynnyń basym bóligi úsh aimaqta, Úrimjide, keibiri Pekinde bedeldi qyzmet atqaryp jatqan edi. Qazir qarap otyrsaq, negizinen barshańyz Otanǵa oralyp, birińiz bizneste, birińiz bilim salasynda eńbek etip, elge qyzmet etip kelesizder. Táýelsizdik qolǵa tie salysymen alǵa ozyp, elden buryn qozǵalýlaryńyzǵa nendei sebep túrtki boldy, álde qarapaiym jurtqa qaraǵanda aqparattyq qoljetimdilik áser etti me?
– Munyń ártúrli sebebi bary anyq. Jeke faktorlyq jáne jalpy úrdistik sebepterin jan-jaqty qaraýǵa bolady. Meniń oiymsha, ishki Qytaida oqyǵan biz úshin aqparat pen qoǵamdyq ortanyń alar orny erekshe boldy. Mao dúnieden ótken soń, birneshe jyldan keiin bilikti qolyna alǵan Dyń Shaýpiń shetelmen bailanysty nyǵaityp, elge erkindik berdi. Jabyq qoǵamnan ashyq qoǵamǵa qarai qadam basty. Qytaidyń belgili aqyny Gomoronyń sol kezde «Elimizge ǵylym kóktemi keldi» dep, saiasi jáne áleýmettik qursaýdan bosai bastaǵan jurttyń bolashaǵynan úlken úmit kútkeni bar. Bul kezeń Qytaiǵa ǵylym-bilimniń ǵana emes, mádeni jańarý men aqparattyń da aǵyla bastaǵan shaǵy. 1982 jyly Pekin ulttar ýniversitetine Shynjańnyń ár jerinen ondaǵan qazaq balasy oqýǵa bardyq. Biz Qytai astanasyndaǵy saiasi-áleýmettik ózgeristerdi, mádeni-aqparattyq erkindikti óz kózimen kórgen býyn ókilderimiz. Aitalyq, «Azattyq» radiosyn erkin tyńdaitynbyz. Qytai men Keńes odaǵynyń arasyndaǵy muz erip, bir-birimen qoian-qoltyq aralasa basataǵan tusy bolǵandyqtan, Keńes odaǵynyń baspasózi de Ulttar ýniversitetiniń kitaphanasynda tizilip turatyn. Gorbachevtiń «qaita qurý» saiasaty men Dyń Shaýpińnyń «syrtqa esikti aiqara ashý» jospary bir-birimen úileskendei, eki jaqta da mamyrajai shaq ornai qaldy. «Juldyz» jýrnaly men «Qazaq ádebieti» gazetin sonda júrip oqi bastadyq. «Qazaq ádebieti» gazetin Sherhan Murtaza aǵamyzdyń basqaryp turǵan shaǵy, ár apta saiyn gazetti asyǵa kútetinbiz. Ondaǵy maqalalardy talqylap, ózara oi bólisetinbiz. Ulttyq qundylyqtar, tarihymyzdyń aqtańdaq kezeńderi, el bolýdyń ózekti problemalary ár sala týraly maqalalarda aqyryn-aqyryn qozǵalyp, birte-birte saiasi maqalalar da jaryq kóre bastady. Ultty taný, ultty túsiný, ultqa qaitý, ulttyq rýhty seziný… sol kezeńdegi baspasóz ár qyrynan kótergen taqyryptar edi.
Budan bólek, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýin, Iliias Esenberlin, Qabdesh Jumadilovtyń tarihi romandary qolymyzǵa tidi. Oralhan Bókeidiń shyǵarmalaryn jata-jastana oqydyq.
1980 jyldardyń belortasynan bastap Qytaida rýhani túleý jolǵa qoiyldy desek, qatelespeimiz. Qytaidyń ziialylary Batystyń filosofiiasyn, ádebietin, ónertaný salasyndaǵy ozyq oilaryn aýdaryp, keńirek talqyǵa salyp, ózderinikimen salystyryp, «Olar neden ozdy? Biz neden kesh qaldyq?» degen syńaidaǵy áńgimelerdi ashyq talqylaityn kúnge jetti. Jańadan gazet-jýrnaldar ashylyp, baspalar shetel aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalaryn bir-birimen básekelesip aýdaryp jatty. Demokratiialyq qundylyq, kisilik quqyq, sóz bostandyǵy degen uǵymdardy da Qytai astanasy men damyǵan qalalarynda erkin sóz etisetin. Ýniversitette jańa kózqarastaǵy ustazdardyń bedeli artyp, arnaiy lektsiialar oqyp, jastar arasynda pikir-talas uiymdastyryp, qyzý talqy júrgizetin. Onyń birazyna biz de qatystyq. Úlken zaldarǵa adam syimai qalýshy edi.
Mysaly, AQSh prezidenti Richard Niksonnyń kitaby qytai tiline aýdarylyp, erkin saýdalandy ári kitap jaiynda alýan pikir baspasózderde jaryq kórdi. Ol kitabynda «2000 jyldary sotsialistik júieni soǵyspai jeńemiz» degen tujyrym jasap, bul tujyrymnyń ekonomikalyq-áleýmettik jáne saiasi mánin keńinen talqylaidy. «Sotsialistik elderde saiasat alǵa jyljysa, ekonomikasy artqa ketedi. Al ekonomikasy damysa, saiasaty artqa ketedi» deidi ol taǵy da. Biz osy bir oily sózdi jattap alyp, ózara áńgimeleskende bir-birimizge aitatynbyz. Keńes odaǵy túbi bir ydyraitynyn sol kezde ishtei sezdik desek, bireý sener, bireý senbes. Kóp ótpei Keńes odaǵy ydyrady.Kúnine «Azattyqty» tyńdap, «Shetel habarlary» degen gazetti aqtarystyramyz. Ózge elder birinen soń biri egemendigin jariialap jatqanda, bizdiń el nege únsiz degen ýaiym da boldy. Aqyry jeltoqsanǵa sarylyp jetkende, Qazaqstan Táýelsizdik alǵanyn «Azattyqtan» estip, máre-sáre boldyq.
– Ol kezde Siz qaida edińiz?
– Pekindegi Ulttar ýniversitetiniń kitaphanasynda jumys istep júrgenmin. Qýanyshty habardy birimizge birimiz estirtip, arnaiy atap óttik. Bizben aralasatyn qytai dostarymyz senderdiń elderiń bar eken ǵoi, nege elderińe ketpeisińder dep aityp ta jatty. Kóbimiz Otanǵa oralýdy sol shaqta ishtei oilastyra bastadyq.
Sizge bir qyzyq aitaiyn. Qazaqstannyń árbir jańalyǵy biz úshin airyqsha mańyzdy edi. Kishkentai jetistigine súiinip, keibir jaisyz habarlaryna kúiinip júretinbiz. Pekinde komýnizm kósemderiniń klassikalyq shyǵarmalaryn, ortalyq ókimettin qujattaryn káris, uiǵyr, qazaq, tibet, mońǵol tilderine ártúrli sala boiynsha aýdarma jasaityn Ortalyq ulttar aýdarma mekemesi bar bolatyn. Sol mekemede jumys isteitin bir aǵamyz ózge áriptesterimen qaljyńdasyp, biriniń kemshiligin birine aityp, ázildesip júredi eken. «Mine, bizdiń Otanymyz bar, ol álemdegi jeri úlken, bailyǵy mol eldiń biri» dep maqtanatyn bolsa kerek. Bir kúni Qazaqstan ministrleriniń biri Eýropada sýpermarketten zat urlap, ustalyp qaldy degen habar shyqty. Aǵamyzdyń ázilqoi mońǵol dosy gazetti qolyna alǵan bette dosyn izdep, muqaltpaq bolmai ma. Áriptesi jumysqa kelmei, kelse de dosynyń kózine kórinbeýge tyrysyp, qashyp júripti. Qazaqstannyń ministri úshin sonaý Pekindegi qaimana qazaq uialypty dese, qazir kóp adam sene qoimas…
Kóp ótpei Qyrǵyzstan álem qyrǵyzdarynyń quryltaiyn ótkizdi. Odan keiin Qazaqstanda dúniejúzi qazaqtarynyń I quryltaiy ótip, Prezident Nursultan Nazarbaev barsha álem qazaqtaryna arnap úndeý jariialap, alystaǵy qandastardy Otanǵa oralýǵa shaqyrdy. Sol mezette jazýshy Smaǵul Elýbaidyń «Alystaǵy aǵaiynǵa ashyq hat» degen keremet maqalasy jaryq kórdi. Sol maqalany Pekinde kóshirmeden ótkizip, búkil stýdentter men qazaq ziialylaryna tarattyq. Osynyń bári bizdiń elge oralýymyzǵa yqpal etti.
Aldymen kelgender sońyndaǵylarǵa shaqyrtý jiberip, birin-biri úgittep, elge el qosty. Alǵash kelgenderdiń árbiri Qazaqstanǵa bir-bir aýyldan kóshirip keldi dep aitýymyzǵa bolady. 1957-62 jyldardaǵy kóshpen salystyrǵanda 1990 jyldardaǵy kóshtiń aiyrmashylyǵy – bul taza qazaqtyń óz erkindegi kósh boldy. Aldymen qaladaǵy oqyǵandardyń bir shoǵyry, sodan keiin stýdent jastar kele bastady. 2000-2009 jyldar aralyǵyndaǵy kóshti «Qazaq kóshiniń altyn dáýiri» dep te aitsaq bolar. Bul kezde Qytaidan baýyr-týys birigip, aýyl bop elge oraldy. Azamattyq alý, oqýǵa túsý, kvota alý isi ońtaily boldy. Sol úrdis toqtamaǵanda, biraz aǵaiyn áldeqashan elge oralyp úlgirer edi…
– Ol jaqta ýniversitet bitirgen, ǵylymi mekemelerde jumys istegen jastardyń deni bul jaqqa kelgen soń Ǵylym akademiiasy men ýniversitetterde bilimin jalǵastyrdy. Bizdi elge tanymal akademikter men professorlar qamqorlyqqa alyp, jataqhanaǵa ornalastyrdy. Meniń jetekshim akademik Serik Qirabaev Ǵylym akademiiasynyń sharýashylyq basqarmasynyń bastyǵyna telefon soǵyp: «Meniń Qytaidan kelgen aspirantymnyń barar jeri joq. Meniń kabinetime qonyp júr. Jataqhana berýińdi suraimyn» degeni áli jadymda. Sol jataqhanada júrip úi aldyq, bala-shaǵaly boldyq. Aramyzda barlyq qiyndyqqa shydap, kandidattyq dissertatsiia qorǵaǵan azamattar da bar. Olar qazir elimizge belgili ǵalymdarǵa ainaldy. Keibir jigitter zaman aǵymyna orai biznes jolyna ketti. Menińshe, bizdiń býynnyń ishinde elge kelgenderine ókingenderi joq shyǵar dep oilaimyn. Óz basym elge kelgenime eshýaqytta ókingen emespin. Ótken ǵasyrdyń sońynda-aq Qytaida til máselesi kúrdelene bastaǵan. Búgin bolmasa, kúni erteń urpaǵymyz qytai tilinde sóilemese, ómir súre almaityny belgili edi. Iri qalalardaǵy qazaq balalary sol kezde-aq ana tilin umytyp, tilderi qytaisha shyǵa bastaǵanyn kórgendikten de, elge qansha tez jetsek, sonsha jaqsy bolaryn ishtei sezinip, beldi býǵanbyz. Qytaida kóptegen maqalalar jazdym, áńgimelerim baspasózde jaryq kórdi. Sonyń ózinde ishimde bir qyjyl júretin alaburtyp. Kórshi qyzmetkerlerdiń balalary qytaisha sóileitin, ziialy degen otbasylardyń balalary qazaqsha bilmeitin. Bul jańa bastalǵan úrdis edi. Mende balalarymyz shyǵarmalarymyzdy oqymasa, onda kim úshin eńbek etip júrmiz degen oi basym boldy. Sharbaqqa sý quiyp júrgendei kúi keshetinmin.
Qazir balalarymyz óz ana tilin jetik biledi. Orys, aǵylshyn tilderine de júirik. Qazaqstannyń mańdaialdy ýniversitetterinde oqydy. Aldy túrli baǵdarlamalarmen shetelden bilim alyp júr. Budan artyq qandai igilik bolsyn.
– «Shetelden kelgen qazaqtar elge ne alam dep emes, ne berem dep kelsin» degen sóz jii aitylady. «Elge el qosylsa – qut» ekeni shyndyq. Áitkenmen, Táýelsizdiktiń nyǵaiýyna qandastarymyz aitarlyqtai úles qosty ma?
– Táýelsizdik alǵanda Qazaqstandaǵy qazaqtyń úlesi nebary 42 paiyz bolǵanyn jaqsy bilesiń. Nemis, orys, ýkrain sekildi birshama ult tarihi otandaryna ketti desek te, 2009 jylǵy sanaq boiynsha qazaqtyń úles salmaǵy 67 paiyzǵa jetkeni beiresmi habarlandy. Keiin 62 paiyzǵa tómen syrǵytsa da, bul táýelsizdiktiń eń basty jetistigi edi. Osy kórsetkishte elge oralǵan 1 million qazaqtyń úlesi joq pa? Menińshe, airyqsha úlesi bar. Oralman dese, úisiz, kúisiz júrgen, jaǵdaiy nashar áleýmettik top kóz aldymyzǵa elesteitini de shyndyq. Sonyń kóbi keri baǵyttaǵy aqparattyq aǵynnyń kesiri. Óz kúnin ózi kórip, ártúrli shaǵyn biznesti dóńgeletip júrgen qandastarymyz, óz kúshimen tabysqa jetken kásipkerler, iri biznes ortalyqtaryn qurǵan isker azamattar, ǵylym men bilimniń san salasynda eńbek etip júrgen myńdaǵan jastar otanymyzdyń nyǵaiýyna eńbek sińirmei júr dep aita alasyz ba?! Almaty, ShQO, OQO, Jambyl, Mańǵystaý oblystarynda jan sany azaiyp, mektepteri men áleýmettik nysandary qiraǵan talai aýyldy shetten kelgen aǵaiyndar saqtap qalǵan joq pa. Onyń bárin aitpaǵannyń ózinde, memlekettik tildiń kemeldenýine, ulttyq immýnitettiń kúsheiýine, ulttyq tarihtyń kem-ketiginiń tolyqtanýyna, ózge etnostar ortasynda sanymyz ósip, sapamyzdyń da artýyna oń yqpal etkenin naqty statistikamen dáleldeýdiń qajeti shamaly shyǵar.
Álemniń ár tarapynan kelip jatqan qazaqtardyń ózderi turǵan eldiń salt-dástúrine, qoǵamdyq formatsiiasyna , ómir súrý daǵdysyna orai beiimdelip, jaqsy qasietin de, keibir jaǵymsyz mentalitetin de boilaryna sińiretinderi jasyryn emes. Biz tek jaǵymsyz dúnielerdi qazbalap, artyqshylyǵyn umyt qaldyrsaq, onymyz óser eldiń is-áreketine jat qylyq. Qaita shetten kelgen aǵaiyndardyń kóship kelgen elderinde igergen bilim-biligi men ártúrli kásiptegi tájiribesin paidalana bilsek, bul ulttyń kemeldenýin jedeldetedi. Sheteldegi qazaqtardy maqtan men daqpyrt úshin emes, bolashaq úshin, Ortalyq Aziiada biregei memleket qurý jospary úshin elge jinap jatyrmyz dep túsinip, sol maqsatta jumylsaq kerek-ti.
– Meniń suraǵym kelgeni, sheteldegi qazaqtardyń áleýeti týraly edi. Armeniianyń ózge elderdegi diasporalary tarihi otandaryna jyl saiyn milliardtaǵan qarjy quiady eken. Evreiler Izrailge kómektesý jaǵynan kósh bastap tur. Ózbekterdiń sheteldegi milliarderleri Ózbekstan ekonomikasyna airyqsha úles qosýdy josparlap otyrǵanyn kórip otyrmyz. Sol sekildi sheteldegi qazaq biznesmenderi Qazaqstanǵa qarjy quiýǵa qaýqarly ma?
– Eger «úles qosýdy» qyrýar qarjy, investitsiia quiýmen ólsheseńiz, onda aitarlyqtai úles qospaǵan shyǵar. Al eger ulttyń túleýi, birigýi, ishki básekelestik pen syrtqy tutastyqtyń ózara úilesimi turǵysynan qarasańyz, onda orasan zor úles qosty, qosý ústinde deýge bolady.
Sheteldegi qazaqtar Qazaqstanǵa kólemdi investitsiia quiýǵa dál qazir qaýqarly emes. Munyń birneshe sebebi bar. Armian, evreilerge qaraǵanda, bizdiń sheteldegi qandastarymyzdyń deni kezindegi tarihi atamekenderinde otyr ári olar negizinen sotsialistik lagerdiń qursaýynda boldy. Eýropa, AQSh sekildi elderge qonys aýdarǵandar saýsaqpen sanarlyq. Qazir Eýropaǵa baryp jatqan bailar Qazaqstannan ketkender. Olar negizinen otanyn kórkeitý úshin emes, otanyn tastap, osy eldiń aqshasyn úptep ketkender.
Bolashaqta sheteldegi qazaqtardyń ishinen milliarderler shyǵýy múmkin. Qytaidaǵy qazaq diasporasy sońǵy 20 jyldyń kóleminde qalaǵa kóshe bastady. Túrli biznes salasynda aitarlyqtai jetistikke jetip, iri korporatsiialardy qurýǵa talpynyp júrgenderi baiqalady. Túrkiia qazaqtary Eýropanyń biraz eline qonystanyp, óz kásipterin bastaǵanyn bilemiz. Qazaq Úkimeti sheteldegi qazaq biznesmenderine múmkindik týǵyzyp, olardy syrttai qoldaýy kerek. Túrkiia eli shetelge ketken biznesmenderine túrli sýbsidiia bólip, qarjylandyrady degendi estigem. Bizge de sondai naqty jospar quryp, arnaiy baǵdarlama ázirleitin ýaqyt jetti. Sheteldegi qazaqtyń bári birjola elge keledi dep armandaýǵa áli erte. Qazaqstannyń damýyna syrtta júrip te kómektesýge bolady.
– Durys aitasyz. Dese de, el bolǵan soń ártúrli pikir aitylady. Áldebir oǵash pikirlerdi oqyǵan qandastarymyz birden óre túregelip, shamdanyp jatady. Qoǵamdyq ortaǵa beiimdelý, qazirgi saiasi tilmen aitqanda, toleranttylyq qandastarymyzǵa airyqsha kerek qasiet sekildi. «Otanǵa kelseń qushaq jaia qarsy alamyz» degen urannan góri, Qazaqstannyń áleýmettik-saiasi ortasyn aldyn ala túsindirý, elge kelgen soń beiimdeý jumysyn josparly túrde júrgizý jaǵy kemshin, tipti joq desek te bolatyndai. Árine, memleket tarapynan qolǵa alynǵan ister bar. Onyń kóbi standarttyq qalyptan aspaidy. Bálkim, shetelden ertede kelgen aǵaiyndar, ártúrli qorlar men birlestikter birlesip, arnaiy baǵdarlama jasap, jańadan qonys aýdarǵan qandastardy beiimdeý ortalyqtaryn quryp, aqparattyq aǵartýshylyqpen jumys istese, sol ónimdi bolar ma edi?
– Sózińizdiń jany bar. «Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn» dep Abai aitpaqshy, sózýarlyǵymyz basym. Kishkentai isti dabyraityp, aldy-artymyzǵa qaramai attandaityn aǵaiyndardyń bar ekeni shyn. Biz kóp jaǵdaida óz turǵymyzdan ǵana oilaimyz. «Nege olai aitty? Nege bulai istemeidi?» degen saýaldy qoiamyz da, «biz nege osy eldiń ishki ómirine tez beiimdele almadyq?» degen saýaldy ózimizge qoimaimyz. Aitalyq, Uzynaǵashta aǵaiyndy úsh jigit qaitys bolǵanda, muny oralmandarǵa jasalyp jatqan qysastyq, arandatýshylyq dep kórsetýge tyrysqandar boldy. Men Pekinde júr edim. Dereý jigitterge habarlasyp, qylmystyq ultqa, jerge, elge bólinbeitinin aityp, «Jebeýdiń» atynan málimdeme jasattyq. Keiin qaitys bolǵan aǵaiyndylardyń otbasylaryna birlestik atynan qarjylai kómekpen qatar, advokat jaldap berdik. Osyndai oqiǵalar kezinde birjaqtyly emes, jan-jaqtyly oilanǵanymyz jón. Ondai kisi óltirý, adam tonaý, urlyq-qarlyq Qytaida bolmai jatyr ma? Ol jaqta da ai-kúnniń amanyna qaitys bolyp jatqandar, kisi qolynan qaza tabatyndar jeterlik. Bul qoǵamdyq ómirdiń kórinisi. Ony oralmandardy shettetý, olardy bólshekteý dep túsiný – taiazdyqtyń saldary.
Onyń ústine qazaqtyń birigýine, sanynyń artýyna múddeli emes toptar bar sekildi. Olar BAQ arqyly otqa mai quiyp, oralmandardan jaǵymsyz, beishara keiipker somdaýǵa kúsh salatyny baiqalady. Ana bir jyly «Oralmandar – ońbaǵandar» dep Ómiruzaq Sársenov degen oligarh aǵamyz «Qazaqstan» arnasynan suhbat berdi. Ol suhbatty uiymdastyrýshy basqa emes, elge tanymal aqyn Júrsin Erman. Telearnanyń bundai suhbatty ekrannan qandai maqsatpen kórsetkeni túsiniksiz. Sodan keiin oralmandarǵa qarsy maqalalar jii jariialanyp, talai daý-damai boldy. Aqyr sońynda kóshtiń toqyraýyna alyp keldi. Mysyqtileýli top kózdegenderine jetip tyndy. Ásirese, Qytaidan keletin qazaqtardyń sany kúrt kemip ketti. 2010 jylǵy «Kóshi-qon» týraly zańǵa engen túzetýlerden keiin elge kelgen qandastarymyzydń kóbi azamattyq ala almai, ne anda joq, ne munda joq, pushaiman kúi keshti. Qytaidan keler kóshtiń sany kemimese, artar túri kórinbeidi. Búginderi Shynjańdaǵy saiasi ahýal kúrdelenip ketkenin kórip otyrmyz.
Bizdiń elde memlekettik emes uiymdardyń jumysyn jetildirýge múmkindik zor. Eger isker qyz-jigitter birigip, oralmandardy beiimdeý ortalyqtaryn quryp, tender arqyly jumys isteimin dese, memlekettik organdar qoldaidy dep oilaimyn. Bul tarapta atqarar jumys kóp ekeni daýsyz. Bir elden ekinshi elge kelýdiń ózindik qiyndyǵy men aýyrtpashylyǵy jetkilikti. Bizdi barlyq shart-jaǵdaimen jarylqap tastamady dep memleketti, bular tez beiimdelmedi dep shetten kelgen qazaqtardy kinálaýǵa bolmaidy. Bári ýaqyt aǵysymen retteletin máseleler.
– Bizdiń halyqtyń boiynda Qytaidan úreilený steorotipi basym sekildi. Qytailar Qazaqstandy basyp alýdy kózdeidi degen aqparattan kóz súrinedi. Bul úreidi qalai jeńýge bolady?
– Tarihqa kóz jibersek, túrkiler men qytailar ejelden qońsy otyrǵan el ekenin baiqaimyz. Soltústiktegi túrki birlestikterimen ǵasyrlar boiy aralasqan, soǵysqan, bitispes jaý bolǵan kezderi de kóp. Uly Qorǵandy kóshpendilerdiń tekpinine shydamai, solardan qorǵaný úshin salǵany tarihtan málim. Ǵundar men Han patshalyǵy kezinde kóp jaǵdaida kóshpendiler jeńgen. Olar ózara tynyshtyqty saqtaý úshin hanshalaryn ǵun bileýshilerine berip otyrǵan. Bir tarihta óz qyzyn emes, basqa kúńin bergendigin bilip qoiǵan ǵun bileýshisi ózine bergen qyzdy óltirip, Han patshasynyń óz qyzyn suraǵany aitylady. Mundai mysaldar kóp.
Túrik qaǵanatyn jaýlap alǵan Tań imperiiasy túrkilerdiń ishki ymyrasyzdyǵyn, baqtalastyǵy men taqtalastyǵyn ońymen paidalana bilgen. Odan keiin Shyńǵyshan dáýiri men Altyn Orda handyǵy kezinde túrikterdiń desi ústem boldy. Qubylai han negizin qalaǵan Miń patshalyǵy qytailardy birneshe ǵasyr boiy bilegen. Tarihqa kóz jibersek, qytailardyń kóshpendilerden jeńilgen ýaqyty, salyq tóleýge májbúr bolǵan kezi kóp. Biz sonyń bárin umtyp, jeńilgen sátterimizdi jii eske alatyn boldyq.
Qytaidyń bizdi jaýlap almaq nieti joq dep te, bar dep te aita almaimyz. Imperiia – qashanda imperiialyq sanamen ómir súrýge talpynady. Qytai bizge dos ta, jaý da emes, basqa kórshilerimiz sekildi áriptes el. Máselege osy jaǵynan kóp kóńil bólgenimiz jón. Kez kelgen memleketaralyq qarym-qatynasta olardy imperiia dep áspettemei, olardyń yńǵaiyna jyǵylmai, teń dárejede sóilese alatyn biliktilik qajet. Qarapaiym azamattar arasynda bolsyn, kompaniialar arasynda bolsyn, saýdalyq bailanys iaki basqa da kelissóz kezinde ózimizdi olarmen teń qoiyp úirensek durys.
– Qytaida Ortalyq Aziiany zertteitin ondaǵan ortalyq bar deidi. Bizde qytaitaný ortalyqtary sanaýly ǵana. Bul olqylyqtyń ornyn qalai toltyrýǵa bolady?
– Qytaidyń árbir ólkesinde Ortalyq Aziiany zertteý institýttary jumys isteidi. Olar osy aimaqtaǵy kez kelgen jańalyqty barlap, baqylap otyrady. Jýyrdaǵy jyldarda Shanhai men Pekinde, Shi-andaǵy ýniversitetterde «Qazaq tili» kafedrasy ashyldy. Shynjań ýniversitei, Ile pedagogikalyq ýniversiteti, Pekin ulttan ýniversiteti sekildi oqý ordalarynda burynnan bar. Olar qazaq tilin emes, bolashaq qazaqtanýshylardy tárbieleýge ynta tanytyp otyr. Bizde birneshe ýniversitette Shyǵystaný kafedralary jumys isteidi. Qytai tilin oqytatyn oqý ordalary bar. Biraq solar «Qytaitaný» ǵylymyna qanshalyqty kóńil bólip otyr? Qytai tilin oqýshylardyń kóbi kúni erteń Qytai kompaniialarynda jumys istesem degen armannan ary aspaidy. Solardyń ishinen bolashaq qytaitanýshylardy tárbielep, arnaiy oqytýdy qolǵa alǵan jón. Táýelsizdik jyldarynda qalyptasqan birde bir qytaitanýshyny bilmeimiz. Áýezov pen Hafizovadan keiin, N. Muhamedhanuly, D. Másimhanuly, B. Ejenhan, Q.Ǵabithan, S. Sunǵatai, J. Oshan, T. Záken sekilidi Qytaidan kelgen ǵalymdar edáýir eńbek etti. Endi osy kisilerdiń izin jalǵaityn, zamanaýi bilimmen qarýlanǵan jastar kerek. Qytaitaný jaǵynan orystardyń dástúrli mektebi bar. Bizge de osyndai mektep qalyptastyrǵan jón. Áitpese, «Qytaida urlyq jasaǵandardyń qolyn kesip tastaidy eken ǵoi», «Qytailardyń shybyn-shirkei jeitini shyn ba?» degendei balań túsinikpen ómir súremiz. Mundai balań túsinik bizdiń ishki senimimizdi shaiqap, Qytaidan orynsyz qorqý sindromyn qalyptastyrady.
– Qytaidyń ózge kórshilerimen bailanysy qandai? Qytaidyń óz ishinde sheshilýi qiyn ózekti máseleler bar ma?
– Olardyń óz ishinde tolyp jatqan túitkildi túiinder bar. Ásirese, Shyǵys jáne Ońtústiktegi kórshilerimen arasy salqyn. Buryn Qytaidyń Soltústigi men Batysyn Keńes odaǵy qorshap turdy. Al Shyǵys jiegi men Ońtústik tarapyn Amerika baqylaýda ustady. Amerikanyń teńiz floty Taiýanda edi, jýyq jyldary ony Vetnamǵa kóshirdi. Qytaidyń Japoniia, Fillippin, Ońtústik Koreia, Soltústik Koreia, Vetnam, Malaiziia sekildi eldermen arasynda territoriialyq arazdyǵy bitken joq, ekonomikalyq qarym-qatynasy da derliktei emes. Reseimen Qiyr Shyǵysta jer daýy bar ekeni aqparat quraldarynda jii aitylyp júr. Úndistanmen de kelispeitin tustary kóp. Vetnam men Úndistannyń jan-sany jyl sanap artýmen qatar, ekonomikalyq áleýeti artyp keledi. Japoniia, Ońtústik Koreia jáne Qytai úshtiginiń ózara ymyrasyzdyǵy kún sanap kúrdelenip keledi. Qytai qansha damyǵanymen, osy elderdiń túrli kedergilerine tap bolmai turmaidy. Demek, Qytaidyń Ortalyq Aziiadan ózge problemasy shash-etekten. Biz osy jaǵyn jiti barlap, tiimdi tustaryn óz múddemizge pailadana alǵanymyz jón.
Qytaida ishki problema tipten kúrdeli. Soltústik pen Ońtústik arasyndaǵy mádeni-rýhani teketires, bai men kedei arasyndaǵy aiyrmashylyqtyń kún ótken saiyn artýy, damyǵan ólkeler men artta qalǵan raiondar arasyndaǵy ekonomikalyq alshaqtyq Qytai úshin bas aýrý. Olardyń taqyr kedeileriniń sany jalpy halyqtyń edáýir bóligin quraidy. Budan bólek Shynjańdaǵy uiǵyr máselesi tipten kúiip tur. Olardy «tártipke shaqyrýdyń» keri reaktsiiasy kútpegen oqiǵalardy týyndatýy múmkin ekenin óz saiasattanýshylary da dabyl qaǵyp aityp jatyr. Buǵan Tibettegi jaǵdaidy qosyńyz.
Sondyqtan, bizge qytaitanýdyń júieli josparyn jasap, olardan úreilenýden buryn tanýǵa, bilýge umtylys jasaý mańyzdy.
– Sáliqaly áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan T. TAŃJARYQ,
"Qala men Dala" gazeti
.jpg)