***
ٶر التايدىڭ قاتون-قاراعايىنا باردىم. بٸرٸنشٸ رەت بارسام دا بەرٸ ماعان بۇرىننان تانىس سيياقتى كٶرٸندٸ: اسقار تاۋلار, جان-جاعىن قورشاعان ويپاڭدى قاق جارىپ, اق كٶبٸك شاشىپ, ارقىراپ اساۋ ٶزەن اعىپ جاتىر. بيٸكتەن بيٸككە ٶرمەلەگەن سامىرسىن, بال قاراعايلار.
«سەن كٸمسٸڭ, قايدان جٷرسٸڭ?» دەگەندەي تٶبەدەن قايتا-قايتا اينالىپ ۇشقان تاستٷلەك قىران.
قاراعايلاردىڭ اراسىن ساتىرلاتىپ, ٷركە قاشقان بۇعىلار.
قييا بەتتە تەكشەلەنگەن پٸشەن مايالار.
مۇنىڭ بەرٸ ماعان بۇرىننان تانىس. بٸراق كٶرٸپ تۇرعانىم تۇڭعىش رەت.
باسىنا سەلدە وراعان مۇزتاۋ. الىستان سۇستى كٶرٸنەدٸ. ول كەيدە ادامعا ۇقسايدى. ەلدەكٸمگە, ماعان تانىس ادامعا ۇقسايدى. مۇزتاۋ قيمىلداعانداي, باسىن كەگجيتكەندەي بولادى. كەسٸرلەنە, كەكٸرەيە قالادى. كەيدە شالقىپ, شالقالاپ, ساق-ساق كٷلەدٸ.
لەزدە جاڭبىر جاۋىپ, لەزدە اشىلادى.
دٷركٸرەي ٶسكەن زٷمٸرەت شٶپ بٸتكەن, قاراعاي قىلقاندارى گاۋھار تامشىدان مونشاق تاعىپ, بۇلت اراسىنان شىعا كەلگەن كٷن نۇرىنا شاعىلىسقان تامشى-مونشاقتار سانسىز تٷرلٸ بوياۋمەن قۇلپىرىپ, قۇبىلىپ, سەۋلەلٸ مۋزىكا سىڭسىپ تۇرادى.
وسىدان كەيٸن اقىل-ويىڭ قالىپتى ەدەتٸنەن ٶزگەرٸپ ٶزٸڭ-ٶزٸڭ ەمەس, ٶزگە ادامعا اينالىپ كەتكەندەي شالىق سەزٸمگە بٶلەنەسٸڭ. سوندا: حاق-تاعالا, شىن قۇدىرەت مەكەنٸ وسى ەكەن دەپ قالاسىڭ.
ال, ەلگٸ قىران ەرٸ-سەرٸ بولىپ تۇرعان سەنٸڭ تٶبەڭنەن زاۋ بيٸكتە اسىقپاي اينالىپ ۇشىپ, ار جاعىڭنان بٸر قاراپ, بەر جاعىڭنان بٸر قاراپ: «سەن قايدان جٷرسٸڭ? نە ٸزدەپ جٷرسٸڭ?» دەگەندەي, جالىقپاي قالىقتايدى.
ورالحاننىڭ ەلۋ جاسقا تولعان تورقالى تويىنا كەلدٸم, — دەدٸم اسپانعا قاراپ.
ورالحانعا ارناپ اس بەرٸلەدٸ. ول ەلۋگە سەل-پەل جەتكەن جوق, — دەدٸ اسپان.
***
ٶزٸم باسقاراتىن گازەتتە وقتا-تەكتە «و. بٶكەەۆ» دەپ قول قويعان وچەركتەر جارييالانادى. ە دەگەننەن نازار اۋداردى. اۆتور از با, تەيٸرٸ. قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن, تٸپتٸ باسقا رەسپۋبليكالاردان, تٸپتٸ شەت ەلدەردەن جازىپ جاتاتىن قاپتاعان اۆتورلار.
كەيدە بٶلٸمگە ايتىپ, پوچتانى ٶزٸم شولىپ شىعامىن. «و.بوكەەۆ» دەگەن قولى بار سەمٸزدەۋ كونۆەرتتٸ بٶلەك الىپ, ٸشٸندەگٸنٸ وقىپ شىقتىم.
قولى قيسىقتاۋ, قيياڭقىلاۋ كٶرٸندٸ. جازۋىن ايتامىن. ادامنىڭ جازۋىندا دا مٸنەز بار. جازۋىنا قاراپ, سٶزٸنە, سٶيلەمٸنە قاراپ, بۇل حاتتىڭ اۆتورىن كٶز الدىما كەلتٸرمەكشٸ بولدىم.
الدىمەن ٶزٸم بۇرىن بٸردە بٸر رەت كٶرمەگەن التاي تاۋى كەلدٸ كٶز الدىما. بۇرىن كٶرمەگەن دٷنيە كٶز الدىڭا قالاي ەلەستەيدٸ? سٶيتسەم, اتى, داڭقى جەر جارعان التاي تاۋىن اۆتور مىنا كونۆەرتتٸڭ ٸشٸنە سيدىرىپ جٸبەرگەن ەكەن.
بٸراق اۆتوردىڭ ٶزٸن ەلەستەتە المادىم. كٶرەيٸن دەدٸم. ورىنباسارىم تەلمان جانۇزاقتى شاقىرىپ الىپ, كونۆەرتتٸ ۇسىندىم:
— مىناۋ ادامدى شاقىرت. كەلسٸن. كومانديروۆكا رەداكتسييانىڭ ەسەبٸنەن, — دەدٸم.
تەلمان كٶركەم جٸگٸت ەدٸ. ەنتٸگٸپ دەم الاتىن. سۇلۋلانا جىميدى.
— بايقاعان ەكەنسٸڭ عوي, — دەدٸ.
ارادا شاماسى جارتى اي ٶتكەندە تەلمان كابينەتكە بٸر جاپ-جاس جٸگٸتتٸ ەرتٸپ كەلدٸ. سۇلۋلانا جىميىپ:
مىناۋ ٶزٸڭ ايتقان… — دەي بەرگەندە,
ايتپاي-اق قوي, تانىدىم, — دەپپٸن.
ەلگٸ جٸگٸت بوساعا جاقتا سازارىڭقىراپ, باسىن بٸر كەگجەڭ ەتكٸزگەن كەزدە تولقىن-تولقىن بولىپ, يىعىنا دەيٸن تٶگٸلگەن قارا شاشى جەلپ-جەلپ ەتە قالدى. كٶزٸ اش قاسقىردىڭ كٶزٸندەي ەكەن.
مەن قاشان: — وتىر, — دەگەنشە كەكٸرەيٸپ تۇردى دا قويدى.
***
مويىنقۇمدا مەن دە بولعانمىن. مالشىلاردىڭ اراسىندا اپتالاپ جٷرگەنٸم بار. ەسٸرەسە بٸر كٶرٸنٸس كٶز الدىمنان كەتپەيدٸ. قويشىنىڭ ٷيٸنە بٸر «ۋازيك» جىن قاققانداي قۇتىرىنا كەلٸپ, ٷيدٸڭ كٶلەڭكەسٸندە جاتقان اق ەشكٸ قاشىپ ٷلگەرگەنشە باستى دا كەتتٸ. جامباسى قيراعان ەشكٸ پىشاققا ٸلٸندٸ. جاڭا تۋعان لاعى جىلادى دا قالدى.
كەلگەن فەرما باستىق ەكەن. ۋپراۆليايۋششيي. ۋداي ماس. رۋلدە ٶزٸ.
وسى وقيعادان باستاپ, قويشى تۇرمىسىنان, قۇم ٶمٸرٸنەن بٸر پوۆەست جازباقشى بولدىم. باستادىم دا…
«لەنينشٸل جاسقا» قىزمەتكە جاڭادان كەلگەن ورالحاندى مويىنقۇمعا كومانديروۆكاعا جٸبەردٸم.
گازەت جۇمىسى — بٸر جاعىنان جازۋشىنىڭ دوسى. ەل كٶرەسٸڭ, جەر كٶرەسٸڭ, سان تٷرلٸ ادامدارمەن كەزدەسەسٸڭ. شىعارماعا جەم تابىلادى.
گازەت بٸر جاعىنان جازۋشىنىڭ جاۋى. ويىڭدا جٷرگەن, كٶكٸرەگٸڭدٸ كەرنەگەن دٷنيەنٸ الاڭسىز وتىرىپ جازا المايسىڭ. ۇدايى وتتىڭ ٸشٸندە جٷرەسٸڭ. تٷندە دە تىنىم جوق. گازەت كەش شىعادى. «حالىققا بٸر تيىن پايداسى جوق, كٷندە باس قوسقان جيىن بولادى». ٶل-تٸرٸل, سونداعى باياندامانى, باستىقتاردىڭ كٶپٸرمە سٶزدەرٸ تاڭەرتەڭ گازەتتٸڭ بەتٸندە بولۋى كەرەك. ەيتپەسە باسىڭ كەتەدٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ, مەن باستاپ قويعان پوۆەسٸمدٸ اياقتاي المادىم.
ال, ورالحان سول ساپاردان بٸراز جىل كەيٸن «قۇم مٸنەزٸ» دەگەن پوۆەست جازدى. مٸنە جازۋ! جازساڭ — وسىلاي جاز. ەيتپەسە, كٸنەسٸ جوق اق قاعازدى شيمايلاپ, بىلعاما. ون كٷندٸك ساپاردا بۇرىن ٶزٸ كٶرٸپ-بٸلمەگەن جەردٸڭ تامىرىن باسىپ تانىپ, سول قۇمداعى ادامداردىڭ مٸنەز-قۇلقىن, پسيحولوگيياسىن, تۇرمىسىن, جٷرٸس-تۇرىسىن, ەڭ باستىسى — جانىن ۇعىپ-بٸلۋ — جاراتىلىستان دارىن يەسٸنە عانا دارىعان.
ەيتپەسە سول قۇمدا مەن دە تالاي رەت بولدىم عوي. يە, كەدٸمگٸ بۇيىعى بۇعىپ جاتقان بۇيرا قۇم. سەكسەۋٸلٸ, شٶبٸ, قويانى, قىرعاۋىلى. شوپان ٷيٸ, كويى, يتٸ ت.ب.
ال, ورالحاننىڭ كٶزٸمەن قاراعاندا, مەن بۇل قۇمدى ٶلكەنٸ تۇڭعىش رەت كٶرگەندەيمٸن. قۇمعا جان بٸتكەن. قۇمعا مٸنەز بٸتكەن. قۇم موماقان ەكەن. قۇمدا دا قۋانىش, قۇمدا دا مۇڭ بولادى ەكەن. ەدەبيەت پەن ەۋەن — ەگٸز. ەۋەنٸ جوق, جٷرەگٸندە جىرى, مۋزىكاسى جوق ەدەبيەت — كٶركەم ەدەبيەت ەمەس.
ەتتەڭ, مەن قالاي بايقاماعانمىن. اۋدان, سوۆحوز ورتالىعىنان ٸلەسە كەلگەن ٷلكەن-كٸشٸ باستىقتارمەن ەت جەپ, كونياك ٸشٸپ, كارتا ويناپ, قىرعاۋىل اتىپ جٷرٸپ قالاي بايقاماعانمىن.
سٶيتسەم, قۇمنىڭ ٸشٸ جاقسىلىققا دا, جاماندىققا دا, ادالدىققا دا, ارامدىققا دا تولى ەكەن.
ورالحاننىڭ بارحانى (قويشى) ٶمٸر بويى ەدٸلەتسٸزدٸككە ۇشىراپ; ٶز ٸسٸنە پەرۋانا بەرٸلگەن ٶلەرمەندٸگٸمەن سوۆحوز مالىن بٸر قىلشىعىن تٷسٸرمەي, جىلدا-جىلدا ٶسٸرگەن ٷستٸنە ٶسٸرە بەرسە دە, تىم بولماسا اۋداندىق گازەتتە اتى بٸر اتالماپتى عوي. بٸر جايداق مەدال دە بۇيىرماپتى.
ال, سەيٸتقۇل (قوڭسى قويشى) جىلدا بۇدان جىلۋ سۇراپ, قوزىسىنا قوزى قوسىپ الادى دا, وزات شوپان اتانىپ, رەسپۋبليكالىق گازەتتەردٸڭ بەتٸنەن تٷسپەيدٸ. جەلقۇيىن جۋرناليستەر كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸنٸن پارقىن بٸلمەي, باستىق كٸمدٸ ماقتا دەسە, كٶبٸك سٶزدٸ كٶپٸرتەدٸ-اي كەلٸپ.
سوندا بارحان ەسٸ اۋىسقان بٸرەۋ ەمەس, ەسٸ-باسى بەرٸ ساۋ. قاناعاتشىل. ادال. تەۋباشىل. بٸراق, ەدٸلدٸك بار ەمەس پە? ول قايدا? شورتانباي باباسى ايتقان جوق پا:
سۇعاناق بولىپ ۇرىنبا,
سىباعاڭ بولسا — تۇرىپ ال! — دەگەن.
سىباعا قايدا?! ول مۇنى بٸلەدٸ. كەيدە كەۋدەسٸن ىزا كەرنەپ, تٸپتٸ قۇمنىڭ ٷستٸنەن زاۋ بيٸكتە ۇشىپ بارا جاتقان زىمىران سامولەتكە تاس لاقتىرعىسى كەلەدٸ.
اسپاندا ۇشىپ بارا جاتقان سامولەتكە ىزادان تاس لاقتىرۋ تەك ورالحاننىڭ عانا ويىنا كەلۋٸ مٷمكٸن.
ون مىڭ مەتر بيٸكتٸكتە كەتٸپ بارا جاتقان سامولەتكە دەنٸ دۇرىس كٸسٸ تاس لاقتىرا ما.
سٶيتسە مۇندا مەن بار ەكەن. بارحان ٷشٸن ۋپر-دان (ۋپراۆليايۋششيي) باستاپ, زووتەحنيك, ديرەكتور, پارتورگ, اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا, وداق باسشىلارىنىڭ بەرٸ بيٸك. بەرٸ زاۋ بيٸكتە.
ورالحان:
«بيٸكتەن قاراسا نە نەرسە دە كەمشٸلٸكسٸز, ەدەمٸ بولىپ كٶرٸنەدٸ بٸلەم. سوندىقتان دا مەنٸ بايقامايدى ەكەن-اۋ». («قۇم مٸنەزٸ») — بارحاننىڭ اۋزىنا وسى سٶزدٸ سالادى.
مٸنە, مەسەلە قايدا جاتىر. باسشى بولساڭ, ەدٸل بولساڭ ناعىز ەڭبەكشٸنٸڭ جانىندا جٷر. كٶر ٶز كٶزٸڭمەن: كٸم پەرۋانا, كٸم جالقاۋ. كٸم اۋىردىڭ ٷستٸمەن, كٸم جەڭٸلدٸڭ استىمەن جٷرەتٸنٸن. كٶر. بٸل. ەدٸلەتتٸك سوندا ورنايدى. ەيتپەسە سەيٸتقۇل قويشى سيياقتى باستىق اتاۋلىعا قوي سويىپ, اراق بەرٸپ, پارا بەرٸپ, ٶتٸرٸك ٶسٸپ جاتقاندار از با?!
ال, بۇل ارامدىق بارحاننىڭ مٸنەزٸندە جوق. بولمايدى دا. وندايدى باسشىلار جاقتىرمايدى, قالامايدى, ٶسٸرمەيدٸ.
ورالحاننىڭ وسىنى جازعانىنا وتىز جىلعا تاياپ قالسا دا, بۇل سۇمدىق دەل قازٸر بار ەمەس پە? قايتا دامي تٷسكەن جوق پا? ٶلمەيتٸن سٶز وسىلاي ٶربيدٸ.
جازۋشى — حالىقتىڭ ار-وجدانى دەگەندە, مٸنە وسىنداي جازۋشىنى ايتادى. جاتا كالىپ, جانتالاسىپ كٶسەمدەردٸ ماقتاي بەرەتٸن جازۋشى — جازۋشى ەمەس, كٷنباعار. ەرتەڭ كٶسەمدەر تاعىنان تايعان كەزدە سول كٷنباعار ولاردىڭ ارتىنان تاس لاقتىرىپ, جامانداپ شىعا كەلەدٸ. اقىلدى باسشى وسىنى ويلايدى, قۇر ماقتاۋعا كٷمپيە بەرمەيدٸ. اقىلدى باسشى كٶپشٸلٸكتٸ سوڭىمنان ەرتەم دەسە, كٶپشٸلٸكتٸڭ اراسىندا, كٷنباعاردان اۋلاق جٷرەدٸ.
قايران ورەكەم وسى فيلوسوفييانى ايتىپ وتىر. ەتتەڭ, دەل وسى زاماندا تٸرٸ بولسا, جانعا دەرۋ سٶزدەردٸڭ كٶكەسٸپ ەندٸ ايتار ەدٸ. شىندىقتى جازعان جازۋشىنىڭ شىعارماسى — قوعامنىڭ شيپاگەرٸ. مامان دەرٸگەر جەكە-جەكە ادامدى اۋرۋدان ساۋىقتىرسا, شىن جازۋشى قوعام اۋرۋىن تانيدى. جازادى, تانيدى دەگەندە قولما-قول ەمەس, ادامداردىڭ جٷرەگٸنە — جٸگەر, كٶزٸنە — نۇر, كٶكٸرەگٸنە- سەۋلە قوسۋ ارقىلى ەسەر ەتەدٸ.
ورالحان بۇل جاعىنان شەبەر ەدٸ.
* * *
الماتىدان سوناۋ قاتونقاراعايدىڭ شىڭعىستاي اۋىلىنا جەتۋدٸڭ قانشالىقتى ماشاقات ەكەنٸن ٶزٸم كٶردٸم. ەكٸ-ٷش جەڭٸل ماشينامەن, لەپسٸ اسىپ, اياگٶز اسىپ, بۇقتىرمانىڭ تەڭٸزٸنەن پاروممەن ٶتٸپ, ٷلكەن نارىندى ارالاپ, شىڭعىستايعا ەرەڭ جەتكەنبٸز. تاعى دا بولسا, بٸر قورا جانبىز. ورالحانمەن تۇستاس, تۋىستاس, باۋىر بولىپ كەتكەن, «لەنينشٸل جاستا» (قازٸرگٸ «جاس الاش») بٸرگە قىزمەتتەس بولعان, بٸر كەزدەگٸ كٸلەڭ جاس ٶرٸم, قازٸرگٸ بەلدٸ-بەلدٸ جازۋشىلار: كەرٸباي احمەتبەك, بەكسۇلتان نۇرجەكەي, اقسەلەۋ سەيدٸمبەك, قادٸربەك سەگٸزباي, كۋانىشباي قۇرمانعالي, سەرٸك ەبدٸرايىم, ەلٸبەك اسقار, ديداحمەت ەشٸمحان, كەكسەلەردەن كەدٸمگٸ قاليحان ىسقاق جەنە مەن. ەپتەسٸپ-سەپتەسٸپ جەتكەنبٸز. 1994 جىلى جازدا. ساپار سەبەبٸ: بٸر جاعى — ورالحاننىڭ 50 جىلدىعى, بٸر جاعى اس.
ال, ەندٸ جالعىز ۇلدىڭ, زارىعىپ جٷرٸپ, تٶرت قىزدان كەيٸن كٶرگەن جالعىز ۇلدىڭ ات جالىن تارتىپ مٸنٸپ, الماتىدا قىزمەت ەتٸپ, اتاقتى جازۋشىنىڭ ٷيٸ اتانعان مەكەنٸنە بٸر بارۋ ەكە مەن شەشەگە بٸر ارمان ەدٸ. سول ارمانعا ەكە جەتتٸ, اناسى جەتە المادى. سەبەبٸ, جول — احيرەت, سامولەتپەن ۇشا المايدى.
ەكەسٸ بٶكەيدٸ مەن ورالحاننىن الماتىداعى ٷيٸنەن كٶردٸم. سەلەمدەسۋگە باردىم. شاپ-شاعىن شاحار كٸسٸ ەكەن. كٶپ سٶيلەمەيدٸ, ال سٶيلەسە سٶزٸ التىن جالاتقان قورعاسىنداي: ەرٸ سۇلۋ, ەرٸ سالماقتى. سٶيلەمٸندە قاۋىز-كىلپىق جوق.
ال, اناسى گٷلييا ودان دا شەشەن كٶرٸنەدٸ. بٸراق ٶزٸم كەزدەسە المادىم.
مٸنە, وسىنداي دٷلدٷلدەردەن تۋعان ورەكەم ناعىز وراتور ەدٸ. بويىندا باياعى بي-شەشەندەردەن قالعان ەرۋاقتى, ارقالى بولمىس بار ەدٸ.
بٶكەي قارت «ترۋدارمييا» دەگەندە بولعان ەكەن. ەرينە, سوعىس جىلدارىندا. ورالتاۋ بويىندا بولىپتى. ال, «ترۋدارميياعا» الىنعاننان گٶرٸ قان مايداندا كارشا جاۋعان وقتىڭ ٶتٸندە جٷرگەن ەلدەقايدا ارتىق بولعان دەسەدٸ. مۇندا دا ادامدار توزاقتىڭ تٶرٸندە جٷرەدٸ ەكەن.
بۇل تۋرالى و. بٶكەي ٶزٸنٸڭ «بەرٸ دە مايدان» اتتى پوۆەسٸندە ايتقان-اق. سوعىستا بولعاندار, سٶز جوق, اسا ارداقتى. ال, تىلداعىلار ٶلٸپ-تٸرٸلٸپ جانكەشتٸ جۇمىس ٸستەمەسە, جەڭٸس قايدان كەلەر ەدٸ?!
مٸنە, وسى ارادا ٷلكەن ەدٸلەتسٸزدٸك بار.
«ترۋدارمييانى» كٶرمەسەك تە, سوعىس جىلدارىنداعى اۋىلدى كٶردٸك. اۋىل ىسىرات كٶپٸرٸنەن كەم بولعان جوق. ەر-ازاماتى سوعىستاعى وقتىڭ ورتاسىندا جٷرسە, جاپ-جاس ەيەلٸ اۋىلداعى وتتىڭ ورتاسىندا جٷرٸپ, ەرتە قارتايدى. ەلٸ بۇعاناسى قاتپاعان جاس بالانىڭ ەندٸ-ەندٸ ٷرپەكتەنٸپ كەلە جاتقان قاناتىن جالىن شارپىپ, ەرتە ەسەيدٸ. ال, بٸراق ولار سوعىسقا قاتىسپاعان. ەڭبەك شە? ەلەنبەيدٸ.
مٸنە, وسى شىندىقتىڭ بار تۇرپاتى «بەرٸ دە مايدان» حيكاياسىندا راۋشان گٷلٸندەي ەدەمٸ جازىلعان. راۋشان گٷلدٸڭ بارقىتتاي جۇمساق جاپىراعىن راحاتتانا يٸسكەي بەرسەڭ, قولىندى كٸرش ەتٸپ تٸكەن تەسەدٸ.
الاقاننىڭ اۋىرعانى جٷرەگٸڭدٸ سىزداتادى. سيقىرلى سٶز, اۋرۋدى جازاتىن سٶز. قوعام دەرتٸ وسىنداي سٶزدەن ەمدەلەدٸ.
ورالحاننىڭ مەنشٷك ەسٸمدٸ قارىنداسى بار ەدٸ. الماتىداعى جەنپي-دٸ بٸتٸرٸپ, اۋىلعا بارىپ مۇعالٸم بولعان. ال, ەندٸ سول مەنشٷك قازاقتىڭ قاسيەتتٸ قارا سٶزٸنە كەلگەندە ورالحاننىڭ ٶزٸن ون وراپ العانداي ەدٸ. عۇمىرى قىسقا ەكەن. ورەكەمە كٶڭٸل ايتۋعا سوندا بٸر باردىق. ارتىنشا ايمان اتتى ەپكەسٸ قايتىس بولدى. تاعى باردىق. تاعدىر شٸركٸن, بٸر اينالدىرعاندى شىر اينالدىرادى. ەكەسٸ, ودان كەيٸن اناسى…
قارا داۋىل دٷلەيلەنٸپ تۇرىپ الدى.
ورالحاننىڭ وقۋى دا ٶزگەشە. ۋنيۆەرسيتەتتٸ سىرتتاي وقىپ بٸتٸردٸ-اۋ دەيمٸن. سىرتتاي وقيتىنداردىڭ, قۇداي ىقىلاسىن سالعان, ورالحان سيياقتى بٸرەن-سارانى بولماسا, كٶبٸنٸڭ سىرىن بٸلەمٸز عوي. كٶبٸ مۇعالٸم اعايلاردىڭ جەمٸ عوي. ديپلومدى بٸلٸمسٸزدەر كٶبٸنەسە سولار.
ال, ورالحاننىڭ بٸلٸمٸ «قىزىل ديپلوممەن» بٸتٸرگەندەرمەن كٶپ ٸلگەرٸ تۇراتىن. بٸر ەڭگٸمەدە لەرمونتوۆتى جاقسى كٶرەتٸنٸن ايتىپ ەدٸ. ٶيتكەنٸ ٶزٸ سوعان ۇقسايتىن.
چتو بەز سترادانيي جيزن پوەتا?
ي چتو بەز بۋري وكەان? —
دەپ تاقپاقتاعاندا ورىستىڭ مايتالمان ارتيستەرٸنشە, بٸراق ٶزٸنشە, ەرەكشە اكتسەنتپەن, شابىتپەن ساڭقىلدار ەدٸ.
ول مۇحيتتاعى داۋىلعا كٶپ ۇشىرادى. مايىسسا دا سىنباۋعا تىرىستى. بٸراق قايعىدان اۋىر زٸلماۋىر جوق. دٸمكەسٸ بولۋشى ەدٸ, سول ٷدەپ ٶكپە اۋرۋحاناسىندا جاتقاندا ەبٸش كەكٸلباي ەكەۋمٸز بٸرگە بارىپ, سٷيٸنشٸ سۇرادىق. قازاقستان مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولعانى ٷشٸن. ەبٸش ەكەۋمٸز سىيلىق كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ ەدٸك. حاباردى العاش بٸزدەن ەستٸدٸ.
***
اتاق-داڭق ورالحاننىڭ اۋىلىن جاعالاپ جٷردٸ. كٸتاپتارى, پەسالارى ورىسشاعا اۋدارىلدى. مەسكەۋدەن دە, شەت ەلدەردەن دە شىعا باستادى. قۋانباي ما? ەرينە, قۋانادى. دوس-جاراندارى, قۇربى-قۇرداستارى سوندايدا ورالحاننىڭ ٷيٸنە جينالىپ, اياۋلى جارى ايمان جاساعان مول داستارحاننىڭ باسىنا وتىرادى. ورەكەم سوندايدا شەشٸلٸپ, قوسىلىپ, تٷيدەك-تٷيدەگٸمەن سانالۋان ەڭگٸمە تيەگٸن اعىتادى.
شاعىن عانا كابينەتتٸڭ ٸشٸ — مۋزەي. نەشە تٷرلٸ ەسكٸ قانجار, قىلىش; ەر جەردەن العان سىيلىق ەسكەرتكٸشتەر, باياعى بابالار دۋلىعاسى مەن ساۋىتى… تٶردە كەرٸسكەدەي بولىپ التاي ايۋىنىڭ تەرٸسٸ جاتادى.
«لەنينشٸل جاستا» («جاس الاش») تەك قالام ۇستاعاندار عانا ەمەس, دومبىرا دا, تەپ-تەۋٸر ەن سالاتىندار دا بار. اقسەلەۋ — دومبىراشى, كٷيشٸ, كەدٸربەك — ەنشٸ. ٶزگەلەر دە قۇرالاقان ەمەس.
ورالحان دا ەن سالادى. بٸراق, ەنٸ كٶبٸنەسە مۇڭ سارىنداس بولىپ كەلەدٸ. ال, ەندٸ كٶركەمسٶز ايتقاندا جاندىرادى. بەيٸمبەت مايليننٸڭ «شۇعاسىن» وقىعاندا ارقاسى ۇستاپ, ەرۋاق قىسقانداي, ورنىنان اتىپ تۇرىپ, ديۆاننىڭ ٷستٸنە شىعىپ كەتەر ەدٸ:
«… — ەۋرە بوپ نەگە بٸتكەن اجار-كٶرٸك…» — دەپ سىڭسىتا باياۋلاتا باستاپ:
— ەنە, — دەدٸ جولداسىم, — ەنە, شۇعانىڭ بەلگٸسٸ كٶرٸندٸ.
شۇعانىڭ بەلگٸسٸ! — دەپ وڭ قولىن قامشى ۇستاعانداي الىسقا-الىسقا, قييانعا سەرمەپ, تٷر-تٷسٸ بۇزىلىپ:
— ەي, ٶزٸ دە شۇعا دەسە — شۇعا ەدٸ-اۋ!.. — دەپ اياعىن مۇڭدى سازبەن, ٶكٸنٸشپەن, ٶكسٸگەندەي بولىپ بارىپ بٸتٸرەتٸن.
ەۋەلدە ورالحان تەاتر ينستيتۋتىنا تٷسپەكشٸ ەكەن, كەيٸن اۋىلداعى جاعدايعا بايلانىستى ما, ەيتەۋٸر, سەتٸ تٷسپەگەن. ەگەر ارتيست بولعاندا دا, ول سول ورتانى دا جانارتاۋداي جارىپ شىعار ەدٸ-اۋ, دەپ ويلايمىن عوي, ونىڭ مىنا «شۇعاداعى» كەسكٸنٸن كٶرٸپ.
ەن-كٷيلٸ, ەڭگٸمە دٷكەندٸ ەدەمٸ وتىرىس تا اياقتالادى. قۋانىشقا جينالعاندار ٷيدٸ-ٷيٸنە تارايدى.
سوندا ول ايمان ەكەۋٸ عانا قالادى. ەكەۋٸ عانا. وتاسقالى قانشا جىل بولدى: ەكەۋدەن-ەكەۋ. بالا جوق. ەلگٸندە عانا تەاترداعىداي جاز جايناعان ٷي ەندٸ جاداۋ تارتادى. سوندايدا ورالحان ەلگٸندە ازداپ قانا ۇرتتاعان كونياكتٸڭ ەسەرٸنەن بە ەكەن, ەلدە ٷيدٸڭ قوڭىلتاقسىپ قالعانىنان با ەكەن:
جالعىز ۇلى باردىڭ,
شىعار-شىقپاس جانى بار.
ەكٸ ۇلى باردىڭ,
ٶكپە, باۋىر, جالى بار.
ٷش ۇلى باردىڭ,
بۇحارادا مالى بار.
تٶرت ۇلى باردىڭ,
اسپانعا سالعان جولى بار,
— دەيدٸ دە, الاقاندارىن اسپانعا جايىپ جٸبەرٸپ:
— قۇداي-اۋ, مەن ساعان تٶرت ۇل, ٷش ۇل, تٸپتٸ ەكٸ ۇل بەر دەگەن جوقپىن عوي. جالعىز ۇلدى دا ايادىڭ با? جالعىز ۇلدى بولىپ, سونىڭ تٸلەۋٸن تٸلەپ, جولىڭدا ساداعا كەتٸپ, شىعار-شىقپاس جانىم جٷرسە بولماس پا ەدٸ, قۇداي! — دەگەندە, ايمان ٷن-تٷنسٸز جىلايدى ەكەن. اشۋلانبايدى, ايقايلامايدى. ونىڭ قۇدايعا ايتار ارىزى — تەك كٶز جاسى.
اقىرى وپات بولدى. جايىن جانناتتان بەرسٸن.
ورالحاننىڭ ەكەسٸ مەن شەشەسٸ دە تٶرت قىز ٶسٸرٸپ وتىرسا دا, جالعىز ۇلدى ارماندايدى ەكەن. «بەرٸ دە مايداندى» وقىعان ادام مۇنى تٷسٸنەدٸ.
بٸر كەزدە «زا بەزدەتنوست» دەگەن سالىق بولدى. ەرينە, ونداي دۋايپات سالىقتى ورالحاننان ۇستايدى. سوندا ورالحان سالىقتان قالعان اقشانى ۇستاپ تۇرىپ: — و, سىعىر ٷكٸمەت! بالاسىن قوقىسقا لاقتىرىپ تاستايتىنداردى جازالاماي, مەنٸ جازالاعانىڭ نەتكەنٸڭ?
مەن بالالى بولمايىن دەپ جٷر مە ەكەنمٸن?! — دەپ ىزالانۋشى ەدٸ.
جىلدا-جىلدا كٸتاپتارىڭ شىعادى, ەربٸر كٸتابىڭ بٸر-بٸر بالا ەمەس پە, — دەپ جۇباتقىسى كەلەدٸ سىرلاس دوسى ورالحاندى.
كٸتاپتى مەنٸڭ اقىل-ويىم, سەزٸمٸم, ەڭبەگٸم بەرەدٸ. ال, بالانى قۇداي بەرەدٸ. قۇدايدىڭ قۇر قالدىرعانى — قييانات ەمەس پە?! — دەيدٸ ەكەن ورالحان.
اقىرى قۇداي ونىڭ نالاسىنا نازار سالىپ, اياسا كەرەك, كەيٸن قوسىلعان ەيەلٸنەن بٸر ۇل, بٸر قىز سٷيدٸ: ايحان, ايجان. اللا امان قويسا, ولار دا ٶسٸپ قالدى. الدى مەكتەپكە باردى. ەتتەڭ نە كەرەك, بالا اڭساپ ارمانداعان ورالحان ولاردىڭ ٶزٸن كٶردٸ, قىزىعىن كٶرە المادى.
***
ادامدى ارمانىنا قاراپ تانۋعا بولادى. ارمانسىز ادام — مەلشيگەن ەسەك سيياقتى. بٸرەۋلەر باي بولعاندى ارماندايدى. بٸرەۋلەر باستىق بولسام دەپ ارماندايدى. كٶپ قوي. بٸرەۋ بار: بٸر ٷزٸم ناندى ارماندايدى.
ال, ورالحاننىڭ ارمانىنا كٶز سالىڭىز:
«جۇمىر جەردٸڭ بەتٸن تٶرت ميللياردتان استام ادامنىڭ اياعى تاپتاپ, دٷنيەنٸ ٶز ايقايلارىمەن كٷڭٸرەنتٸپ جٷر. تەك جەردٸڭ استىنداعىلاردا ٷن جوق. ەگەر كۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن سول ٶلٸلەر قايتىپ ورالسا, بۇل جالعاننان ٷن-تٷنسٸز, جىم-جىرت ٶتۋدٸ تٸرٸلەرگە ٷيرەتەر مە ەدٸ… بٸر-بٸرٸنە قاتتى سٶز ايتپاي, بٸرٸنٸڭ تىنىشتىعىن ەكٸنشٸسٸ بۇزباي, جىلقىنىڭ جۋساعانىنداي, بەيبٸتتە بەرەكەلٸ ٶمٸر ورناتار ما ەدٸ, ەگەر ەرۋاقتار زەۋدە قايتىپ ورالسا… (شٸركٸن-اي, قايتىپ ورالسا) دٷنيەدەگٸ سانسىز سۇمدىقتىڭ بەت پەردەسٸ اشىلىپ, بٸزدەر ۇياتتىڭ وتىنا ٶرتەنٸپ كەتەر ەدٸك-اۋ…» («سايتان كٶپٸر»).
بٸزدەر, تٸرٸلەر, قازٸر «و, سارتر! و, كاميۋ! و, فرەيد! و, كافكا! و! و!» — دەپ قالپاعىمىزدى بٷكتەپ ۇستاپ, بٷك تٷسە قالامىز. قازاقتىڭ كەز كەلگەن قاسيەتتٸ قارا ٶلەڭٸندە تەرەڭ فيلوسوفييا جاتىر. سول قازاقتان تۋعان ورالحان وي تۇنىعىنا سٷڭگٸگەندە ٸنجۋ-مارجاندى ۋىستاپ الىپ شىعادى. شەتەلدٸك ساڭلاقتاردى سىيلاۋ كەرەك. ال تابىنۋ — ارتىق.
ال, بٸز بارىمىزدى باعالاي المايمىز.
ورالحان دٷنيەدەن وزعالى, مٸنە, تۋرا بەس جىل بولدى. كٸتاپتارى ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ, ٶمٸر سٷرە بەرەدٸ. ولار: جاسقا — اقىل, كەرٸگە — قۋات بەرەدٸ. باقىتقا باقىت قوسادى. باقىتسىزعا مەدەت بولادى.
ورالحان ٶلگەننەن كەيٸن تاڭدامالى ەكٸ تومدىعى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كٶردٸ. سونى قولعا الىپ, زەر سالا وقىپ, سارالاپ, ەلگٸ ايتقان ٸنجۋ-مارجاندى كٸتاپ بەتٸنەن ٸزدەگەن بٸر عالىم, بٸر سىنشى بار ما? ەگەر, ٶزٸ جازىپ كەتكەندەي, و دٷنيەدەن ورالحان عايىپتان ورالار بولسا, «ۇياتتىڭ وتىنا ٶرتەنٸپ كەتەر» جەرٸمٸز وسى.
وبالى نەشٸك, تام-تۇم, تيٸپ-قاشىپ جازعاندار بار. مەن بۇل جەردە اكادەمييالىق, ەدەبي-فيلوسوفييالىق تەرەڭ زەرتتەۋدٸ ايتىپ وتىرمىن.
ەنە-مٸنە دەگەنشە, ەندٸ تٶرت جىلدان سوڭ ورالحان بٶكەيدٸڭ تۋعانىنا 60 جىل تولادى. «جازۋشى» باسپاسىنىڭ تاڭدامالى ەكٸ تومدىعىن مىنا قيىنشىلىقتا شىعارعانى يماندىلىق. ال, بٸراق مۇنىڭ سىرتىندا ورالحان قالامىنان تۋعان تالاي دٷنيەلەر جاتىر. ولار دا تاڭدامالى. مىسالى, «قامشىگەر» قايدا, «قاسقا قۇلىن», «كەر بۇعى», ت.ب. قايدا, پەسالارى, وت-نايزاعايلى پۋبليتسيستيكاسى, وچەركتەرٸ قايدا? مىنا ەكٸ تومدىققا جالعاستىرسا, ەلٸ ەكٸ توم بار.
ورالحان ىلعي كٷڭٸرەنٸپ ٶتكەن جوق. جايماشۋاق جارقىلداپ جٷرەتٸن كٷندەرٸ دە بولاتىن. بٸراق تاعدىر تاراندىعىن, جارىق دٷنيە ساراڭدىعىن ەلدەقالاي سەزەتٸن سيياقتى, كەيدە ەن سالاتىن. ونى مەن باسقا ەشكٸمنەن, نە راديودان, نە كونتسەرتتەردەن ەستٸگەن ەمەسپٸن. تەك ورالحان عانا ايتار ەدٸ:
دٷنيە ويلاپ تۇرسام-و-و-ۋ, شولاق ەكەن ا-ا-ي,
قاراعاي باسىن كەسسە-ە-ە-ەي, مولاق ەكەن, احاۋ-احا-حاي.
ون بەس پەن جيىرما بەس-و-و-ۋ, قايران وتىز-ا-ا-اي,
ٷشەۋٸ — ٷش كٷن قونعان ە-ە-ەي, قوناق ەكەن, — احاۋ,
احا-حا-اي.
ەلٸمنٸڭ بٸر جايلاۋى — و-و-وۋ, قۇرىمباي ساز-ا-ا-اي,
جايلاعان التى-اي جازعا-ە-ە-ەي, سارى الا قاز, احاۋ,
احا-حا-اي,
شولپانداي تاڭ الدىندا-و-و-وۋ, تۋىپ-باتقان-ا-ا-اي,
قايتەيٸن, و داريعا-ە-ە-ەي, عۇمىرىم از , ا-احاۋ,
احا-حا-حا-ا-اي.
***
ورالحاننىڭ ٶلٸ دەنەسٸن مىرىش ساركوفاگقا سالىپ, سوناۋ الىستاعى ٷندٸستاننان الماتىعا الىپ كەلگەلٸ بەرٸ مٸنە تۋرا بەس جىل دا زۋلاپ ٶتە شىعىپتى. سول ەرۋاققا ارناپ وقىعان دۇعام وسى. باسقا نە دەيٸن.
مەن الپىسقا تولعاندا ورالحان ماعان ارناپ ەكٸ-اق ابزاتس سٶز جازدى. بٸراق سول ەكٸ اۋىز سٶزگە ول شيرەك عاسىر بٸرگە بولعان عۇمىرىمىزدى سيدىرىپ جٸبەردٸ.
«اعا! مەن سٸزدٸ ەشقاشاندا اتى-جٶنٸڭٸزبەن اتاعان ەمەسپٸن. ەڭ العاش كٶرگەننەن باستاپ «اعا» دەپ امانداستىم جەنە سول 1967 جىلدان بەرٸ تۋعان اعاداي شىنشىل كٶڭٸلمەن سىيلاپ, قۇرمەت تۇتىپ كەلەمٸن. بەلكٸم, وسىناۋ الدىمەن ارتى ايىرباستالا بەرەتٸن الدامشى ٶمٸردە, سىناپتاي تولقىعان ەرٸ اينىعىش زاماندا تۋعان اعايىنىمەن دە aت قۇيرىعىن كەسٸسەردەي دٷردارازدىق بولار دا, بٸراق سٸز بەن بٸزدٸڭ ارامىزدا شيرەك عاسىردان بەرٸ اعالىق-ٸنٸلٸك جاراستىققا جارىقشاق تٷسكەن جوق (تٸل-كٶزدەن ساقتاسىن). مەن سٸزدٸ, اعا, جاھانداعى جالعىز ۇستازىم دەپ, جار سالا ايتۋدان ۇيالماس ەدٸم, ەرٸ وسىنىڭ ٶزٸن ماقتان تۇتار ەدٸم.
قارعاداي كەزٸمدە «لەنينشٸل جاس» گازەتٸندە جارييالانعان ٷش-تٶرت وچەركٸمدٸ وقىپ, اۋىلدا قاپەرسٸز جٷرگەن كەزٸمدە رەسپۋبليكالىق باسىلىمعا جۇمىسقا شاقىردىڭىز.
ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ٷشٸنشٸ-اق كۋرسىندا سىرتتاي وقىپ جٷرگەنٸمە قاراماستان, ەڭ بٸر قيىن دا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ٷلكەن بٶلٸمدەردٸ سەنٸپ تاپسىردىڭىز. بۇدان كەيٸن دە ەدەبيەت پەن جۋرناليستيكاداعى سوقپاعى سوقتىرمالى كەزەڭدەردٸ بٸرگە ٶتكٸزٸپ كەلە جاتىرمىز. Meن كەيدە تۋعان ايىمىز بەن كٷنٸمٸزدٸڭ دە (28 قىركٷيەك) دەل كەلۋٸن ىرىمداپ, جاقسىلىقتىڭ نىشانىنا بالايمىن. مٸنە, سٸز 60 دەگەن اسۋعا شىقتىڭىز, تٶمەنگە قاراڭىزشى, اعا, مەن كٶرٸنەم بە ەكەن? » (1992 ج.).
سوڭعى سٶيلەم… سۇراپىل سۇمدىق سۇراق. تٶمەنگە قارايمىن, ەندٸ ورالحان كٶرٸنبەيدٸ. «شولپانداي تاڭ الدىندا تۋىپ-باتتى».
سوندا… قاتون-قاراعايعا, شىڭعىستايعا بارعاندا, القاراكٶك اسپاندا بٸر قىران بيٸكتەن تٶمەنگە قاراپ, باياۋ قالىقتاپ جٷردٸ دە قويدى. ەندٸ بيٸكتەپ كەتكەن ورالحان شىعار…
شەرحان مۇرتازا. «ورالحان», ەرتٸس ٶڭٸرٸ. 2005 جىل, 7 شٸلدە
ۇلت پورتالى
