تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا شەتەلدەن ەلٸمٸزگە ميلليوننان استام قازاق ورالدى. تەۋەلسٸز ەلگە بەت تٷزەگەن كٶشتٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستاعان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا شەتتەگٸ قازاقتاردىڭ وقىعان جاستارى مەن ەليتاسى كٶپ بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. ولار جاس مەملەكەتتٸڭ كەرەگەسٸن بٸرگە كٶتەرٸسٸپ, ۋىعىن بٸرگە شانشىستى. «جەبەۋ» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶراعاسى, كەسٸپكەر ومارەلٸ ەدٸلبەكۇلى العاش ەلگە ورالعاندار قازاقستانعا كەمٸ بٸر-بٸر اۋىل كٶشٸرٸپ ەكەلدٸ دەيدٸ. بٸز دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىىنڭ V قۇرىلتايىنىڭ قارساڭىندا بٸرلەستٸك تٶراعاسىمەن ارنايى جولىعىپ, قازاق كٶشٸ-قونىنىڭ العاش قالاي باستالعانى, شەتتەن كەلگەن اعايىنداردىڭ ەلگە بەيٸمدەلۋ مەسەلەلەرٸ, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بٷگٸنگٸ باعىت-باعدارى تۋرالى ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.
– قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەۋەلسٸزدٸك تۇسىنداعى اتامەكەنگە ورالۋ كەزەڭٸن بارلاپ قاراساق, العاشقى كٶش تٸزگٸنٸن زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, قالاداعى قازاقتار ۇستاعانىن بايقايمىز. سونىڭ ٸشٸندە پەكيننەن بٸلٸم العان ساناۋلى قازاق جاستارى ەرتٷرلٸ قىزمەتٸن تاستاپ, ەلەڭ-الاڭ شاقتا بٸردەن ەلگە ورالدى. سول توپتىڭ بەلورتاسىندا ٶزٸڭٸز دە بارسىز. قىتاي استاناسىندا بٸلٸم العان سٸزدەردٸ ارعى بەتتەگٸ اعايىن ەرتٷرلٸ سالانىڭ تٸزگٸنٸن قولعا الاتىن بۋىن دەپ باعالاعانى سٶزسٸز. سول تولقىننىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٷش ايماقتا, ٷرٸمجٸدە, كەيبٸرٸ پەكيندە بەدەلدٸ قىزمەت اتقارىپ جاتقان ەدٸ. قازٸر قاراپ وتىرساق, نەگٸزٸنەن بارشاڭىز وتانعا ورالىپ, بٸرٸڭٸز بيزنەستە, بٸرٸڭٸز بٸلٸم سالاسىندا ەڭبەك ەتٸپ, ەلگە قىزمەت ەتٸپ كەلەسٸزدەر. تەۋەلسٸزدٸك قولعا تيە سالىسىمەن العا وزىپ, ەلدەن بۇرىن قوزعالۋلارىڭىزعا نەندەي سەبەپ تٷرتكٸ بولدى, ەلدە قاراپايىم جۇرتقا قاراعاندا اقپاراتتىق قولجەتٸمدٸلٸك ەسەر ەتتٸ مە?
– مۇنىڭ ەرتٷرلٸ سەبەبٸ بارى انىق. جەكە فاكتورلىق جەنە جالپى ٷردٸستٸك سەبەپتەرٸن جان-جاقتى قاراۋعا بولادى. مەنٸڭ ويىمشا, ٸشكٸ قىتايدا وقىعان بٸز ٷشٸن اقپارات پەن قوعامدىق ورتانىڭ الار ورنى ەرەكشە بولدى. ماو دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ, بٸرنەشە جىلدان كەيٸن بيلٸكتٸ قولىنا العان دىڭ شاۋپيڭ شەتەلمەن بايلانىستى نىعايتىپ, ەلگە ەركٸندٸك بەردٸ. جابىق قوعامنان اشىق قوعامعا قاراي قادام باستى. قىتايدىڭ بەلگٸلٸ اقىنى گومورونىڭ سول كەزدە «ەلٸمٸزگە عىلىم كٶكتەمٸ كەلدٸ» دەپ, ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك قۇرساۋدان بوساي باستاعان جۇرتتىڭ بولاشاعىنان ٷلكەن ٷمٸت كٷتكەنٸ بار. بۇل كەزەڭ قىتايعا عىلىم-بٸلٸمنٸڭ عانا ەمەس, مەدەني جاڭارۋ مەن اقپاراتتىڭ دا اعىلا باستاعان شاعى. 1982 جىلى پەكين ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتٸنە شىنجاڭنىڭ ەر جەرٸنەن ونداعان قازاق بالاسى وقۋعا باردىق. بٸز قىتاي استاناسىنداعى ساياسي-ەلەۋمەتتٸك ٶزگەرٸستەردٸ, مەدەني-اقپاراتتىق ەركٸندٸكتٸ ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن بۋىن ٶكٸلدەرٸمٸز. ايتالىق, «ازاتتىق» راديوسىن ەركٸن تىڭدايتىنبىز. قىتاي مەن كەڭەس وداعىنىڭ اراسىنداعى مۇز ەرٸپ, بٸر-بٸرٸمەن قويان-قولتىق ارالاسا باساتاعان تۇسى بولعاندىقتان, كەڭەس وداعىنىڭ باسپاسٶزٸ دە ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كٸتاپحاناسىندا تٸزٸلٸپ تۇراتىن. گورباچەۆتٸڭ «قايتا قۇرۋ» ساياساتى مەن دىڭ شاۋپيڭنىڭ «سىرتقا ەسٸكتٸ ايقارا اشۋ» جوسپارى بٸر-بٸرٸمەن ٷيلەسكەندەي, ەكٸ جاقتا دا مامىراجاي شاق ورناي قالدى. «جۇلدىز» جۋرنالى مەن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸن سوندا جٷرٸپ وقي باستادىق. «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸن شەرحان مۇرتازا اعامىزدىڭ باسقارىپ تۇرعان شاعى, ەر اپتا سايىن گازەتتٸ اسىعا كٷتەتٸنبٸز. ونداعى ماقالالاردى تالقىلاپ, ٶزارا وي بٶلٸسەتٸنبٸز. ۇلتتىق قۇندىلىقتار, تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق كەزەڭدەرٸ, ەل بولۋدىڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالارى ەر سالا تۋرالى ماقالالاردا اقىرىن-اقىرىن قوزعالىپ, بٸرتە-بٸرتە ساياسي ماقالالار دا جارىق كٶرە باستادى. ۇلتتى تانۋ, ۇلتتى تٷسٸنۋ, ۇلتقا قايتۋ, ۇلتتىق رۋحتى سەزٸنۋ… سول كەزەڭدەگٸ باسپاسٶز ەر قىرىنان كٶتەرگەن تاقىرىپتار ەدٸ.
بۇدان بٶلەك, ەبٸش كەكٸلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, ٸليياس ەسەنبەرلين, قابدەش جۇمادٸلوۆتىڭ تاريحي روماندارى قولىمىزعا تيدٸ. ورالحان بٶكەيدٸڭ شىعارمالارىن جاتا-جاستانا وقىدىق.
1980 جىلداردىڭ بەلورتاسىنان باستاپ قىتايدا رۋحاني تٷلەۋ جولعا قويىلدى دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز. قىتايدىڭ زييالىلارى باتىستىڭ فيلوسوفيياسىن, ەدەبيەتٸن, ٶنەرتانۋ سالاسىنداعى وزىق ويلارىن اۋدارىپ, كەڭٸرەك تالقىعا سالىپ, ٶزدەرٸنٸكٸمەن سالىستىرىپ, «ولار نەدەن وزدى? بٸز نەدەن كەش قالدىق?» دەگەن سىڭايداعى ەڭگٸمەلەردٸ اشىق تالقىلايتىن كٷنگە جەتتٸ. جاڭادان گازەت-جۋرنالدار اشىلىپ, باسپالار شەتەل اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن بٸر-بٸرٸمەن بەسەكەلەسٸپ اۋدارىپ جاتتى. دەموكراتييالىق قۇندىلىق, كٸسٸلٸك قۇقىق, سٶز بوستاندىعى دەگەن ۇعىمداردى دا قىتاي استاناسى مەن دامىعان قالالارىندا ەركٸن سٶز ەتٸسەتٸن. ۋنيۆەرسيتەتتە جاڭا كٶزقاراستاعى ۇستازداردىڭ بەدەلٸ ارتىپ, ارنايى لەكتسييالار وقىپ, جاستار اراسىندا پٸكٸر-تالاس ۇيىمداستىرىپ, قىزۋ تالقى جٷرگٸزەتٸن. ونىڭ بٸرازىنا بٸز دە قاتىستىق. ٷلكەن زالدارعا ادام سىيماي قالۋشى ەدٸ.
مىسالى, اقش پرەزيدەنتٸ ريچارد نيكسوننىڭ كٸتابى قىتاي تٸلٸنە اۋدارىلىپ, ەركٸن ساۋدالاندى ەرٸ كٸتاپ جايىندا الۋان پٸكٸر باسپاسٶزدەردە جارىق كٶردٸ. ول كٸتابىندا «2000 جىلدارى سوتسياليستٸك جٷيەنٸ سوعىسپاي جەڭەمٸز» دەگەن تۇجىرىم جاساپ, بۇل تۇجىرىمنىڭ ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي مەنٸن كەڭٸنەن تالقىلايدى. «سوتسياليستٸك ەلدەردە ساياسات العا جىلجىسا, ەكونوميكاسى ارتقا كەتەدٸ. ال ەكونوميكاسى دامىسا, ساياساتى ارتقا كەتەدٸ» دەيدٸ ول تاعى دا. بٸز وسى بٸر ويلى سٶزدٸ جاتتاپ الىپ, ٶزارا ەڭگٸمەلەسكەندە بٸر-بٸرٸمٸزگە ايتاتىنبىز. كەڭەس وداعى تٷبٸ بٸر ىدىرايتىنىن سول كەزدە ٸشتەي سەزدٸك دەسەك, بٸرەۋ سەنەر, بٸرەۋ سەنبەس. كٶپ ٶتپەي كەڭەس وداعى ىدىرادى.كٷنٸنە «ازاتتىقتى» تىڭداپ, «شەتەل حابارلارى» دەگەن گازەتتٸ اقتارىستىرامىز. ٶزگە ەلدەر بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ ەگەمەندٸگٸن جارييالاپ جاتقاندا, بٸزدٸڭ ەل نەگە ٷنسٸز دەگەن ۋايىم دا بولدى. اقىرى جەلتوقسانعا سارىلىپ جەتكەندە, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العانىن «ازاتتىقتان» ەستٸپ, مەرە-سەرە بولدىق.
– ول كەزدە سٸز قايدا ەدٸڭٸز?
– پەكيندەگٸ ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كٸتاپحاناسىندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنمٸن. قۋانىشتى حاباردى بٸرٸمٸزگە بٸرٸمٸز ەستٸرتٸپ, ارنايى اتاپ ٶتتٸك. بٸزبەن ارالاساتىن قىتاي دوستارىمىز سەندەردٸڭ ەلدەرٸڭ بار ەكەن عوي, نەگە ەلدەرٸڭە كەتپەيسٸڭدەر دەپ ايتىپ تا جاتتى. كٶبٸمٸز وتانعا ورالۋدى سول شاقتا ٸشتەي ويلاستىرا باستادىق.
سٸزگە بٸر قىزىق ايتايىن. قازاقستاننىڭ ەربٸر جاڭالىعى بٸز ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى ەدٸ. كٸشكەنتاي جەتٸستٸگٸنە سٷيٸنٸپ, كەيبٸر جايسىز حابارلارىنا كٷيٸنٸپ جٷرەتٸنبٸز. پەكيندە كومۋنيزم كٶسەمدەرٸنٸڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىن, ورتالىق ٶكٸمەتتٸن قۇجاتتارىن كەرٸس, ۇيعىر, قازاق, تيبەت, موڭعول تٸلدەرٸنە ەرتٷرلٸ سالا بويىنشا اۋدارما جاسايتىن ورتالىق ۇلتتار اۋدارما مەكەمەسٸ بار بولاتىن. سول مەكەمەدە جۇمىس ٸستەيتٸن بٸر اعامىز ٶزگە ەرٸپتەستەرٸمەن قالجىڭداسىپ, بٸرٸنٸڭ كەمشٸلٸگٸن بٸرٸنە ايتىپ, ەزٸلدەسٸپ جٷرەدٸ ەكەن. «مٸنە, بٸزدٸڭ وتانىمىز بار, ول ەلەمدەگٸ جەرٸ ٷلكەن, بايلىعى مول ەلدٸڭ بٸرٸ» دەپ ماقتاناتىن بولسا كەرەك. بٸر كٷنٸ قازاقستان مينيسترلەرٸنٸڭ بٸرٸ ەۋروپادا سۋپەرماركەتتەن زات ۇرلاپ, ۇستالىپ قالدى دەگەن حابار شىقتى. اعامىزدىڭ ەزٸلقوي موڭعول دوسى گازەتتٸ قولىنا العان بەتتە دوسىن ٸزدەپ, مۇقالتپاق بولماي ما. ەرٸپتەسٸ جۇمىسقا كەلمەي, كەلسە دە دوسىنىڭ كٶزٸنە كٶرٸنبەۋگە تىرىسىپ, قاشىپ جٷرٸپتٸ. قازاقستاننىڭ مينيسترٸ ٷشٸن سوناۋ پەكيندەگٸ قايمانا قازاق ۇيالىپتى دەسە, قازٸر كٶپ ادام سەنە قويماس…
كٶپ ٶتپەي قىرعىزستان ەلەم قىرعىزدارىنىڭ قۇرىلتايىن ٶتكٸزدٸ. ودان كەيٸن قازاقستاندا دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ ٸ قۇرىلتايى ٶتٸپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشا ەلەم قازاقتارىنا ارناپ ٷندەۋ جارييالاپ, الىستاعى قانداستاردى وتانعا ورالۋعا شاقىردى. سول مەزەتتە جازۋشى سماعۇل ەلۋبايدىڭ «الىستاعى اعايىنعا اشىق حات» دەگەن كەرەمەت ماقالاسى جارىق كٶردٸ. سول ماقالانى پەكيندە كٶشٸرمەدەن ٶتكٸزٸپ, بٷكٸل ستۋدەنتتەر مەن قازاق زييالىلارىنا تاراتتىق. وسىنىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ ەلگە ورالۋىمىزعا ىقپال ەتتٸ.
الدىمەن كەلگەندەر سوڭىنداعىلارعا شاقىرتۋ جٸبەرٸپ, بٸرٸن-بٸرٸ ٷگٸتتەپ, ەلگە ەل قوستى. العاش كەلگەندەردٸڭ ەربٸرٸ قازاقستانعا بٸر-بٸر اۋىلدان كٶشٸرٸپ كەلدٸ دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. 1957-62 جىلدارداعى كٶشپەن سالىستىرعاندا 1990 جىلدارداعى كٶشتٸڭ ايىرماشىلىعى – بۇل تازا قازاقتىڭ ٶز ەركٸندەگٸ كٶش بولدى. الدىمەن قالاداعى وقىعانداردىڭ بٸر شوعىرى, سودان كەيٸن ستۋدەنت جاستار كەلە باستادى. 2000-2009 جىلدار ارالىعىنداعى كٶشتٸ «قازاق كٶشٸنٸڭ التىن دەۋٸرٸ» دەپ تە ايتساق بولار. بۇل كەزدە قىتايدان باۋىر-تۋىس بٸرٸگٸپ, اۋىل بوپ ەلگە ورالدى. ازاماتتىق الۋ, وقۋعا تٷسۋ, كۆوتا الۋ ٸسٸ وڭتايلى بولدى. سول ٷردٸس توقتاماعاندا, بٸراز اعايىن ەلدەقاشان ەلگە ورالىپ ٷلگٸرەر ەدٸ…
– ول جاقتا ۋنيۆەرسيتەت بٸتٸرگەن, عىلىمي مەكەمەلەردە جۇمىس ٸستەگەن جاستاردىڭ دەنٸ بۇل جاققا كەلگەن سوڭ عىلىم اكادەميياسى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە بٸلٸمٸن جالعاستىردى. بٸزدٸ ەلگە تانىمال اكادەميكتەر مەن پروفەسسورلار قامقورلىققا الىپ, جاتاقحاناعا ورنالاستىردى. مەنٸڭ جەتەكشٸم اكادەميك سەرٸك قيراباەۆ عىلىم اكادەميياسىنىڭ شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باستىعىنا تەلەفون سوعىپ: «مەنٸڭ قىتايدان كەلگەن اسپيرانتىمنىڭ بارار جەرٸ جوق. مەنٸڭ كابينەتٸمە قونىپ جٷر. جاتاقحانا بەرۋٸڭدٸ سۇرايمىن» دەگەنٸ ەلٸ جادىمدا. سول جاتاقحانادا جٷرٸپ ٷي الدىق, بالا-شاعالى بولدىق. ارامىزدا بارلىق قيىندىققا شىداپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعاعان ازاماتتار دا بار. ولار قازٸر ەلٸمٸزگە بەلگٸلٸ عالىمدارعا اينالدى. كەيبٸر جٸگٸتتەر زامان اعىمىنا وراي بيزنەس جولىنا كەتتٸ. مەنٸڭشە, بٸزدٸڭ بۋىننىڭ ٸشٸندە ەلگە كەلگەندەرٸنە ٶكٸنگەندەرٸ جوق شىعار دەپ ويلايمىن. ٶز باسىم ەلگە كەلگەنٸمە ەشۋاقىتتا ٶكٸنگەن ەمەسپٸن. ٶتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا-اق قىتايدا تٸل مەسەلەسٸ كٷردەلەنە باستاعان. بٷگٸن بولماسا, كٷنٸ ەرتەڭ ۇرپاعىمىز قىتاي تٸلٸندە سٶيلەمەسە, ٶمٸر سٷرە المايتىنى بەلگٸلٸ ەدٸ. ٸرٸ قالالارداعى قازاق بالالارى سول كەزدە-اق انا تٸلٸن ۇمىتىپ, تٸلدەرٸ قىتايشا شىعا باستاعانىن كٶرگەندٸكتەن دە, ەلگە قانشا تەز جەتسەك, سونشا جاقسى بولارىن ٸشتەي سەزٸنٸپ, بەلدٸ بۋعانبىز. قىتايدا كٶپتەگەن ماقالالار جازدىم, ەڭگٸمەلەرٸم باسپاسٶزدە جارىق كٶردٸ. سونىڭ ٶزٸندە ٸشٸمدە بٸر قىجىل جٷرەتٸن الابۇرتىپ. كٶرشٸ قىزمەتكەرلەردٸڭ بالالارى قىتايشا سٶيلەيتٸن, زييالى دەگەن وتباسىلاردىڭ بالالارى قازاقشا بٸلمەيتٸن. بۇل جاڭا باستالعان ٷردٸس ەدٸ. مەندە بالالارىمىز شىعارمالارىمىزدى وقىماسا, وندا كٸم ٷشٸن ەڭبەك ەتٸپ جٷرمٸز دەگەن وي باسىم بولدى. شارباققا سۋ قۇيىپ جٷرگەندەي كٷي كەشەتٸنمٸن.
قازٸر بالالارىمىز ٶز انا تٸلٸن جەتٸك بٸلەدٸ. ورىس, اعىلشىن تٸلدەرٸنە دە جٷيرٸك. قازاقستاننىڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە وقىدى. الدى تٷرلٸ باعدارلامالارمەن شەتەلدەن بٸلٸم الىپ جٷر. بۇدان ارتىق قانداي يگٸلٸك بولسىن.
– «شەتەلدەن كەلگەن قازاقتار ەلگە نە الام دەپ ەمەس, نە بەرەم دەپ كەلسٸن» دەگەن سٶز جيٸ ايتىلادى. «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» ەكەنٸ شىندىق. ەيتكەنمەن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ نىعايۋىنا قانداستارىمىز ايتارلىقتاي ٷلەس قوستى ما?
– تەۋەلسٸزدٸك العاندا قازاقستانداعى قازاقتىڭ ٷلەسٸ نەبارى 42 پايىز بولعانىن جاقسى بٸلەسٸڭ. نەمٸس, ورىس, ۋكراين سەكٸلدٸ بٸرشاما ۇلت تاريحي وتاندارىنا كەتتٸ دەسەك تە, 2009 جىلعى ساناق بويىنشا قازاقتىڭ ٷلەس سالماعى 67 پايىزعا جەتكەنٸ بەيرەسمي حابارلاندى. كەيٸن 62 پايىزعا تٶمەن سىرعىتسا دا, بۇل تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەڭ باستى جەتٸستٸگٸ ەدٸ. وسى كٶرسەتكٸشتە ەلگە ورالعان 1 ميلليون قازاقتىڭ ٷلەسٸ جوق پا? مەنٸڭشە, ايرىقشا ٷلەسٸ بار. ورالمان دەسە, ٷيسٸز, كٷيسٸز جٷرگەن, جاعدايى ناشار ەلەۋمەتتٸك توپ كٶز الدىمىزعا ەلەستەيتٸنٸ دە شىندىق. سونىڭ كٶبٸ كەرٸ باعىتتاعى اقپاراتتىق اعىننىڭ كەسٸرٸ. ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرٸپ, ەرتٷرلٸ شاعىن بيزنەستٸ دٶڭگەلەتٸپ جٷرگەن قانداستارىمىز, ٶز كٷشٸمەن تابىسقا جەتكەن كەسٸپكەرلەر, ٸرٸ بيزنەس ورتالىقتارىن قۇرعان ٸسكەر ازاماتتار, عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ سان سالاسىندا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن مىڭداعان جاستار وتانىمىزدىڭ نىعايۋىنا ەڭبەك سٸڭٸرمەي جٷر دەپ ايتا الاسىز با?! الماتى, شقو, وقو, جامبىل, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا جان سانى ازايىپ, مەكتەپتەرٸ مەن ەلەۋمەتتٸك نىساندارى قيراعان تالاي اۋىلدى شەتتەن كەلگەن اعايىندار ساقتاپ قالعان جوق پا. ونىڭ بەرٸن ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ كەمەلدەنۋٸنە, ۇلتتىق يممۋنيتەتتٸڭ كٷشەيۋٸنە, ۇلتتىق تاريحتىڭ كەم-كەتٸگٸنٸڭ تولىقتانۋىنا, ٶزگە ەتنوستار ورتاسىندا سانىمىز ٶسٸپ, ساپامىزدىڭ دا ارتۋىنا وڭ ىقپال ەتكەنٸن ناقتى ستاتيستيكامەن دەلەلدەۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى شىعار.
ەلەمنٸڭ ەر تاراپىنان كەلٸپ جاتقان قازاقتاردىڭ ٶزدەرٸ تۇرعان ەلدٸڭ سالت-دەستٷرٸنە, قوعامدىق فورماتسيياسىنا , ٶمٸر سٷرۋ داعدىسىنا وراي بەيٸمدەلٸپ, جاقسى قاسيەتٸن دە, كەيبٸر جاعىمسىز مەنتاليتەتٸن دە بويلارىنا سٸڭٸرەتٸندەرٸ جاسىرىن ەمەس. بٸز تەك جاعىمسىز دٷنيەلەردٸ قازبالاپ, ارتىقشىلىعىن ۇمىت قالدىرساق, ونىمىز ٶسەر ەلدٸڭ ٸس-ەرەكەتٸنە جات قىلىق. قايتا شەتتەن كەلگەن اعايىنداردىڭ كٶشٸپ كەلگەن ەلدەرٸندە يگەرگەن بٸلٸم-بٸلٸگٸ مەن ەرتٷرلٸ كەسٸپتەگٸ تەجٸريبەسٸن پايدالانا بٸلسەك, بۇل ۇلتتىڭ كەمەلدەنۋٸن جەدەلدەتەدٸ. شەتەلدەگٸ قازاقتاردى ماقتان مەن داقپىرت ٷشٸن ەمەس, بولاشاق ٷشٸن, ورتالىق ازييادا بٸرەگەي مەملەكەت قۇرۋ جوسپارى ٷشٸن ەلگە جيناپ جاتىرمىز دەپ تٷسٸنٸپ, سول ماقساتتا جۇمىلساق كەرەك-تٸ.
– مەنٸڭ سۇراعىم كەلگەنٸ, شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ ەلەۋەتٸ تۋرالى ەدٸ. ارمەنييانىڭ ٶزگە ەلدەردەگٸ دياسپورالارى تاريحي وتاندارىنا جىل سايىن ميللياردتاعان قارجى قۇيادى ەكەن. ەۆرەيلەر يزرايلگە كٶمەكتەسۋ جاعىنان كٶش باستاپ تۇر. ٶزبەكتەردٸڭ شەتەلدەگٸ ميللياردەرلەرٸ ٶزبەكستان ەكونوميكاسىنا ايرىقشا ٷلەس قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن كٶرٸپ وتىرمىز. سول سەكٸلدٸ شەتەلدەگٸ قازاق بيزنەسمەندەرٸ قازاقستانعا قارجى قۇيۋعا قاۋقارلى ما?
– ەگەر «ٷلەس قوسۋدى» قىرۋار قارجى, ينۆەستيتسييا قۇيۋمەن ٶلشەسەڭٸز, وندا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسپاعان شىعار. ال ەگەر ۇلتتىڭ تٷلەۋٸ, بٸرٸگۋٸ, ٸشكٸ بەسەكەلەستٸك پەن سىرتقى تۇتاستىقتىڭ ٶزارا ٷيلەسٸمٸ تۇرعىسىنان قاراساڭىز, وندا وراسان زور ٷلەس قوستى, قوسۋ ٷستٸندە دەۋگە بولادى.
شەتەلدەگٸ قازاقتار قازاقستانعا كٶلەمدٸ ينۆەستيتسييا قۇيۋعا دەل قازٸر قاۋقارلى ەمەس. مۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. ارميان, ەۆرەيلەرگە قاراعاندا, بٸزدٸڭ شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزدىڭ دەنٸ كەزٸندەگٸ تاريحي اتامەكەندەرٸندە وتىر ەرٸ ولار نەگٸزٸنەن سوتسياليستٸك لاگەردٸڭ قۇرساۋىندا بولدى. ەۋروپا, اقش سەكٸلدٸ ەلدەرگە قونىس اۋدارعاندار ساۋساقپەن سانارلىق. قازٸر ەۋروپاعا بارىپ جاتقان بايلار قازاقستاننان كەتكەندەر. ولار نەگٸزٸنەن وتانىن كٶركەيتۋ ٷشٸن ەمەس, وتانىن تاستاپ, وسى ەلدٸڭ اقشاسىن ٷپتەپ كەتكەندەر.
بولاشاقتا شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ ٸشٸنەن ميللياردەرلەر شىعۋى مٷمكٸن. قىتايداعى قازاق دياسپوراسى سوڭعى 20 جىلدىڭ كٶلەمٸندە قالاعا كٶشە باستادى. تٷرلٸ بيزنەس سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتٸستٸككە جەتٸپ, ٸرٸ كورپوراتسييالاردى قۇرۋعا تالپىنىپ جٷرگەندەرٸ بايقالادى. تٷركييا قازاقتارى ەۋروپانىڭ بٸراز ەلٸنە قونىستانىپ, ٶز كەسٸپتەرٸن باستاعانىن بٸلەمٸز. قازاق ٷكٸمەتٸ شەتەلدەگٸ قازاق بيزنەسمەندەرٸنە مٷمكٸندٸك تۋعىزىپ, ولاردى سىرتتاي قولداۋى كەرەك. تٷركييا ەلٸ شەتەلگە كەتكەن بيزنەسمەندەرٸنە تٷرلٸ سۋبسيدييا بٶلٸپ, قارجىلاندىرادى دەگەندٸ ەستٸگەم. بٸزگە دە سونداي ناقتى جوسپار قۇرىپ, ارنايى باعدارلاما ەزٸرلەيتٸن ۋاقىت جەتتٸ. شەتەلدەگٸ قازاقتىڭ بەرٸ بٸرجولا ەلگە كەلەدٸ دەپ ارمانداۋعا ەلٸ ەرتە. قازاقستاننىڭ دامۋىنا سىرتتا جٷرٸپ تە كٶمەكتەسۋگە بولادى.
– دۇرىس ايتاسىز. دەسە دە, ەل بولعان سوڭ ەرتٷرلٸ پٸكٸر ايتىلادى. ەلدەبٸر وعاش پٸكٸرلەردٸ وقىعان قانداستارىمىز بٸردەن ٶرە تٷرەگەلٸپ, شامدانىپ جاتادى. قوعامدىق ورتاعا بەيٸمدەلۋ, قازٸرگٸ ساياسي تٸلمەن ايتقاندا, تولەرانتتىلىق قانداستارىمىزعا ايرىقشا كەرەك قاسيەت سەكٸلدٸ. «وتانعا كەلسەڭ قۇشاق جايا قارسى الامىز» دەگەن ۇراننان گٶرٸ, قازاقستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ورتاسىن الدىن الا تٷسٸندٸرۋ, ەلگە كەلگەن سوڭ بەيٸمدەۋ جۇمىسىن جوسپارلى تٷردە جٷرگٸزۋ جاعى كەمشٸن, تٸپتٸ جوق دەسەك تە بولاتىنداي. ەرينە, مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعان ٸستەر بار. ونىڭ كٶبٸ ستاندارتتىق قالىپتان اسپايدى. بەلكٸم, شەتەلدەن ەرتەدە كەلگەن اعايىندار, ەرتٷرلٸ قورلار مەن بٸرلەستٸكتەر بٸرلەسٸپ, ارنايى باعدارلاما جاساپ, جاڭادان قونىس اۋدارعان قانداستاردى بەيٸمدەۋ ورتالىقتارىن قۇرىپ, اقپاراتتىق اعارتۋشىلىقپەن جۇمىس ٸستەسە, سول ٶنٸمدٸ بولار ما ەدٸ?
– سٶزٸڭٸزدٸڭ جانى بار. «قازاقتىڭ ٶزگە جۇرتتان سٶزٸ ۇزىن» دەپ اباي ايتپاقشى, سٶزۋارلىعىمىز باسىم. كٸشكەنتاي ٸستٸ دابىرايتىپ, الدى-ارتىمىزعا قاراماي اتتاندايتىن اعايىنداردىڭ بار ەكەنٸ شىن. بٸز كٶپ جاعدايدا ٶز تۇرعىمىزدان عانا ويلايمىز. «نەگە ولاي ايتتى? نەگە بۇلاي ٸستەمەيدٸ?» دەگەن ساۋالدى قويامىز دا, «بٸز نەگە وسى ەلدٸڭ ٸشكٸ ٶمٸرٸنە تەز بەيٸمدەلە المادىق?» دەگەن ساۋالدى ٶزٸمٸزگە قويمايمىز. ايتالىق, ۇزىناعاشتا اعايىندى ٷش جٸگٸت قايتىس بولعاندا, مۇنى ورالماندارعا جاسالىپ جاتقان قىساستىق, ارانداتۋشىلىق دەپ كٶرسەتۋگە تىرىسقاندار بولدى. مەن پەكيندە جٷر ەدٸم. دەرەۋ جٸگٸتتەرگە حابارلاسىپ, قىلمىستىق ۇلتقا, جەرگە, ەلگە بٶلٸنبەيتٸنٸن ايتىپ, «جەبەۋدٸڭ» اتىنان مەلٸمدەمە جاساتتىق. كەيٸن قايتىس بولعان اعايىندىلاردىڭ وتباسىلارىنا بٸرلەستٸك اتىنان قارجىلاي كٶمەكپەن قاتار, ادۆوكات جالداپ بەردٸك. وسىنداي وقيعالار كەزٸندە بٸرجاقتىلى ەمەس, جان-جاقتىلى ويلانعانىمىز جٶن. ونداي كٸسٸ ٶلتٸرۋ, ادام توناۋ, ۇرلىق-قارلىق قىتايدا بولماي جاتىر ما? ول جاقتا دا اي-كٷننٸڭ امانىنا قايتىس بولىپ جاتقاندار, كٸسٸ قولىنان قازا تاباتىندار جەتەرلٸك. بۇل قوعامدىق ٶمٸردٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ونى ورالمانداردى شەتتەتۋ, ولاردى بٶلشەكتەۋ دەپ تٷسٸنۋ – تايازدىقتىڭ سالدارى.
ونىڭ ٷستٸنە قازاقتىڭ بٸرٸگۋٸنە, سانىنىڭ ارتۋىنا مٷددەلٸ ەمەس توپتار بار سەكٸلدٸ. ولار باق ارقىلى وتقا ماي قۇيىپ, ورالمانداردان جاعىمسىز, بەيشارا كەيٸپكەر سومداۋعا كٷش سالاتىنى بايقالادى. انا بٸر جىلى «ورالماندار – وڭباعاندار» دەپ ٶمٸرۇزاق سەرسەنوۆ دەگەن وليگارح اعامىز «قازاقستان» ارناسىنان سۇحبات بەردٸ. ول سۇحباتتى ۇيىمداستىرۋشى باسقا ەمەس, ەلگە تانىمال اقىن جٷرسٸن ەرمان. تەلەارنانىڭ بۇنداي سۇحباتتى ەكراننان قانداي ماقساتپەن كٶرسەتكەنٸ تٷسٸنٸكسٸز. سودان كەيٸن ورالماندارعا قارسى ماقالالار جيٸ جارييالانىپ, تالاي داۋ-داماي بولدى. اقىر سوڭىندا كٶشتٸڭ توقىراۋىنا الىپ كەلدٸ. مىسىقتٸلەۋلٸ توپ كٶزدەگەندەرٸنە جەتٸپ تىندى. ەسٸرەسە, قىتايدان كەلەتٸن قازاقتاردىڭ سانى كٷرت كەمٸپ كەتتٸ. 2010 جىلعى «كٶشٸ-قون» تۋرالى زاڭعا ەنگەن تٷزەتۋلەردەن كەيٸن ەلگە كەلگەن قانداستارىمىزىدڭ كٶبٸ ازاماتتىق الا الماي, نە اندا جوق, نە مۇندا جوق, پۇشايمان كٷي كەشتٸ. قىتايدان كەلەر كٶشتٸڭ سانى كەمٸمەسە, ارتار تٷرٸ كٶرٸنبەيدٸ. بٷگٸندەرٸ شىنجاڭداعى ساياسي احۋال كٷردەلەنٸپ كەتكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز.
بٸزدٸڭ ەلدە مەملەكەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋگە مٷمكٸندٸك زور. ەگەر ٸسكەر قىز-جٸگٸتتەر بٸرٸگٸپ, ورالمانداردى بەيٸمدەۋ ورتالىقتارىن قۇرىپ, تەندەر ارقىلى جۇمىس ٸستەيمٸن دەسە, مەملەكەتتٸك ورگاندار قولدايدى دەپ ويلايمىن. بۇل تاراپتا اتقارار جۇمىس كٶپ ەكەنٸ داۋسىز. بٸر ەلدەن ەكٸنشٸ ەلگە كەلۋدٸڭ ٶزٸندٸك قيىندىعى مەن اۋىرتپاشىلىعى جەتكٸلٸكتٸ. بٸزدٸ بارلىق شارت-جاعدايمەن جارىلقاپ تاستامادى دەپ مەملەكەتتٸ, بۇلار تەز بەيٸمدەلمەدٸ دەپ شەتتەن كەلگەن قازاقتاردى كٸنەلاۋعا بولمايدى. بەرٸ ۋاقىت اعىسىمەن رەتتەلەتٸن مەسەلەلەر.
– بٸزدٸڭ حالىقتىڭ بويىندا قىتايدان ٷرەيلەنۋ ستەوروتيپٸ باسىم سەكٸلدٸ. قىتايلار قازاقستاندى باسىپ الۋدى كٶزدەيدٸ دەگەن اقپاراتتان كٶز سٷرٸنەدٸ. بۇل ٷرەيدٸ قالاي جەڭۋگە بولادى?
– تاريحقا كٶز جٸبەرسەك, تٷركٸلەر مەن قىتايلار ەجەلدەن قوڭسى وتىرعان ەل ەكەنٸن بايقايمىز. سولتٷستٸكتەگٸ تٷركٸ بٸرلەستٸكتەرٸمەن عاسىرلار بويى ارالاسقان, سوعىسقان, بٸتٸسپەس جاۋ بولعان كەزدەرٸ دە كٶپ. ۇلى قورعاندى كٶشپەندٸلەردٸڭ تەكپٸنٸنە شىداماي, سولاردان قورعانۋ ٷشٸن سالعانى تاريحتان مەلٸم. عۇندار مەن حان پاتشالىعى كەزٸندە كٶپ جاعدايدا كٶشپەندٸلەر جەڭگەن. ولار ٶزارا تىنىشتىقتى ساقتاۋ ٷشٸن حانشالارىن عۇن بيلەۋشٸلەرٸنە بەرٸپ وتىرعان. بٸر تاريحتا ٶز قىزىن ەمەس, باسقا كٷڭٸن بەرگەندٸگٸن بٸلٸپ قويعان عۇن بيلەۋشٸسٸ ٶزٸنە بەرگەن قىزدى ٶلتٸرٸپ, حان پاتشاسىنىڭ ٶز قىزىن سۇراعانى ايتىلادى. مۇنداي مىسالدار كٶپ.
تٷرٸك قاعاناتىن جاۋلاپ العان تاڭ يمپەريياسى تٷركٸلەردٸڭ ٸشكٸ ىمىراسىزدىعىن, باقتالاستىعى مەن تاقتالاستىعىن وڭىمەن پايدالانا بٸلگەن. ودان كەيٸن شىڭعىسحان دەۋٸرٸ مەن التىن وردا حاندىعى كەزٸندە تٷرٸكتەردٸڭ دەسٸ ٷستەم بولدى. قۇبىلاي حان نەگٸزٸن قالاعان ميڭ پاتشالىعى قىتايلاردى بٸرنەشە عاسىر بويى بيلەگەن. تاريحقا كٶز جٸبەرسەك, قىتايلاردىڭ كٶشپەندٸلەردەن جەڭٸلگەن ۋاقىتى, سالىق تٶلەۋگە مەجبٷر بولعان كەزٸ كٶپ. بٸز سونىڭ بەرٸن ۇمتىپ, جەڭٸلگەن سەتتەرٸمٸزدٸ جيٸ ەسكە الاتىن بولدىق.
قىتايدىڭ بٸزدٸ جاۋلاپ الماق نيەتٸ جوق دەپ تە, بار دەپ تە ايتا المايمىز. يمپەرييا – قاشاندا يمپەرييالىق سانامەن ٶمٸر سٷرۋگە تالپىنادى. قىتاي بٸزگە دوس تا, جاۋ دا ەمەس, باسقا كٶرشٸلەرٸمٸز سەكٸلدٸ ەرٸپتەس ەل. مەسەلەگە وسى جاعىنان كٶپ كٶڭٸل بٶلگەنٸمٸز جٶن. كەز كەلگەن مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستا ولاردى يمپەرييا دەپ ەسپەتتەمەي, ولاردىڭ ىڭعايىنا جىعىلماي, تەڭ دەرەجەدە سٶيلەسە الاتىن بٸلٸكتٸلٸك قاجەت. قاراپايىم ازاماتتار اراسىندا بولسىن, كومپانييالار اراسىندا بولسىن, ساۋدالىق بايلانىس ياكي باسقا دا كەلٸسسٶز كەزٸندە ٶزٸمٸزدٸ ولارمەن تەڭ قويىپ ٷيرەنسەك دۇرىس.
– قىتايدا ورتالىق ازييانى زەرتتەيتٸن ونداعان ورتالىق بار دەيدٸ. بٸزدە قىتايتانۋ ورتالىقتارى ساناۋلى عانا. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرۋعا بولادى?
– قىتايدىڭ ەربٸر ٶلكەسٸندە ورتالىق ازييانى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ٸستەيدٸ. ولار وسى ايماقتاعى كەز كەلگەن جاڭالىقتى بارلاپ, باقىلاپ وتىرادى. جۋىرداعى جىلداردا شانحاي مەن پەكيندە, شي-انداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە «قازاق تٸلٸ» كافەدراسى اشىلدى. شىنجاڭ ۋنيۆەرسيتەٸ, ٸلە پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, پەكين ۇلتتان ۋنيۆەرسيتەتٸ سەكٸلدٸ وقۋ وردالارىندا بۇرىننان بار. ولار قازاق تٸلٸن ەمەس, بولاشاق قازاقتانۋشىلاردى تەربيەلەۋگە ىنتا تانىتىپ وتىر. بٸزدە بٸرنەشە ۋنيۆەرسيتەتتە شىعىستانۋ كافەدرالارى جۇمىس ٸستەيدٸ. قىتاي تٸلٸن وقىتاتىن وقۋ وردالارى بار. بٸراق سولار «قىتايتانۋ» عىلىمىنا قانشالىقتى كٶڭٸل بٶلٸپ وتىر? قىتاي تٸلٸن وقۋشىلاردىڭ كٶبٸ كٷنٸ ەرتەڭ قىتاي كومپانييالارىندا جۇمىس ٸستەسەم دەگەن ارماننان ارى اسپايدى. سولاردىڭ ٸشٸنەن بولاشاق قىتايتانۋشىلاردى تەربيەلەپ, ارنايى وقىتۋدى قولعا العان جٶن. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قالىپتاسقان بٸردە بٸر قىتايتانۋشىنى بٸلمەيمٸز. ەۋەزوۆ پەن حافيزوۆادان كەيٸن, ن. مۇحامەدحانۇلى, د. مەسٸمحانۇلى, ب. ەجەنحان, ق.عابيتحان, س. سۇنعاتاي, ج. وشان, ت. زەكەن سەكٸلٸدٸ قىتايدان كەلگەن عالىمدار ەدەۋٸر ەڭبەك ەتتٸ. ەندٸ وسى كٸسٸلەردٸڭ ٸزٸن جالعايتىن, زاماناۋي بٸلٸممەن قارۋلانعان جاستار كەرەك. قىتايتانۋ جاعىنان ورىستاردىڭ دەستٷرلٸ مەكتەبٸ بار. بٸزگە دە وسىنداي مەكتەپ قالىپتاستىرعان جٶن. ەيتپەسە, «قىتايدا ۇرلىق جاساعانداردىڭ قولىن كەسٸپ تاستايدى ەكەن عوي», «قىتايلاردىڭ شىبىن-شٸركەي جەيتٸنٸ شىن با?» دەگەندەي بالاڭ تٷسٸنٸكپەن ٶمٸر سٷرەمٸز. مۇنداي بالاڭ تٷسٸنٸك بٸزدٸڭ ٸشكٸ سەنٸمٸمٸزدٸ شايقاپ, قىتايدان ورىنسىز قورقۋ سيندرومىن قالىپتاستىرادى.
– قىتايدىڭ ٶزگە كٶرشٸلەرٸمەن بايلانىسى قانداي? قىتايدىڭ ٶز ٸشٸندە شەشٸلۋٸ قيىن ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بار ما?
– ولاردىڭ ٶز ٸشٸندە تولىپ جاتقان تٷيتكٸلدٸ تٷيٸندەر بار. ەسٸرەسە, شىعىس جەنە وڭتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸلەرٸمەن اراسى سالقىن. بۇرىن قىتايدىڭ سولتٷستٸگٸ مەن باتىسىن كەڭەس وداعى قورشاپ تۇردى. ال شىعىس جيەگٸ مەن وڭتٷستٸك تاراپىن امەريكا باقىلاۋدا ۇستادى. امەريكانىڭ تەڭٸز فلوتى تايۋاندا ەدٸ, جۋىق جىلدارى ونى ۆەتنامعا كٶشٸردٸ. قىتايدىڭ جاپونييا, فيلليپپين, وڭتٷستٸك كورەيا, سولتٷستٸك كورەيا, ۆەتنام, مالايزييا سەكٸلدٸ ەلدەرمەن اراسىندا تەرريتورييالىق ارازدىعى بٸتكەن جوق, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسى دا دەرلٸكتەي ەمەس. رەسەيمەن قيىر شىعىستا جەر داۋى بار ەكەنٸ اقپارات قۇرالدارىندا جيٸ ايتىلىپ جٷر. ٷندٸستانمەن دە كەلٸسپەيتٸن تۇستارى كٶپ. ۆەتنام مەن ٷندٸستاننىڭ جان-سانى جىل ساناپ ارتۋمەن قاتار, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ ارتىپ كەلەدٸ. جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا جەنە قىتاي ٷشتٸگٸنٸڭ ٶزارا ىمىراسىزدىعى كٷن ساناپ كٷردەلەنٸپ كەلەدٸ. قىتاي قانشا دامىعانىمەن, وسى ەلدەردٸڭ تٷرلٸ كەدەرگٸلەرٸنە تاپ بولماي تۇرمايدى. دەمەك, قىتايدىڭ ورتالىق ازييادان ٶزگە پروبلەماسى شاش-ەتەكتەن. بٸز وسى جاعىن جٸتٸ بارلاپ, تيٸمدٸ تۇستارىن ٶز مٷددەمٸزگە پايلادانا العانىمىز جٶن.
قىتايدا ٸشكٸ پروبلەما تٸپتەن كٷردەلٸ. سولتٷستٸك پەن وڭتٷستٸك اراسىنداعى مەدەني-رۋحاني تەكەتٸرەس, باي مەن كەدەي اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ كٷن ٶتكەن سايىن ارتۋى, دامىعان ٶلكەلەر مەن ارتتا قالعان رايوندار اراسىنداعى ەكونوميكالىق الشاقتىق قىتاي ٷشٸن باس اۋرۋ. ولاردىڭ تاقىر كەدەيلەرٸنٸڭ سانى جالپى حالىقتىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن قۇرايدى. بۇدان بٶلەك شىنجاڭداعى ۇيعىر مەسەلەسٸ تٸپتەن كٷيٸپ تۇر. ولاردى «تەرتٸپكە شاقىرۋدىڭ» كەرٸ رەاكتسيياسى كٷتپەگەن وقيعالاردى تۋىنداتۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ٶز ساياساتتانۋشىلارى دا دابىل قاعىپ ايتىپ جاتىر. بۇعان تيبەتتەگٸ جاعدايدى قوسىڭىز.
سوندىقتان, بٸزگە قىتايتانۋدىڭ جٷيەلٸ جوسپارىن جاساپ, ولاردان ٷرەيلەنۋدەن بۇرىن تانۋعا, بٸلۋگە ۇمتىلىس جاساۋ ماڭىزدى.
– سەليقالى ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان ت. تاڭجارىق,
"قالا مەن دالا" گازەتٸ
.jpg)