Foto: Artýr Nyǵmettiń kitabynan alyndy
Jas qazaq jýrnalist-zertteýshisi Artýr Nyǵmettiń kitaby 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynyń belgisiz betterin ashady. Ol kezde «Oral kazaktarynyń reseilik taqqa qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn» atap ótý syltaýymen separatistik kazak respýblikasyn qurý jariialanýy, al Oral men Gýrev oblystarynyń bir bóligin bólip alý maqsatynda Qazaqstanǵa ásker kirgizilý qaýpi týyndaǵan edi. Bul daǵdarys 1991 jyly Máskeýde bolǵan Tótenshe jaǵdai jónindegi memlekettik komitettiń (TJMK) búligi men sol jyldyń jeltoqsanynda KSRO taralýy aralyǵyndaǵy qysqa merzimde bolǵan edi. Biraq Oraldaǵy kazaktar men qazaq belsendileriniń ymyrasyz qarsylastyǵy, kazaktardyń mereitoilyq sharasynyń ótpeý tarihy basqa da birneshe sebeptermen aitylmai keldi.
Kitap kópshilik oqyrman qaýymǵa arnalǵan.
KIRISPE
1991 jyldyń qyrkúieginde Qazaqstannyń batys aimaǵyndaǵy Reseimen shekaralas Oral oblysy ortalyǵynda «Oral kazaktarynyń reseilik taqqa qyzmet etkenine 400 jyl» tolýyn atap ótý degen jeleýmen toilanǵan meiram qarsańynda júzdegen kazak pen myńdaǵan qazaq ultshyldary jáne jaqtastary arasynda teketires boldy. Oral kazaktary jetekshileriniń birneshe márte jasaǵan úndeýlerinen keiin Oral oblysynyń bir bóligin Reseige qaratý maqsatynda áreket jasaldy. Jańa tarihqa bul oqiǵa «1991 jylǵy Oral oqiǵalary» degen ataýmen jazyldy.
Ótken eki jyl boiy, iaǵni 1990 jáne 1991 jyldary, negizinen kazaktardy qoldaityn depýtattardan quralǵan jergilikti Oral qalalyq depýtattar keńesi qazaq tiliniń memlekettik til mártebesine ie bolýyna qarsy shyǵyp, jaǵdaidy odan ári shielenistirip otyrǵan bolatyn. Bul oblystyq biliktiń de, jańa qalyptasyp kele jatqan qazaq ulttyq demokratiialyq qozǵalystyń da qarsylyǵyn týdyrdy. Óńirdegi kazak gazetteri «Oral kazak qaýymdastyǵyna qarasty jerlerdi» Reseige qosý, tipti munai men gazǵa bai Batys Qazaqstandy tutas bólip alý týraly ashyq jaza bastady. Qazaqstannyń táýelsizdigin elemeýdiń dál osyndai kórinisterin keńestik Memlekettik qaýipsizdik komitetinen (MQK) qoldaý tapqan ózge de kazak qaýymdastyǵynyń belsendileri tanyta bastady.
Bul eńbekte biz «Oral kazaktarynyń reseilik taqqa qyzmet etkenine 400 jyl» tolýyn atap ótý kezindegi keńestik MQK bastaýymen Oral kazak avtonomiialyq respýblikasyn jariialaý josparlanǵany, al shekarada keńestik tank polkisi basyp kirýge daiyn turǵany jaily tyń derekterdi jazamyz. Alaida bul josparǵa oblystyq halyq depýtattary keńesiniń tóraǵasy Nájimeden Esqaliev bastaǵan Oral oblysy basshylyǵy, «Azat» qazaq ulttyq qozǵalysynyń belsendileri men eldiń barlyq aimaǵynan kelgen qarapaiym azamattar tosqaýyl boldy. Sol kúnderi Oralǵa Reseimen kórshiles jatqan oblystarynan áskeri mýndir kigen júzdegen kazaktar kelip, qala ortasynda qoqan-loqy kórsete otyryp buryn-sońdy bolmaǵan sherýmen júrip ótedi, qoldaryndaǵy reseilik úsh tústi tý kolonnalardan jelbirep turǵan edi.
Jaǵdai óte qiyn edi, tipti qurdymǵa ketýge shaq qaldy deýge bolady. Sherýge shyqqan kazaktar men narazy qazaqtar arasynda qandy qaqtyǵys bastala ketse, bul Keńes Odaǵy kúiremei turyp oblysty Reseige qosyp alýǵa úlgerý maqsatynda Oral oblysyna ásker kirgizýge taptyrmas múmkindik bolar edi. Almatydaǵy ortalyq basshy organdardyń áreketsiz otyrǵanyna qaramastan, Oral oblystyq basshylyǵy qaýipti ahýaldy jiti baqylaýda ustai aldy. Kazaktardyń sońǵy jiyny zaýyttyń klýbynda ótkeli jatqanda qazaqtardyń talabymen toqtatylyp, júzdegen kazak delegattary artqy esikten shyǵarylyp, avtobýspen kelgen jaǵyna keri attandyrylady.
Bul kitaptyń ereksheligi sol, bul jerde sol kezdegi sherýshi eki taraptyń kózqarastary tolyq jinaqtalyp berilgeni. Búgingi kúnde Oral oqiǵasy jaily jazylǵan memýarlyq janrdaǵy 4-5 qana kitap bar, alaida ol eńbekterdiń avtory ne qazaq ultshyly, nemese kazaktardyń jaqtaýshysy bolǵandyqtan sáikesinshe oryn alǵan oqiǵalar túrli sipatqa ie bolyp, ártúrli kózqarasta jazylǵan.
Qolyńyzdaǵy kitapqa derekter jinaqtaý men teketireske qatysýshylarmen bolǵan suhbat barysynda sol kezdegi KSRO-nyń Privolje-Oral áskeri okrýginiń qolbasshysy, general Albert Makashovtyń armiiasy tankilermen Reseidiń Samara oblysynyń shekarasynda Oralǵa basyp kirýge daiyn turǵanyn birneshe jyldan soń moiyndaǵany jaily aqparatqa qol jetkizdik. Tek Oral oblysy basshylyǵynyń salqynqandylyǵy men saýatty basqarýynyń, oblys turǵyndary men eldiń barlyq aimaqtarynan kelgen qazaq patriottarynyń zerdeliligi men tózimdiligi separatizmge, Qazaqstan aimaǵynyń bir bóligin anneksiialaýǵa jol bermedi.
1991 jylǵy Oral oqiǵalary qazaq qoǵamynyń azamattyq turǵydan eseigenin, óskenin de kórsetti. Olar kazak otriadtary men olardyń Máskeýdegi ielerine syrtqy qaýippen betpe-bet kelip, judyryqtai jumyla óz Otanynyń egemendigin qorǵai alatynyn jáne táýelsiz memleket qura alatynyn kórsetti.
1 TARAÝ. ORALDAǴY KAZAK QAÝYMDASTYǴYNYŃ
QAITA JANDANÝY
Oral – Oral (Pýgachev kóterilisine deiingi ejelgi onomastikalyq ataýy – Jaiyq) ózeniniń eýropa bóligi dep atalyp ketken oń jaq jaǵalaýynda ornalasqan kóne shahar. Keńes Odaǵy ydyrar tusta Oral qalasy qazaq-orys shekarasynda jatqan qarapaiym qalanyń biri boldy. Halqynyń sany shamamen 250 myńdai bolsa, onyń 150 myńy orystar. 1989 jylǵy halyq sanaǵyndaǵy derekke sáikes, Oraldaǵy qazaqtar sany qala turǵyndarynyń 23 paiyzyn qurady jáne olardyń sany jyl saiyn arta tústi. Tutas qalada, oblys ortalyǵynda bir ǵana qazaq mektebi jumys istedi.
Sál-pál shań basqan qala kóshelerinde áli kúnge deiin kazaktardyń oiýly ysyrmasy bar aǵashtan soǵylǵan úileri tur. Olar shiltir perde men túrli-tústi boiaýdyń artynan álemge kóz tastap turǵandai áser beredi. Anyqtap qarar bolsańyz, sol aǵash qaqpalardan at bailaityn temir shyǵyrshyqtardyń áli turǵanyn kóresiz. Attan túsken kazak úzeńgini shyǵyrshyqqa bailap, qamshyny qonyshyna suǵa salyp úiine kirip ketedi. Qarap tursań, beine bir qazir bir atty kazak sarbazy nemese úidiń iesi keletindei.
Qazaqtyń Teke deitin kóne qalasynyń ornyna turǵyzylǵan Oral qalasy óziniń 400 jyl boiǵy bodandyq tarihynda orys arhitektýrasyna beiimdelip ózgertildi. 1991 jylǵa qarai qalada tarihi eski shirkeýlerdiń altyn kúmbezderi, bolsheviktik tazartý kezinen aman qalǵan 1-2 meshit munaralary asqaqtap turdy. Keń kóshelerge salynǵan úlken qaqpaly kazak úileri men qyzyl kirpishten salynǵan, úlken terezeli ári eki qabatty kóne kópestik ǵimarattar «hrýshevka» men «stalindik» sáýlettegi úilerden de basym edi.
Mektepte «keń baitaq myzǵymaityn el» dep ánge qosylǵan Keńes Odaǵy HH ǵasyrdyń 90-shy jyldary óz tarihynyń sońǵy kezeńinde edi. Elde tártipsizdik pen bylyq beleń ala bastady. Keńes Odaǵynyń sońǵy lideri Mihail Gorbachev jartylai qadam, jarym-jarty shara jáne qarama-qaishy reformalarmen eldi qutqarýǵa tyryssa da, búkil keńestik ekonomika kúireýge taiady. 1990 jyly Baltyq elderi óz táýelsizdigin jariialady, al kelesi jyly olar Máskeýdiń qarsylyǵyna toitarys bere otyryp, egemendigin qaita qalpyna keltirdi. Keńes Odaǵy ydyrai bastady, barlyq jerde ulttyq saryndaǵy demokratiialyq qozǵalystar kóbeidi. Jaǵdaidy óz baqylaýynda ustap qalýǵa tyrysqan Kreml, dereý kazaktardyń qaýymdastyǵyn jandandyrdy.
Elde jappai beleń alǵan ekonomikalyq daǵdarys Qazaqstannyń batysyndaǵy Reseidiń bes oblysymen shekaralas jatqan Oral oblysyn da ainalyp ótken joq. Oblys óndirisiniń kóshbasshysyna ainalǵan áskeri zaýyttarda jaǵdai aýyr edi. Bul zaýyttarda negizinen slavian ulty ókilderinen turatyn birneshe myń adam jumys isteitin. Memlekettik tapsyrystar toqtady, al basqa tapsyrystar ol kezde atymen joq bolǵan. Osylaisha zaýyttardyń jumysy toqtady, al oblys basshylyǵy olardyń jumys baǵytyn ózgertýge, turmystyq ónimder shyǵarýǵa baǵyttaýǵa tyrysyp, jedel áreketke kóship jatty. Kúndelikti qajetti taýarlar men azyq-túlik jetispeýshiligine, jappai jumyssyzdyq pen qylmystyń kóbeiýine bailanysty qarapaiym turǵyndardyń ómiri qiyndai tústi. Qaita jandanǵan kazak qaýymdastyǵy jetekshileri oraldyq jumysshylardyń narazylyǵyn paidalanýǵa umtyldy, olar jergilikti slavian ultynan bolǵan jumysshylardy júzdep, myńdap kazaktar qataryna jaza bastady.
Qoǵamnyń basty biriktirýshi kúshi, Keńes Odaǵynyń kommýnistik partiiasy (KOKP) eldegi ahýaldy óz ýysynan shyǵaryp aldy, partiianyń bileýshi toptary onyń ekonomikalyq, qarjylyq qazynasyn talan-tarajǵa salsa, keńestik arnaiy qyzmeti respýblikalardaǵy ulttyq qozǵalystardyń artýyna qarsy uiymdar qura bastady. Kóptegen keńestik ulttyq aimaqtarda ózderiniń ulttyq tiliniń memlekettik mártebesin qalpyna keltirý jumysy júrgizilip, orys tiline ekinshi til, iaǵni «ultaralyq qatynas tili» mártebesi berilip jatty. Bir qatar keńestik respýblikalarda orystaný deńgeii joǵary edi, bul aimaqtardaǵy orystyń etnikalyq qaýymdastyqtary osy kezeńde ózderin jaisyz sezine bastady. Al Máskeýdegi arnaiy qyzmet pen ekstremistik baǵyttaǵy orys ulttyq uiymdary bul ahýaldy ońtaily paidalanyp qalýǵa tyrysyp baqty.
Ońshyl kózqarastaǵy orys jazýshysy A.Soljenitsynnyń áigili baǵdarlamalyq maqalasy otqa mai quia tústi. Sol kezde AQSh-ta emmigratsiiada bolǵan álemge áigili jazýshy Keńes Odaǵynyń sózsiz taraitynyn aityp, Baltyq jaǵalaýy, Kavkaz jáne Orta Aziia respýblikalaryn «beinetten arylý» úshin óz erikterine jiberý kerek dedi. Soljenitsyn Ýkraina men Belorýsiia derbestigin moiyndamady, al Reseidiń ózine qatysty synnan ótkizilgen demokratiialyq erekshe basqarylý formasy týraly aitty. 1990 jyldyń 18 qyrkúieginde «Komsomolskaia pravda» gazetinde jeke qosymsha túrinde basylyp shyqqan Soljenitsynnyń maqalasy, ásirese Qazaqstanda ájepteýir narazylyq týdyrdy.
Kezinde ózi Qazaqstandaǵy Gýlagtik qara jumys qyzmetinde bolǵan Soljenitsyn qazaq eline Leninniń qaiyrymdylyǵymen kezdeisoq qurylǵan jáne aýmaǵy qate belgilengen, qalyptaspaǵan memleket dep imperiialyq piǵyldaǵy anyqtama berdi. Onyń aitýynsha, Qazaqstan «ońtústik Sibirden, ońtústik Oral aimaǵynan aidalǵan halyqtar men tutqyndar mekeni, olardyń ortada bos jatqan jerlerin orystar qaita damytqan, ózgertken. Búginde osylai úlkeitilgen Qazaqstanda qazaqtar negizgi halyqtyń jartysynan edáýir az. Olardyń negizgi atamekeni – shetki shyǵystan batysqa qarai Kaspiige deiingi, turǵyndardyń basym bóligin qazaqtar quraityn oblystyń úlken ońtústik doǵasy. Eger aimaqtan bastap bólinemiz dese, joldary bolsyn, Qudai jarylqasyn». Resei prezidenti Vladimir Pýtin de Ýkrainaǵa qarsy soǵys qimyldary bastalmastan buryn birneshe ret osylai Soljenitsyn sekildi pikir aitqan edi. Onyń sózinshe, Lenin keńes respýblikalarynyń shekarasyn óz betimen belgilegen, osy «kezdeisoq syiǵa berilgen jerlerdi» Reseige qaitaratyn ýaqyt keldi degen saryndaǵy Resei prezidentiniń bul pikirin qazaqstandyq qoǵam óte aýyr qabyldady.
Oraldaǵy, jalpy Qazaqstandaǵy kazaktardyń birinshi qaýymdastyǵy 1990 jyly qaita qalpyna keltirildi. 1990 jyldyń 24 aqpanynda Oral qalalyq tarihi-mádeni kazak qaýymdastyǵynyń (OQTMKQ) konferentsiiasy ótti. Odan soń eki jyl boiyna kazak uiymdarynda qaita qurýlar, jańadan toptasýlar bolyp, separatistik urandar kúsheie bastady. Qaita jandanǵan Oral kazaktary jaǵynda qalanyń zańnamalyq organy boldy jáne bul qaladaǵy qalyptasqan saiasi ahýaldyń úlken ereksheligi edi. Bolat Moldashev basshylyq etken Oral qalalyq halyq depýtattarynyń keńesi negizinen óndiristik kásiporyn basshylarynan quralǵan, al ol kásiporyndarda myńdaǵan slavian ulty ókilderi jumys istedi. Oraldyń myńdaǵan qarapaiym turǵyndary qaita qurylǵan kazak uiymdarynyń qyzmetine qoldaý bildirdi.
Qalalyq keńes Nájimeden Esqaliev basshylyq jasaǵan Oral oblystyq halyq depýtattarynyń keńesine jii qarsy shyǵyp otyrdy. Oral oblystyq keńesi qazirgi oblystyq máslihat sekildi edi, onyń quramynda dástúrge sai qazaqtar tyǵyz ornalasqan oblystyń aýylsharýashylyq aýdandaryndaǵy kásiporyn basshylary kóp boldy.
1990 jyldyń jazynda Oral qalalyq halyq depýtattarynyń keńesi qala aimaǵynda eki memlekettik tildiń: Qazaq KSR-i memlekettik tili retinde qazaq tiliniń jáne KSRO-nyń jalpy memlekettik tili retinde orys tiliniń bolýyn talap etetin qaýly qabyldady. Oraldaǵy qarama-qarsylyqqa ákelgen basty shielenis Oral qalalyq keńesiniń atqarýshy komiteti 1991 jylǵy 28 mamyrdaǵy qaýlysymen kazaktarǵa 1991 jyldyń 13-15 qyrkúieginde «Oral kazaktarynyń Otanǵa qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn» merekeleýge ruqsat berýimen bastaldy. Oral kazaktarynyń qaita jandanýy hronologiiasyndaǵy osy joldarǵa nazar aýdaraiyq.
Sol ýaqytta Reseidegi kazak atamandary Oral, Elek ózenderi aimaǵy men Soltústik Kavkazdy tutas óz yqpalyndaǵy aimaq dep jariialaǵan edi. Oral oblysy aimaǵynda tikelei Máskeýge qaraityn kazak avtonomiiasyn qurý ideiasy kazaktarǵa ǵana emes, kóptegen qarapaiym turǵyndarǵa da unaǵandai bolyp kórindi. Myńdaǵan turǵyndar Máskeýge jetkizilgen kazaktar petitsiiasyna qol qoidy.
1991 jyly «Zenit» (1991 jylǵa deiin Kliment Voroshilov atyndaǵy zaýyt), «Omega», «Metallist», «Kommýnzapchast», «Gidropribor» zaýyttarynda jaz boiy kazaktarǵa qoldaý bildirilgen qarqyndy jiyndar ótti. Oblys basshysy N.Esqaliev bul jiyndarǵa qatysyp, olardy qalypty jumysty jalǵastyrýǵa, jaǵdaidy ýshyqtyrmaýǵa shaqyrdy.
Oral oqiǵalary boiynsha Prezidenttik komissiia qorytyndysynda oblysta teris ahýaldyń qalyptasýyna kazak gazetteriniń úlken úlesi bolǵany ataldy. Komissiia kópshilik sanasyna kazaktardyń ómir salty men mádeni damýynyń «erekshelikteri», olardyń «dinge, patsha men Otanǵa» jasaǵan burynǵy «erlikteri» týraly oilar jazylǵanyn málimdedi. Oral aimaǵy Reseidiń bólinbes bir bóligi, óitkeni tarihi turǵydan kazaktar tek Resei imperiiasyn ǵana óz Otany retinde sanaǵany týraly tezister taratyldy. Reseide shyǵatyn «Kazachii vestnik», «Stanitsa» gazetteri jańa nómiri shyqqan saiyn Oral kazaktaryn jergilikti bilikke baǵynbaýǵa, Oral oblysyn bólip alýǵa shaqyryp, arandatyp otyrdy. Oral kazaktarynyń jetekshileri Viktor Vodolazov pen Aleksandr Kachalin «400 jyldyqty» ótkizý josparyna oblys biligi kedergi jasaityn bolsa, qan tógilýi yqtimal degen oilaryn ashyq aita bastady.
Osy jerden jaýlap alynǵan ózge halyqtardyń aimaǵy arqyly «Reseidi qalpyna keltirý» sipatyndaǵy soljenitsyndyq josparmen bailanysyn baiqaýǵa bolady. Oral óńirinde kazaktardyń «basymdyq» ideiasyn engizý, qarapaiym tilmen aitqanda úrdiske ainaldy. Oraldyń ózinde kazaktar batyrlyǵy men romantizatsiiasy meilinshe qanat jaidy, kazak qaýymdastyǵynyń rýhani jetekshileriniń biri jazýshy Nikolai Korsýnov boldy.
Osy kitap avtorymen suhbat qurǵan Oral oblysynyń burynǵy basshysy Nájimeden Esqaliev máseleni bylaisha qoiǵan bolatyn:
«18-19 ǵasyrda jáne 20 ǵasyrdyń basynda kazak shapqynshylyǵynyń bar sumdyǵyn bastan ótkizgen bizderdi, qazaqtardy, bul jaǵdaida ne kútip turǵan edi? Bul kezde qol qýsyryp qarap otyrý qylmyspen teń boldy, biraq bizde qarsy turatyn resýrstar joq edi. Birneshe ret Almatymen habarlastym, alaida ol jaq únsiz jatty».
Shieleniske toly 1991 jyldyń basynda Esqaliev Kommýnistik partiianyń Oral oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy laýazymy men Oral oblystyq halyq depýtattarynyń keńesi tóraǵasynyń qyzmetin qosa atqardy. Máskeýdegi TJMK-nyń sátsiz búligi men KOKP-nyń saiasi bankrotqa ushyrýynan keiin 1991 jyldyń tamyz aiynyń aiaǵynda Qazaqstannyń kommýnistik partiiasy ózin-ózi taratý týraly habarlaidy. Sol jyldyń qyrkúiek aiynan bastap Esqaliev aimaqty Oral oblystyq halyq depýtattarynyń keńesi tóraǵasy retinde ǵana basqardy. Sol qiyn sátte ol qasyndaǵy az ǵana kómekshilerimen jáne jergilikti kúshtik qurylym basshylarymen birge jaǵdaidy baqylaýda ustai aldy. Ol kezde jergilikti bilik eki jaqtyń: kazak basshylarynyń jáne «Azat» qazaq ulttyq qozǵalysy belsendileriniń qysymynda qalǵan edi. Máskeýdiń Oral oblysy shekarasynda aldymen Oralǵa, al keiin munaiǵa bai kórshi Gýrev oblysyna basyp kirýge, tankimen marsh-shabýylǵa jasaq daiyndap qoiǵanynyń barlyq detaldaryn qazaq belsendileriniń bilýi múmkin emes edi. Ol kezde bul aqparat qupiia boldy.
Nájimeden Esqalievtyń komandasy Almatydaǵy biliktiń syn saǵatta boi tasalaitynyn kazaktar men qazaqtardyń teketiresinen bir ai buryn 1991 jyldyń tamyzyndaǵy TJMK búligi kezinde-aq kórgen edi. Sol 1991 jyldyń tamyz aiynda odaqtas respýblikalardyń jergilikti bilik organdary men obkom partiialary Máskeýdiń tikelei basqarýyna kóshetini týraly Máskeýden shifrovkalar kelip jatty. Oraldaǵy áskeri zaýyttardyń keibir basshylarynan turaqsyzdyq baiqalsa, qalalyq bilik TJMK jaǵyna shyqty, biraq Oral oblysy basshylyǵy men kúshtik qurylym basshylary tek Almatyǵa, Qazaq KSR prezidenti Nursultan Nazarbaevqa baǵynatyny týraly nyq sheshimge keldi.
Ol kezde Keńes Odaǵy áli taraǵan joq edi, Memlekettik qaýipsizdik komiteti (MQK) men armiia, militsiia Keńes Odaǵy basshylyǵyna qaraityn, al respýblikalyq organdar Máskeý aldynda dármensiz boldy. Osynyń ózi Nájimeden Esqaliev komandasyna aýyr másele boldy. Bul arada 1989 jyly qurylǵan Privoljsk-Oral áskeri okrýginiń eksterritoriialyq ereksheligi nazar aýdartady. Áskeri okrýg Reseidiń birneshe oblystary men avtonomiialyq okrýgterin qamtydy jáne aimaǵyna baiqaýsyzda Qazaq KSR-iniń Oral oblysyn da qosqandai bolyp kórinetin. Okrýg basshylyǵy Kýibyshev qalasynda boldy jáne okrýg basshylary jergilikti bilikke kónbegen syńaimen Oralǵa emin-erkin kelip-ketip júrdi.
1991 jyldyń ekinshi jartysynda odaqtyq ortalyq biliktiń jazalaý qýaty men múmkindigi áli de kúshinde bolatyn. Oral oblystyq halyq depýtattarynyń keńesi kazaktardyń separatistik áreketterine múmkindiginshe qarsy turdy. TJMK búliginiń sátsizdiginen keiin odaqtyq bilik aitarlyqtai álsirep qaldy, basqa respýblikalar táýelsizdikterin jariialap jatty, al Qazaqstan basshylyǵy áldeneni kútti, neni kútkeni de belgisiz, áiteýir aǵysyna sai Máskeýge qarailap turdy.
Biraq sol qiyn-qystaý 1990 jyl men 1991 jyldyń qyrkúiek oqiǵalaryna deiingi kezeńinde Nájimeden Esqaliev pen onyń qoldaýshylary jaqyn arada Keńes Odaǵy múldem ómir súrýin toqtatady dep oilaǵan da joq. Olardy qazaq ulttyq qozǵalysy belsendileri men keibir eńbek ujymdarynyń belsendi qatysýymen Oral oblysy anneksiiasyn boldyrmaýǵa deiingi eki jylǵa sozylǵan kúres jolyn júrip ótý kútip turdy. Janjaldy sheshý joly ol kezde áli uzaq ári tylsym, belgisiz bolatyn. Barlyq jaǵdai kenetten oryn aldy. Óz táýelsizdiginiń tabaldyryǵyn attaǵaly turǵan Qazaqstan tarihynda osyndai nemese osyǵan uqsas oqiǵa bolmaǵan edi.
Jalǵasy bar...
Artýr NYǴMET
