***
Ór Altaidyń Qaton-Qaraǵaiyna bardym. Birinshi ret barsam da bári maǵan burynnan tanys siiaqty kórindi: asqar taýlar, jan-jaǵyn qorshaǵan oipańdy qaq jaryp, aq kóbik shashyp, arqyrap asaý ózen aǵyp jatyr. Biikten biikke órmelegen samyrsyn, bal qaraǵailar.
«Sen kimsiń, qaidan júrsiń?» degendei tóbeden qaita-qaita ainalyp ushqan tastúlek qyran.
Qaraǵailardyń arasyn satyrlatyp, úrke qashqan buǵylar.
Qiia bette tekshelengen pishen maialar.
Munyń bári maǵan burynnan tanys. Biraq kórip turǵanym tuńǵysh ret.
Basyna sálde oraǵan Muztaý. Alystan susty kórinedi. Ol keide adamǵa uqsaidy. Áldekimge, maǵan tanys adamǵa uqsaidy. Muztaý qimyldaǵandai, basyn kegjitkendei bolady. Kesirlene, kekireie qalady. Keide shalqyp, shalqalap, saq-saq kúledi.
Lezde jańbyr jaýyp, lezde ashylady.
Dúrkirei ósken zúmiret shóp bitken, qaraǵai qylqandary gaýhar tamshydan monshaq taǵyp, bult arasynan shyǵa kelgen kún nuryna shaǵylysqan tamshy-monshaqtar sansyz túrli boiaýmen qulpyryp, qubylyp, sáýleli mýzyka syńsyp turady.
Osydan keiin aqyl-oiyń qalypty ádetinen ózgerip óziń-óziń emes, ózge adamǵa ainalyp ketkendei shalyq sezimge bólenesiń. Sonda: haq-taǵala, shyn qudyret mekeni osy eken dep qalasyń.
Al, álgi qyran ári-sári bolyp turǵan seniń tóbeńnen zaý biikte asyqpai ainalyp ushyp, ar jaǵyńnan bir qarap, ber jaǵyńnan bir qarap: «Sen qaidan júrsiń? Ne izdep júrsiń?» degendei, jalyqpai qalyqtaidy.
Oralhannyń elý jasqa tolǵan torqaly toiyna keldim, — dedim aspanǵa qarap.
Oralhanǵa arnap as beriledi. Ol elýge sál-pál jetken joq, — dedi aspan.
***
Ózim basqaratyn gazette oqta-tekte «O. Bókeev» dep qol qoiǵan ocherkter jariialanady. Á degennen nazar aýdardy. Avtor az ba, táiiri. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen, tipti basqa respýblikalardan, tipti shet elderden jazyp jatatyn qaptaǵan avtorlar.
Keide bólimge aityp, pochtany ózim sholyp shyǵamyn. «O.Bokeev» degen qoly bar semizdeý konvertti bólek alyp, ishindegini oqyp shyqtym.
Qoly qisyqtaý, qiiańqylaý kórindi. Jazýyn aitamyn. Adamnyń jazýynda da minez bar. Jazýyna qarap, sózine, sóilemine qarap, bul hattyń avtoryn kóz aldyma keltirmekshi boldym.
Aldymen ózim buryn birde bir ret kórmegen Altai taýy keldi kóz aldyma. Buryn kórmegen dúnie kóz aldyńa qalai elesteidi? Sóitsem, aty, dańqy jer jarǵan Altai taýyn avtor myna konverttiń ishine sidyryp jibergen eken.
Biraq avtordyń ózin elestete almadym. Kóreiin dedim. Orynbasarym Telman Januzaqty shaqyryp alyp, konvertti usyndym:
— Mynaý adamdy shaqyrt. Kelsin. Komandirovka redaktsiianyń esebinen, — dedim.
Telman kórkem jigit edi. Entigip dem alatyn. Sulýlana jymidy.
— Baiqaǵan ekensiń ǵoi, — dedi.
Arada shamasy jarty ai ótkende Telman kabinetke bir jap-jas jigitti ertip keldi. Sulýlana jymiyp:
Mynaý óziń aitqan… — dei bergende,
Aitpai-aq qoi, tanydym, — deppin.
Álgi jigit bosaǵa jaqta sazaryńqyrap, basyn bir kegjeń etkizgen kezde tolqyn-tolqyn bolyp, iyǵyna deiin tógilgen qara shashy jelp-jelp ete qaldy. Kózi ash qasqyrdyń kózindei eken.
Men qashan: — Otyr, — degenshe kekireiip turdy da qoidy.
***
Moiynqumda men de bolǵanmyn. Malshylardyń arasynda aptalap júrgenim bar. Ásirese bir kórinis kóz aldymnan ketpeidi. Qoishynyń úiine bir «Ýazik» jyn qaqqandai qutyryna kelip, úidiń kóleńkesinde jatqan aq eshki qashyp úlgergenshe basty da ketti. Jambasy qiraǵan eshki pyshaqqa ilindi. Jańa týǵan laǵy jylady da qaldy.
Kelgen ferma bastyq eken. Ýpravliaiýshii. Ýdai mas. Rýlde ózi.
Osy oqiǵadan bastap, qoishy turmysynan, qum ómirinen bir povest jazbaqshy boldym. Bastadym da…
«Leninshil jasqa» qyzmetke jańadan kelgen Oralhandy Moiynqumǵa komandirovkaǵa jiberdim.
Gazet jumysy — bir jaǵynan jazýshynyń dosy. El kóresiń, jer kóresiń, san túrli adamdarmen kezdesesiń. Shyǵarmaǵa jem tabylady.
Gazet bir jaǵynan jazýshynyń jaýy. Oiyńda júrgen, kókiregińdi kernegen dúnieni alańsyz otyryp jaza almaisyń. Udaiy ottyń ishinde júresiń. Túnde de tynym joq. Gazet kesh shyǵady. «Halyqqa bir tiyn paidasy joq, kúnde bas qosqan jiyn bolady». Ól-tiril, sondaǵy baiandamany, bastyqtardyń kópirme sózderi tańerteń gazettiń betinde bolýy kerek. Áitpese basyń ketedi. Sóitip júrip, men bastap qoiǵan povesimdi aiaqtai almadym.
Al, Oralhan sol sapardan biraz jyl keiin «Qum minezi» degen povest jazdy. Mine jazý! Jazsań — osylai jaz. Áitpese, kinási joq aq qaǵazdy shimailap, bylǵama. On kúndik saparda buryn ózi kórip-bilmegen jerdiń tamyryn basyp tanyp, sol qumdaǵy adamdardyń minez-qulqyn, psihologiiasyn, turmysyn, júris-turysyn, eń bastysy — janyn uǵyp-bilý — jaratylystan daryn iesine ǵana daryǵan.
Áitpese sol qumda men de talai ret boldym ǵoi. Iá, kádimgi buiyǵy buǵyp jatqan buira qum. Sekseýili, shóbi, qoiany, qyrǵaýyly. Shopan úii, koiy, iti t.b.
Al, Oralhannyń kózimen qaraǵanda, men bul qumdy ólkeni tuńǵysh ret kórgendeimin. Qumǵa jan bitken. Qumǵa minez bitken. Qum momaqan eken. Qumda da qýanysh, qumda da muń bolady eken. Ádebiet pen áýen — egiz. Áýeni joq, júreginde jyry, mýzykasy joq ádebiet — kórkem ádebiet emes.
Átteń, men qalai baiqamaǵanmyn. Aýdan, sovhoz ortalyǵynan ilese kelgen úlken-kishi bastyqtarmen et jep, koniak iship, karta oinap, qyrǵaýyl atyp júrip qalai baiqamaǵanmyn.
Sóitsem, qumnyń ishi jaqsylyqqa da, jamandyqqa da, adaldyqqa da, aramdyqqa da toly eken.
Oralhannyń Barhany (qoishy) ómir boiy ádiletsizdikke ushyrap; óz isine párýana berilgen ólermendigimen sovhoz malyn bir qylshyǵyn túsirmei, jylda-jylda ósirgen ústine ósire berse de, tym bolmasa aýdandyq gazette aty bir atalmapty ǵoi. Bir jaidaq medal de buiyrmapty.
Al, Seiitqul (qońsy qoishy) jylda budan jylý surap, qozysyna qozy qosyp alady da, ozat shopan atanyp, respýblikalyq gazetterdiń betinen túspeidi. Jelquiyn jýrnalister kimniń kim ekeninin parqyn bilmei, bastyq kimdi maqta dese, kóbik sózdi kópirtedi-ai kelip.
Sonda Barhan esi aýysqan bireý emes, esi-basy bári saý. Qanaǵatshyl. Adal. Táýbashyl. Biraq, ádildik bar emes pe? Ol qaida? Shortanbai babasy aitqan joq pa:
Suǵanaq bolyp urynba,
Sybaǵań bolsa — turyp al! — degen.
Sybaǵa qaida?! Ol muny biledi. Keide keýdesin yza kernep, tipti qumnyń ústinen zaý biikte ushyp bara jatqan zymyran samoletke tas laqtyrǵysy keledi.
Aspanda ushyp bara jatqan samoletke yzadan tas laqtyrý tek Oralhannyń ǵana oiyna kelýi múmkin.
On myń metr biiktikte ketip bara jatqan samoletke deni durys kisi tas laqtyra ma.
Sóitse munda mán bar eken. Barhan úshin ýpr-dan (ýpravliaiýshii) bastap, zootehnik, direktor, partorg, aýdan, oblys, Respýblika, Odaq basshylarynyń bári biik. Bári zaý biikte.
Oralhan:
«Biikten qarasa ne nárse de kemshiliksiz, ádemi bolyp kórinedi bilem. Sondyqtan da meni baiqamaidy eken-aý». («Qum minezi») — Barhannyń aýzyna osy sózdi salady.
Mine, másele qaida jatyr. Basshy bolsań, ádil bolsań naǵyz eńbekshiniń janynda júr. Kór óz kózińmen: kim párýana, kim jalqaý. Kim aýyrdyń ústimen, kim jeńildiń astymen júretinin. Kór. Bil. Ádilettik sonda ornaidy. Áitpese Seiitqul qoishy siiaqty bastyq ataýlyǵa qoi soiyp, araq berip, para berip, ótirik ósip jatqandar az ba?!
Al, bul aramdyq Barhannyń minezinde joq. Bolmaidy da. Ondaidy basshylar jaqtyrmaidy, qalamaidy, ósirmeidi.
Oralhannyń osyny jazǵanyna otyz jylǵa taiap qalsa da, bul sumdyq dál qazir bar emes pe? Qaita dami túsken joq pa? Ólmeitin sóz osylai órbidi.
Jazýshy — halyqtyń ar-ojdany degende, mine osyndai jazýshyny aitady. Jata kalyp, jantalasyp kósemderdi maqtai beretin jazýshy — jazýshy emes, kúnbaǵar. Erteń kósemder taǵynan taiǵan kezde sol kúnbaǵar olardyń artynan tas laqtyryp, jamandap shyǵa keledi. Aqyldy basshy osyny oilaidy, qur maqtaýǵa kúmpie bermeidi. Aqyldy basshy kópshilikti sońymnan ertem dese, kópshiliktiń arasynda, kúnbaǵardan aýlaq júredi.
Qairan Orekem osy filosofiiany aityp otyr. Átteń, dál osy zamanda tiri bolsa, janǵa dárý sózderdiń kókesip endi aitar edi. Shyndyqty jazǵan jazýshynyń shyǵarmasy — qoǵamnyń shipageri. Maman dáriger jeke-jeke adamdy aýrýdan saýyqtyrsa, shyn jazýshy qoǵam aýrýyn tanidy. Jazady, tanidy degende qolma-qol emes, adamdardyń júregine — jiger, kózine — nur, kókiregine- sáýle qosý arqyly áser etedi.
Oralhan bul jaǵynan sheber edi.
* * *
Almatydan sonaý Qatonqaraǵaidyń Shyńǵystai aýylyna jetýdiń qanshalyqty mashaqat ekenin ózim kórdim. Eki-úsh jeńil mashinamen, Lepsi asyp, Aiagóz asyp, Buqtyrmanyń teńizinen parommen ótip, Úlken Naryndy aralap, Shyńǵystaiǵa áreń jetkenbiz. Taǵy da bolsa, bir qora janbyz. Oralhanmen tustas, týystas, baýyr bolyp ketken, «Leninshil jasta» (qazirgi «Jas alash») birge qyzmettes bolǵan, bir kezdegi kileń jas órim, qazirgi beldi-beldi jazýshylar: Káribai Ahmetbek, Beksultan Nurjekei, Aqseleý Seidimbek, Qadirbek Segizbai, Kýanyshbai Qurmanǵali, Serik Ábdiraiym, Álibek Asqar, Didahmet Áshimhan, kekselerden kádimgi Qalihan Ysqaq jáne men. Eptesip-septesip jetkenbiz. 1994 jyly jazda. Sapar sebebi: bir jaǵy — Oralhannyń 50 jyldyǵy, bir jaǵy as.
Al, endi jalǵyz uldyń, zaryǵyp júrip, tórt qyzdan keiin kórgen jalǵyz uldyń at jalyn tartyp minip, Almatyda qyzmet etip, ataqty jazýshynyń úii atanǵan mekenine bir barý áke men sheshege bir arman edi. Sol armanǵa áke jetti, anasy jete almady. Sebebi, jol — ahiret, samoletpen usha almaidy.
Ákesi Bókeidi men Oralhannyn Almatydaǵy úiinen kórdim. Sálemdesýge bardym. Shap-shaǵyn shahar kisi eken. Kóp sóilemeidi, al sóilese sózi altyn jalatqan qorǵasyndai: ári sulý, ári salmaqty. Sóileminde qaýyz-kylpyq joq.
Al, anasy Gúliia odan da sheshen kórinedi. Biraq ózim kezdese almadym.
Mine, osyndai dúldúlderden týǵan Orekem naǵyz orator edi. Boiynda baiaǵy bi-sheshenderden qalǵan árýaqty, arqaly bolmys bar edi.
Bókei qart «trýdarmiia» degende bolǵan eken. Árine, soǵys jyldarynda. Oraltaý boiynda bolypty. Al, «trýdarmiiaǵa» alynǵannan góri qan maidanda karsha jaýǵan oqtyń ótinde júrgen áldeqaida artyq bolǵan desedi. Munda da adamdar tozaqtyń tórinde júredi eken.
Bul týraly O. Bókei óziniń «Bári de maidan» atty povesinde aitqan-aq. Soǵysta bolǵandar, sóz joq, asa ardaqty. Al, tyldaǵylar ólip-tirilip jankeshti jumys istemese, jeńis qaidan keler edi?!
Mine, osy arada úlken ádiletsizdik bar.
«Trýdarmiiany» kórmesek te, soǵys jyldaryndaǵy aýyldy kórdik. Aýyl ysyrat kópirinen kem bolǵan joq. Er-azamaty soǵystaǵy oqtyń ortasynda júrse, jap-jas áieli aýyldaǵy ottyń ortasynda júrip, erte qartaidy. Áli buǵanasy qatpaǵan jas balanyń endi-endi úrpektenip kele jatqan qanatyn jalyn sharpyp, erte eseidi. Al, biraq olar soǵysqa qatyspaǵan. Eńbek she? Elenbeidi.
Mine, osy shyndyqtyń bar turpaty «Bári de maidan» hikaiasynda raýshan gúlindei ádemi jazylǵan. Raýshan gúldiń barqyttai jumsaq japyraǵyn rahattana iiskei berseń, qolyndy kirsh etip tiken tesedi.
Alaqannyń aýyrǵany júregińdi syzdatady. Siqyrly sóz, aýrýdy jazatyn sóz. Qoǵam derti osyndai sózden emdeledi.
Oralhannyń Mánshúk esimdi qaryndasy bar edi. Almatydaǵy JenPI-di bitirip, aýylǵa baryp muǵalim bolǵan. Al, endi sol Mánshúk qazaqtyń qasietti qara sózine kelgende Oralhannyń ózin on orap alǵandai edi. Ǵumyry qysqa eken. Orekeme kóńil aitýǵa sonda bir bardyq. Artynsha Aiman atty ápkesi qaitys boldy. Taǵy bardyq. Taǵdyr shirkin, bir ainaldyrǵandy shyr ainaldyrady. Ákesi, odan keiin anasy…
Qara daýyl dúleilenip turyp aldy.
Oralhannyń oqýy da ózgeshe. Ýniversitetti syrttai oqyp bitirdi-aý deimin. Syrttai oqityndardyń, qudai yqylasyn salǵan, Oralhan siiaqty biren-sarany bolmasa, kóbiniń syryn bilemiz ǵoi. Kóbi muǵalim aǵailardyń jemi ǵoi. Diplomdy bilimsizder kóbinese solar.
Al, Oralhannyń bilimi «qyzyl diplommen» bitirgendermen kóp ilgeri turatyn. Bir áńgimede Lermontovty jaqsy kóretinin aityp edi. Óitkeni ózi soǵan uqsaityn.
Chto bez stradanii jizn poeta?
I chto bez býri okean? —
dep taqpaqtaǵanda orystyń maitalman artisterinshe, biraq ózinshe, erekshe aktsentpen, shabytpen sańqyldar edi.
Ol muhittaǵy daýylǵa kóp ushyrady. Maiyssa da synbaýǵa tyrysty. Biraq qaiǵydan aýyr zilmaýyr joq. Dimkási bolýshy edi, sol údep ókpe aýrýhanasynda jatqanda Ábish Kekilbai ekeýmiz birge baryp, súiinshi suradyq. Qazaqstan Memlekettik syilyǵynyń laýreaty bolǵany úshin. Ábish ekeýmiz Syilyq komitetiniń múshesi edik. Habardy alǵash bizden estidi.
***
Ataq-dańq Oralhannyń aýylyn jaǵalap júrdi. Kitaptary, pesalary orysshaǵa aýdaryldy. Máskeýden de, shet elderden de shyǵa bastady. Qýanbai ma? Árine, qýanady. Dos-jarandary, qurby-qurdastary sondaida Oralhannyń úiine jinalyp, aiaýly jary Aiman jasaǵan mol dastarhannyń basyna otyrady. Orekem sondaida sheshilip, qosylyp, túidek-túidegimen sanalýan áńgime tiegin aǵytady.
Shaǵyn ǵana kabinettiń ishi — mýzei. Neshe túrli eski qanjar, qylysh; ár jerden alǵan syilyq eskertkishter, baiaǵy babalar dýlyǵasy men saýyty… Tórde keriskedei bolyp Altai aiýynyń terisi jatady.
«Leninshil jasta» («Jas alash») tek qalam ustaǵandar ǵana emes, dombyra da, táp-táýir án salatyndar da bar. Aqseleý — dombyrashy, kúishi, Kádirbek — ánshi. Ózgeler de quralaqan emes.
Oralhan da án salady. Biraq, áni kóbinese muń saryndas bolyp keledi. Al, endi kórkemsóz aitqanda jandyrady. Beiimbet Mailinniń «Shuǵasyn» oqyǵanda arqasy ustap, árýaq qysqandai, ornynan atyp turyp, divannyń ústine shyǵyp keter edi:
«… — Áýre bop nege bitken ajar-kórik…» — dep syńsyta baiaýlata bastap:
— Áne, — dedi joldasym, — áne, Shuǵanyń belgisi kórindi.
Shuǵanyń belgisi! — dep oń qolyn qamshy ustaǵandai alysqa-alysqa, qiianǵa sermep, túr-túsi buzylyp:
— Ái, ózi de Shuǵa dese — Shuǵa edi-aý!.. — dep aiaǵyn muńdy sazben, ókinishpen, óksigendei bolyp baryp bitiretin.
Áýelde Oralhan teatr institýtyna túspekshi eken, keiin aýyldaǵy jaǵdaiǵa bailanysty ma, áiteýir, sáti túspegen. Eger artist bolǵanda da, ol sol ortany da janartaýdai jaryp shyǵar edi-aý, dep oilaimyn ǵoi, onyń myna «Shuǵadaǵy» keskinin kórip.
Án-kúili, áńgime dúkendi ádemi otyrys ta aiaqtalady. Qýanyshqa jinalǵandar úidi-úiine taraidy.
Sonda ol Aiman ekeýi ǵana qalady. Ekeýi ǵana. Otasqaly qansha jyl boldy: ekeýden-ekeý. Bala joq. Álginde ǵana teatrdaǵydai jaz jainaǵan úi endi jadaý tartady. Sondaida Oralhan álginde azdap qana urttaǵan koniaktiń áserinen be eken, álde úidiń qońyltaqsyp qalǵanynan ba eken:
Jalǵyz uly bardyń,
Shyǵar-shyqpas jany bar.
Eki uly bardyń,
Ókpe, baýyr, jaly bar.
Úsh uly bardyń,
Buharada maly bar.
Tórt uly bardyń,
Aspanǵa salǵan joly bar,
— deidi de, alaqandaryn aspanǵa jaiyp jiberip:
— Qudai-aý, men saǵan tórt ul, úsh ul, tipti eki ul ber degen joqpyn ǵoi. Jalǵyz uldy da aiadyń ba? Jalǵyz uldy bolyp, sonyń tileýin tilep, jolyńda sadaǵa ketip, shyǵar-shyqpas janym júrse bolmas pa edi, Qudai! — degende, Aiman ún-túnsiz jylaidy eken. Ashýlanbaidy, aiqailamaidy. Onyń Qudaiǵa aitar aryzy — tek kóz jasy.
Aqyry opat boldy. Jaiyn jannattan bersin.
Oralhannyń ákesi men sheshesi de tórt qyz ósirip otyrsa da, jalǵyz uldy armandaidy eken. «Bári de maidandy» oqyǵan adam muny túsinedi.
Bir kezde «za bezdetnost» degen salyq boldy. Árine, ondai dýaipat salyqty Oralhannan ustaidy. Sonda Oralhan salyqtan qalǵan aqshany ustap turyp: — O, syǵyr úkimet! Balasyn qoqysqa laqtyryp tastaityndardy jazalamai, meni jazalaǵanyń netkeniń?
Men balaly bolmaiyn dep júr me ekenmin?! — dep yzalanýshy edi.
Jylda-jylda kitaptaryń shyǵady, árbir kitabyń bir-bir bala emes pe, — dep jubatqysy keledi syrlas dosy Oralhandy.
Kitapty meniń aqyl-oiym, sezimim, eńbegim beredi. Al, balany Qudai beredi. Qudaidyń qur qaldyrǵany — qiianat emes pe?! — deidi eken Oralhan.
Aqyry Qudai onyń nalasyna nazar salyp, aiasa kerek, keiin qosylǵan áielinen bir ul, bir qyz súidi: Aihan, Aijan. Alla aman qoisa, olar da ósip qaldy. Aldy mektepke bardy. Átteń ne kerek, bala ańsap armandaǵan Oralhan olardyń ózin kórdi, qyzyǵyn kóre almady.
***
Adamdy armanyna qarap tanýǵa bolady. Armansyz adam — melshigen esek siiaqty. Bireýler bai bolǵandy armandaidy. Bireýler bastyq bolsam dep armandaidy. Kóp qoi. Bireý bar: bir úzim nandy armandaidy.
Al, Oralhannyń armanyna kóz salyńyz:
«Jumyr jerdiń betin tórt milliardtan astam adamnyń aiaǵy taptap, dúnieni óz aiqailarymen kúńirentip júr. Tek jerdiń astyndaǵylarda ún joq. Eger Kudaidyń qudiretimen sol óliler qaityp oralsa, bul jalǵannan ún-túnsiz, jym-jyrt ótýdi tirilerge úireter me edi… bir-birine qatty sóz aitpai, biriniń tynyshtyǵyn ekinshisi buzbai, jylqynyń jýsaǵanyndai, beibitte berekeli ómir ornatar ma edi, eger árýaqtar záýde qaityp oralsa… (shirkin-ai, qaityp oralsa) dúniedegi sansyz sumdyqtyń bet perdesi ashylyp, BIZDER uiattyń otyna órtenip keter edik-aý…» («Saitan kópir»).
Bizder, tiriler, qazir «O, Sartr! O, Kamiý! O, Freid! O, Kafka! O! O!» — dep qalpaǵymyzdy búktep ustap, búk túse qalamyz. Qazaqtyń kez kelgen qasietti qara óleńinde tereń filosofiia jatyr. Sol qazaqtan týǵan Oralhan oi tunyǵyna súńgigende injý-marjandy ýystap alyp shyǵady. Sheteldik sańlaqtardy syilaý kerek. Al tabyný — artyq.
Al, biz barymyzdy baǵalai almaimyz.
Oralhan dúnieden ozǵaly, mine, týra bes jyl boldy. Kitaptary ómir súrip keledi, ómir súre beredi. Olar: jasqa — aqyl, kárige — qýat beredi. Baqytqa baqyt qosady. Baqytsyzǵa medet bolady.
Oralhan ólgennen keiin tańdamaly eki tomdyǵy «Jazýshy» baspasynan jaryq kórdi. Sony qolǵa alyp, zer sala oqyp, saralap, álgi aitqan injý-marjandy kitap betinen izdegen bir ǵalym, bir synshy bar ma? Eger, ózi jazyp ketkendei, o dúnieden Oralhan ǵaiyptan oralar bolsa, «uiattyń otyna órtenip keter» jerimiz osy.
Obaly neshik, tam-tum, tiip-qashyp jazǵandar bar. Men bul jerde akademiialyq, ádebi-filosofiialyq tereń zertteýdi aityp otyrmyn.
Áne-mine degenshe, endi tórt jyldan soń Oralhan Bókeidiń týǵanyna 60 jyl tolady. «Jazýshy» baspasynyń tańdamaly eki tomdyǵyn myna qiynshylyqta shyǵarǵany imandylyq. Al, biraq munyń syrtynda Oralhan qalamynan týǵan talai dúnieler jatyr. Olar da tańdamaly. Mysaly, «Qamshyger» qaida, «Qasqa qulyn», «Ker buǵy», t.b. qaida, pesalary, ot-naizaǵaily pýblitsistikasy, ocherkteri qaida? Myna eki tomdyqqa jalǵastyrsa, áli eki tom bar.
Oralhan ylǵi kúńirenip ótken joq. Jaimashýaq jarqyldap júretin kúnderi de bolatyn. Biraq taǵdyr tarandyǵyn, jaryq dúnie sarańdyǵyn áldeqalai sezetin siiaqty, keide án salatyn. Ony men basqa eshkimnen, ne radiodan, ne kontsertterden estigen emespin. Tek Oralhan ǵana aitar edi:
Dúnie oilap tursam-o-o-ý, sholaq eken a-a-i,
Qaraǵai basyn kesse-e-e-ei, molaq eken, ahaý-aha-hai.
On bes pen jiyrma bes-o-o-ý, qairan otyz-a-a-ai,
Úsheýi — úsh kún qonǵan e-e-ei, qonaq eken, — ahaý,
aha-ha-ai.
Elimniń bir jailaýy — o-o-oý, Qurymbai saz-a-a-ai,
Jailaǵan alty-ai jazǵa-e-e-ei, sary ala qaz, ahaý,
aha-ha-ai,
Sholpandai tań aldynda-o-o-oý, týyp-batqan-a-a-ai,
Qaiteiin, o dariǵa-e-e-ei, ǴUMYRYM az , a-ahaý,
aha-ha-ha-a-ai.
***
Oralhannyń óli denesin myrysh sarkofagqa salyp, sonaý alystaǵy Úndistannan Almatyǵa alyp kelgeli beri mine týra bes jyl da zýlap óte shyǵypty. Sol árýaqqa arnap oqyǵan duǵam osy. Basqa ne deiin.
Men alpysqa tolǵanda Oralhan maǵan arnap eki-aq abzats sóz jazdy. Biraq sol eki aýyz sózge ol shirek ǵasyr birge bolǵan ǵumyrymyzdy sidyryp jiberdi.
«Aǵa! Men Sizdi eshqashanda aty-jónińizben ataǵan emespin. Eń alǵash kórgennen bastap «Aǵa» dep amandastym jáne sol 1967 jyldan beri týǵan aǵadai shynshyl kóńilmen syilap, qurmet tutyp kelemin. Bálkim, osynaý aldymen arty aiyrbastala beretin aldamshy ómirde, synaptai tolqyǵan ári ainyǵysh zamanda týǵan aǵaiynymen de at quiryǵyn kesiserdei dúrdarazdyq bolar da, biraq Siz ben bizdiń aramyzda shirek ǵasyrdan beri aǵalyq-inilik jarastyqqa jaryqshaq túsken joq (til-kózden saqtasyn). Men Sizdi, Aǵa, jahandaǵy jalǵyz ustazym dep, jar sala aitýdan uialmas edim, ári osynyń ózin maqtan tutar edim.
Qarǵadai kezimde «Leninshil jas» gazetinde jariialanǵan úsh-tórt ocherkimdi oqyp, aýylda qapersiz júrgen kezimde respýblikalyq basylymǵa jumysqa shaqyrdyńyz.
Ýniversitettiń úshinshi-aq kýrsynda syrttai oqyp júrgenime qaramastan, eń bir qiyn da jaýapkershiligi úlken bólimderdi senip tapsyrdyńyz. Budan keiin de ádebiet pen jýrnalistikadaǵy soqpaǵy soqtyrmaly kezeńderdi birge ótkizip kele jatyrmyz. Men keide týǵan aiymyz ben kúnimizdiń de (28 qyrkúiek) dál kelýin yrymdap, jaqsylyqtyń nyshanyna balaimyn. Mine, Siz 60 degen asýǵa shyqtyńyz, tómenge qarańyzshy, Aǵa, men kórinem be eken? » (1992 j.).
Sońǵy sóilem… Surapyl sumdyq suraq. Tómenge qaraimyn, endi Oralhan kórinbeidi. «Sholpandai tań aldynda týyp-batty».
Sonda… Qaton-Qaraǵaiǵa, Shyńǵystaiǵa barǵanda, alqarakók aspanda bir qyran biikten tómenge qarap, baiaý qalyqtap júrdi de qoidy. Endi biiktep ketken Oralhan shyǵar…
Sherhan Murtaza. «Oralhan», Ertis óńiri. 2005 jyl, 7 shilde
Ult portaly
