ورالداعى تەكەتٸرەس. 1991 جىل

فوتو: ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابىنان الىندى

جاس قازاق جۋرناليست-زەرتتەۋشٸسٸ ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابى 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنىڭ بەلگٸسٸز بەتتەرٸن اشادى. ول كەزدە «ورال كازاكتارىنىڭ رەسەيلٸك تاققا قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعىن» اتاپ ٶتۋ سىلتاۋىمەن سەپاراتيستٸك كازاك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جارييالانۋى, ال ورال مەن گۋرەۆ وبلىستارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن بٶلٸپ الۋ ماقساتىندا قازاقستانعا ەسكەر كٸرگٸزٸلۋ قاۋپٸ تۋىنداعان ەدٸ. بۇل داعدارىس 1991 جىلى مەسكەۋدە بولعان تٶتەنشە جاعداي جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميتەتتٸڭ (تجمك) بٷلٸگٸ مەن سول جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كسرو تارالۋى ارالىعىنداعى قىسقا مەرزٸمدە بولعان ەدٸ. بٸراق ورالداعى كازاكتار مەن قازاق بەلسەندٸلەرٸنٸڭ ىمىراسىز قارسىلاستىعى, كازاكتاردىڭ مەرەيتويلىق شاراسىنىڭ ٶتپەۋ تاريحى باسقا دا بٸرنەشە سەبەپتەرمەن ايتىلماي كەلدٸ.

كٸتاپ كٶپشٸلٸك وقىرمان قاۋىمعا ارنالعان.

كٸرٸسپە

1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنداعى رەسەيمەن شەكارالاس ورال وبلىسى ورتالىعىندا «ورال كازاكتارىنىڭ رەسەيلٸك تاققا قىزمەت ەتكەنٸنە 400 جىل» تولۋىن اتاپ ٶتۋ دەگەن جەلەۋمەن تويلانعان مەيرام قارساڭىندا جٷزدەگەن كازاك پەن مىڭداعان قازاق ۇلتشىلدارى جەنە جاقتاستارى اراسىندا تەكەتٸرەس بولدى. ورال كازاكتارى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرنەشە مەرتە جاساعان ٷندەۋلەرٸنەن كەيٸن ورال وبلىسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن رەسەيگە قاراتۋ ماقساتىندا ەرەكەت جاسالدى. جاڭا تاريحقا بۇل وقيعا «1991 جىلعى ورال وقيعالارى» دەگەن اتاۋمەن جازىلدى.

ٶتكەن ەكٸ جىل بويى, ياعني 1990 جەنە 1991 جىلدارى, نەگٸزٸنەن كازاكتاردى قولدايتىن دەپۋتاتتاردان قۇرالعان جەرگٸلٸكتٸ ورال قالالىق دەپۋتاتتار كەڭەسٸ قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸنە يە بولۋىنا قارسى شىعىپ, جاعدايدى ودان ەرٸ شيەلەنٸستٸرٸپ وتىرعان بولاتىن. بۇل وبلىستىق بيلٸكتٸڭ دە, جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قازاق ۇلتتىق دەموكراتييالىق قوزعالىستىڭ دا قارسىلىعىن تۋدىردى. ٶڭٸردەگٸ كازاك گازەتتەرٸ «ورال كازاك قاۋىمداستىعىنا قاراستى جەرلەردٸ» رەسەيگە قوسۋ, تٸپتٸ مۇناي مەن گازعا باي باتىس قازاقستاندى تۇتاس بٶلٸپ الۋ تۋرالى اشىق جازا باستادى. قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن ەلەمەۋدٸڭ دەل وسىنداي كٶرٸنٸستەرٸن كەڭەستٸك مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنەن (مقك) قولداۋ تاپقان ٶزگە دە كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ بەلسەندٸلەرٸ تانىتا باستادى.

بۇل ەڭبەكتە بٸز «ورال كازاكتارىنىڭ رەسەيلٸك تاققا قىزمەت ەتكەنٸنە 400 جىل» تولۋىن اتاپ ٶتۋ كەزٸندەگٸ كەڭەستٸك مقك باستاۋىمەن ورال كازاك اۆتونومييالىق رەسپۋبليكاسىن جارييالاۋ جوسپارلانعانى, ال شەكارادا كەڭەستٸك تانك پولكٸسٸ باسىپ كٸرۋگە دايىن تۇرعانى جايلى تىڭ دەرەكتەردٸ جازامىز. الايدا بۇل جوسپارعا وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ باستاعان ورال وبلىسى باسشىلىعى, «ازات» قازاق ۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸلەرٸ مەن ەلدٸڭ بارلىق ايماعىنان كەلگەن قاراپايىم ازاماتتار توسقاۋىل بولدى. سول كٷندەرٸ ورالعا رەسەيمەن كٶرشٸلەس جاتقان وبلىستارىنان ەسكەري مۋندير كيگەن جٷزدەگەن كازاكتار كەلٸپ, قالا ورتاسىندا قوقان-لوقى كٶرسەتە وتىرىپ بۇرىن-سوڭدى بولماعان شەرۋمەن جٷرٸپ ٶتەدٸ, قولدارىنداعى رەسەيلٸك ٷش تٷستٸ تۋ كولوننالاردان جەلبٸرەپ تۇرعان ەدٸ.

جاعداي ٶتە قيىن ەدٸ, تٸپتٸ قۇردىمعا كەتۋگە شاق قالدى دەۋگە بولادى. شەرۋگە شىققان كازاكتار مەن نارازى قازاقتار اراسىندا قاندى قاقتىعىس باستالا كەتسە, بۇل كەڭەس وداعى كٷيرەمەي تۇرىپ وبلىستى رەسەيگە قوسىپ الۋعا ٷلگەرۋ ماقساتىندا ورال وبلىسىنا ەسكەر كٸرگٸزۋگە تاپتىرماس مٷمكٸندٸك بولار ەدٸ. الماتىداعى ورتالىق باسشى ورگانداردىڭ ەرەكەتسٸز وتىرعانىنا قاراماستان, ورال وبلىستىق باسشىلىعى قاۋٸپتٸ احۋالدى جٸتٸ باقىلاۋدا ۇستاي الدى. كازاكتاردىڭ سوڭعى جيىنى زاۋىتتىڭ كلۋبىندا ٶتكەلٸ جاتقاندا قازاقتاردىڭ تالابىمەن توقتاتىلىپ, جٷزدەگەن كازاك دەلەگاتتارى ارتقى ەسٸكتەن شىعارىلىپ, اۆتوبۋسپەن كەلگەن جاعىنا كەرٸ اتتاندىرىلادى.

بۇل كٸتاپتىڭ ەرەكشەلٸگٸ سول, بۇل جەردە سول كەزدەگٸ شەرۋشٸ ەكٸ تاراپتىڭ كٶزقاراستارى تولىق جيناقتالىپ بەرٸلگەنٸ. بٷگٸنگٸ كٷندە ورال وقيعاسى جايلى جازىلعان مەمۋارلىق جانرداعى 4-5 قانا كٸتاپ بار, الايدا ول ەڭبەكتەردٸڭ اۆتورى نە قازاق ۇلتشىلى, نەمەسە كازاكتاردىڭ جاقتاۋشىسى بولعاندىقتان سەيكەسٸنشە ورىن العان وقيعالار تٷرلٸ سيپاتقا يە بولىپ, ەرتٷرلٸ كٶزقاراستا جازىلعان.

قولىڭىزداعى كٸتاپقا دەرەكتەر جيناقتاۋ مەن تەكەتٸرەسكە قاتىسۋشىلارمەن بولعان سۇحبات بارىسىندا سول كەزدەگٸ كسرو-نىڭ پريۆولجە-ورال ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ قولباسشىسى, گەنەرال البەرت ماكاشوۆتىڭ ارميياسى تانكٸلەرمەن رەسەيدٸڭ سامارا وبلىسىنىڭ شەكاراسىندا ورالعا باسىپ كٸرۋگە دايىن تۇرعانىن بٸرنەشە جىلدان سوڭ مويىنداعانى جايلى اقپاراتقا قول جەتكٸزدٸك. تەك ورال وبلىسى باسشىلىعىنىڭ سالقىنقاندىلىعى مەن ساۋاتتى باسقارۋىنىڭ, وبلىس تۇرعىندارى مەن ەلدٸڭ بارلىق ايماقتارىنان كەلگەن قازاق پاتريوتتارىنىڭ زەردەلٸلٸگٸ مەن تٶزٸمدٸلٸگٸ سەپاراتيزمگە, قازاقستان ايماعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن اننەكسييالاۋعا جول بەرمەدٸ.

1991 جىلعى ورال وقيعالارى قازاق قوعامىنىڭ ازاماتتىق تۇرعىدان ەسەيگەنٸن, ٶسكەنٸن دە كٶرسەتتٸ. ولار كازاك وتريادتارى مەن ولاردىڭ مەسكەۋدەگٸ يەلەرٸنە سىرتقى قاۋٸپپەن بەتپە-بەت كەلٸپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلا ٶز وتانىنىڭ ەگەمەندٸگٸن قورعاي الاتىنىن جەنە تەۋەلسٸز مەملەكەت قۇرا الاتىنىن كٶرسەتتٸ.

1 تاراۋ. ورالداعى كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ

قايتا جاندانۋى

ورال – ورال (پۋگاچەۆ كٶتەرٸلٸسٸنە دەيٸنگٸ ەجەلگٸ ونوماستيكالىق اتاۋى – جايىق) ٶزەنٸنٸڭ ەۋروپا بٶلٸگٸ دەپ اتالىپ كەتكەن وڭ جاق جاعالاۋىندا ورنالاسقان كٶنە شاھار. كەڭەس وداعى ىدىرار تۇستا ورال قالاسى قازاق-ورىس شەكاراسىندا جاتقان قاراپايىم قالانىڭ بٸرٸ بولدى. حالقىنىڭ سانى شامامەن 250 مىڭداي بولسا, ونىڭ 150 مىڭى ورىستار. 1989 جىلعى حالىق ساناعىنداعى دەرەككە سەيكەس, ورالداعى قازاقتار سانى قالا تۇرعىندارىنىڭ 23 پايىزىن قۇرادى جەنە ولاردىڭ سانى جىل سايىن ارتا تٷستٸ. تۇتاس قالادا, وبلىس ورتالىعىندا بٸر عانا قازاق مەكتەبٸ جۇمىس ٸستەدٸ.

سەل-پەل شاڭ باسقان قالا كٶشەلەرٸندە ەلٸ كٷنگە دەيٸن كازاكتاردىڭ ويۋلى ىسىرماسى بار اعاشتان سوعىلعان ٷيلەرٸ تۇر. ولار شٸلتٸر پەردە مەن تٷرلٸ-تٷستٸ بوياۋدىڭ ارتىنان ەلەمگە كٶز تاستاپ تۇرعانداي ەسەر بەرەدٸ. انىقتاپ قارار بولساڭىز, سول اعاش قاقپالاردان ات بايلايتىن تەمٸر شىعىرشىقتاردىڭ ەلٸ تۇرعانىن كٶرەسٸز. اتتان تٷسكەن كازاك ٷزەڭگٸنٸ شىعىرشىققا بايلاپ, قامشىنى قونىشىنا سۇعا سالىپ ٷيٸنە كٸرٸپ كەتەدٸ. قاراپ تۇرساڭ, بەينە بٸر قازٸر بٸر اتتى كازاك ساربازى نەمەسە ٷيدٸڭ يەسٸ كەلەتٸندەي.

قازاقتىڭ تەكە دەيتٸن كٶنە قالاسىنىڭ ورنىنا تۇرعىزىلعان ورال قالاسى ٶزٸنٸڭ 400 جىل بويعى بوداندىق تاريحىندا ورىس ارحيتەكتۋراسىنا بەيٸمدەلٸپ ٶزگەرتٸلدٸ. 1991 جىلعا قاراي قالادا تاريحي ەسكٸ شٸركەۋلەردٸڭ التىن كٷمبەزدەرٸ, بولشەۆيكتٸك تازارتۋ كەزٸنەن امان قالعان 1-2 مەشٸت مۇنارالارى اسقاقتاپ تۇردى. كەڭ كٶشەلەرگە سالىنعان ٷلكەن قاقپالى كازاك ٷيلەرٸ مەن قىزىل كٸرپٸشتەن سالىنعان, ٷلكەن تەرەزەلٸ ەرٸ ەكٸ قاباتتى كٶنە كٶپەستٸك عيماراتتار «حرۋششەۆكا» مەن «ستاليندٸك» سەۋلەتتەگٸ ٷيلەردەن دە باسىم ەدٸ.

مەكتەپتە «كەڭ بايتاق مىزعىمايتىن ەل» دەپ ەنگە قوسىلعان كەڭەس وداعى حح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى ٶز تاريحىنىڭ سوڭعى كەزەڭٸندە ەدٸ. ەلدە تەرتٸپسٸزدٸك پەن بىلىق بەلەڭ الا باستادى. كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى ليدەرٸ ميحايل گورباچەۆ جارتىلاي قادام, جارىم-جارتى شارا جەنە قاراما-قايشى رەفورمالارمەن ەلدٸ قۇتقارۋعا تىرىسسا دا, بٷكٸل كەڭەستٸك ەكونوميكا كٷيرەۋگە تايادى. 1990 جىلى بالتىق ەلدەرٸ ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالادى, ال كەلەسٸ جىلى ولار مەسكەۋدٸڭ قارسىلىعىنا تويتارىس بەرە وتىرىپ, ەگەمەندٸگٸن قايتا قالپىنا كەلتٸردٸ. كەڭەس وداعى ىدىراي باستادى, بارلىق جەردە ۇلتتىق سارىنداعى دەموكراتييالىق قوزعالىستار كٶبەيدٸ. جاعدايدى ٶز باقىلاۋىندا ۇستاپ قالۋعا تىرىسقان كرەمل, دەرەۋ كازاكتاردىڭ قاۋىمداستىعىن جانداندىردى.

ەلدە جاپپاي بەلەڭ العان ەكونوميكالىق داعدارىس قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى رەسەيدٸڭ بەس وبلىسىمەن شەكارالاس جاتقان ورال وبلىسىن دا اينالىپ ٶتكەن جوق. وبلىس ٶندٸرٸسٸنٸڭ كٶشباسشىسىنا اينالعان ەسكەري زاۋىتتاردا جاعداي اۋىر ەدٸ. بۇل زاۋىتتاردا نەگٸزٸنەن سلاۆيان ۇلتى ٶكٸلدەرٸنەن تۇراتىن بٸرنەشە مىڭ ادام جۇمىس ٸستەيتٸن. مەملەكەتتٸك تاپسىرىستار توقتادى, ال باسقا تاپسىرىستار ول كەزدە اتىمەن جوق بولعان. وسىلايشا زاۋىتتاردىڭ جۇمىسى توقتادى, ال وبلىس باسشىلىعى ولاردىڭ جۇمىس باعىتىن ٶزگەرتۋگە, تۇرمىستىق ٶنٸمدەر شىعارۋعا باعىتتاۋعا تىرىسىپ, جەدەل ەرەكەتكە كٶشٸپ جاتتى. كٷندەلٸكتٸ قاجەتتٸ تاۋارلار مەن ازىق-تٷلٸك جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە, جاپپاي جۇمىسسىزدىق پەن قىلمىستىڭ كٶبەيۋٸنە بايلانىستى قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ ٶمٸرٸ قيىنداي تٷستٸ. قايتا جاندانعان كازاك قاۋىمداستىعى جەتەكشٸلەرٸ ورالدىق جۇمىسشىلاردىڭ نارازىلىعىن پايدالانۋعا ۇمتىلدى, ولار جەرگٸلٸكتٸ سلاۆيان ۇلتىنان بولعان جۇمىسشىلاردى جٷزدەپ, مىڭداپ كازاكتار قاتارىنا جازا باستادى.

قوعامنىڭ باستى بٸرٸكتٸرۋشٸ كٷشٸ, كەڭەس وداعىنىڭ كوممۋنيستٸك پارتيياسى (كوكپ) ەلدەگٸ احۋالدى ٶز ۋىسىنان شىعارىپ الدى, پارتييانىڭ بيلەۋشٸ توپتارى ونىڭ ەكونوميكالىق, قارجىلىق قازىناسىن تالان-تاراجعا سالسا, كەڭەستٸك ارنايى قىزمەتٸ رەسپۋبليكالارداعى ۇلتتىق قوزعالىستاردىڭ ارتۋىنا قارسى ۇيىمدار قۇرا باستادى. كٶپتەگەن كەڭەستٸك ۇلتتىق ايماقتاردا ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸن قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلٸپ, ورىس تٸلٸنە ەكٸنشٸ تٸل, ياعني «ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸ» مەرتەبەسٸ بەرٸلٸپ جاتتى. بٸر قاتار كەڭەستٸك رەسپۋبليكالاردا ورىستانۋ دەڭگەيٸ جوعارى ەدٸ, بۇل ايماقتارداعى ورىستىڭ ەتنيكالىق قاۋىمداستىقتارى وسى كەزەڭدە ٶزدەرٸن جايسىز سەزٸنە باستادى. ال مەسكەۋدەگٸ ارنايى قىزمەت پەن ەكسترەميستٸك باعىتتاعى ورىس ۇلتتىق ۇيىمدارى بۇل احۋالدى وڭتايلى پايدالانىپ قالۋعا تىرىسىپ باقتى.

وڭشىل كٶزقاراستاعى ورىس جازۋشىسى ا.سولجەنيتسىننىڭ ەيگٸلٸ باعدارلامالىق ماقالاسى وتقا ماي قۇيا تٷستٸ. سول كەزدە اقش-تا ەمميگراتسييادا بولعان ەلەمگە ەيگٸلٸ جازۋشى كەڭەس وداعىنىڭ سٶزسٸز تارايتىنىن ايتىپ, بالتىق جاعالاۋى, كاۆكاز جەنە ورتا ازييا رەسپۋبليكالارىن «بەينەتتەن ارىلۋ» ٷشٸن ٶز ەرٸكتەرٸنە جٸبەرۋ كەرەك دەدٸ. سولجەنيتسىن ۋكراينا مەن بەلورۋسييا دەربەستٸگٸن مويىندامادى, ال رەسەيدٸڭ ٶزٸنە قاتىستى سىننان ٶتكٸزٸلگەن دەموكراتييالىق ەرەكشە باسقارىلۋ فورماسى تۋرالى ايتتى. 1990 جىلدىڭ 18 قىركٷيەگٸندە «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتٸندە جەكە قوسىمشا تٷرٸندە باسىلىپ شىققان سولجەنيتسىننىڭ ماقالاسى, ەسٸرەسە قازاقستاندا ەجەپتەۋٸر نارازىلىق تۋدىردى.

كەزٸندە ٶزٸ قازاقستانداعى گۋلاگتٸك قارا جۇمىس قىزمەتٸندە بولعان سولجەنيتسىن قازاق ەلٸنە لەنيننٸڭ قايىرىمدىلىعىمەن كەزدەيسوق قۇرىلعان جەنە اۋماعى قاتە بەلگٸلەنگەن, قالىپتاسپاعان مەملەكەت دەپ يمپەرييالىق پيعىلداعى انىقتاما بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان «وڭتٷستٸك سٸبٸردەن, وڭتٷستٸك ورال ايماعىنان ايدالعان حالىقتار مەن تۇتقىندار مەكەنٸ, ولاردىڭ ورتادا بوس جاتقان جەرلەرٸن ورىستار قايتا دامىتقان, ٶزگەرتكەن. بٷگٸندە وسىلاي ٷلكەيتٸلگەن قازاقستاندا قازاقتار نەگٸزگٸ حالىقتىڭ جارتىسىنان ەدەۋٸر از. ولاردىڭ نەگٸزگٸ اتامەكەنٸ – شەتكٸ شىعىستان باتىسقا قاراي كاسپييگە دەيٸنگٸ, تۇرعىنداردىڭ باسىم بٶلٸگٸن قازاقتار قۇرايتىن وبلىستىڭ ٷلكەن وڭتٷستٸك دوعاسى. ەگەر ايماقتان باستاپ بٶلٸنەمٸز دەسە, جولدارى بولسىن, قۇداي جارىلقاسىن». رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين دە ۋكرايناعا قارسى سوعىس قيمىلدارى باستالماستان بۇرىن بٸرنەشە رەت وسىلاي سولجەنيتسىن سەكٸلدٸ پٸكٸر ايتقان ەدٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, لەنين كەڭەس رەسپۋبليكالارىنىڭ شەكاراسىن ٶز بەتٸمەن بەلگٸلەگەن, وسى «كەزدەيسوق سىيعا بەرٸلگەن جەرلەردٸ» رەسەيگە قايتاراتىن ۋاقىت كەلدٸ دەگەن سارىنداعى رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ بۇل پٸكٸرٸن قازاقستاندىق قوعام ٶتە اۋىر قابىلدادى.

ورالداعى, جالپى قازاقستانداعى كازاكتاردىڭ بٸرٸنشٸ قاۋىمداستىعى 1990 جىلى قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. 1990 جىلدىڭ 24 اقپانىندا ورال قالالىق تاريحي-مەدەني كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ (وقتمكق) كونفەرەنتسيياسى ٶتتٸ. ودان سوڭ ەكٸ جىل بويىنا كازاك ۇيىمدارىندا قايتا قۇرۋلار, جاڭادان توپتاسۋلار بولىپ, سەپاراتيستٸك ۇراندار كٷشەيە باستادى. قايتا جاندانعان ورال كازاكتارى جاعىندا قالانىڭ زاڭنامالىق ورگانى بولدى جەنە بۇل قالاداعى قالىپتاسقان ساياسي احۋالدىڭ ٷلكەن ەرەكشەلٸگٸ ەدٸ. بولات مولداشەۆ باسشىلىق ەتكەن ورال قالالىق حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسٸ نەگٸزٸنەن ٶندٸرٸستٸك كەسٸپورىن باسشىلارىنان قۇرالعان, ال ول كەسٸپورىنداردا مىڭداعان سلاۆيان ۇلتى ٶكٸلدەرٸ جۇمىس ٸستەدٸ. ورالدىڭ مىڭداعان قاراپايىم تۇرعىندارى قايتا قۇرىلعان كازاك ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتٸنە قولداۋ بٸلدٸردٸ.

قالالىق كەڭەس نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ باسشىلىق جاساعان ورال وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسٸنە جيٸ قارسى شىعىپ وتىردى. ورال وبلىستىق كەڭەسٸ قازٸرگٸ وبلىستىق مەسليحات سەكٸلدٸ ەدٸ, ونىڭ قۇرامىندا دەستٷرگە ساي قازاقتار تىعىز ورنالاسقان وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق اۋداندارىنداعى كەسٸپورىن باسشىلارى كٶپ بولدى.

1990 جىلدىڭ جازىندا ورال قالالىق حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسٸ قالا ايماعىندا ەكٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ: قازاق كسر-ٸ مەملەكەتتٸك تٸلٸ رەتٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ جەنە كسرو-نىڭ جالپى مەملەكەتتٸك تٸلٸ رەتٸندە ورىس تٸلٸنٸڭ بولۋىن تالاپ ەتەتٸن قاۋلى قابىلدادى. ورالداعى قاراما-قارسىلىققا ەكەلگەن باستى شيەلەنٸس ورال قالالىق كەڭەسٸنٸڭ اتقارۋشى كوميتەتٸ 1991 جىلعى 28 مامىرداعى قاۋلىسىمەن كازاكتارعا 1991 جىلدىڭ 13-15 قىركٷيەگٸندە «ورال كازاكتارىنىڭ وتانعا قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعىن» مەرەكەلەۋگە رۇقسات بەرۋٸمەن باستالدى. ورال كازاكتارىنىڭ قايتا جاندانۋى حرونولوگيياسىنداعى وسى جولدارعا نازار اۋدارايىق.

سول ۋاقىتتا رەسەيدەگٸ كازاك اتاماندارى ورال, ەلەك ٶزەندەرٸ ايماعى مەن سولتٷستٸك كاۆكازدى تۇتاس ٶز ىقپالىنداعى ايماق دەپ جارييالاعان ەدٸ. ورال وبلىسى ايماعىندا تٸكەلەي مەسكەۋگە قارايتىن كازاك اۆتونوميياسىن قۇرۋ يدەياسى كازاكتارعا عانا ەمەس, كٶپتەگەن قاراپايىم تۇرعىندارعا دا ۇناعانداي بولىپ كٶرٸندٸ. مىڭداعان تۇرعىندار مەسكەۋگە جەتكٸزٸلگەن كازاكتار پەتيتسيياسىنا قول قويدى.

1991 جىلى «زەنيت» (1991 جىلعا دەيٸن كليمەنت ۆوروشيلوۆ اتىنداعى زاۋىت), «ومەگا», «مەتالليست», «كوممۋنزاپچاست», «گيدروپريبور» زاۋىتتارىندا جاز بويى كازاكتارعا قولداۋ بٸلدٸرٸلگەن قارقىندى جيىندار ٶتتٸ. وبلىس باسشىسى ن.ەسقاليەۆ بۇل جيىندارعا قاتىسىپ, ولاردى قالىپتى جۇمىستى جالعاستىرۋعا, جاعدايدى ۋشىقتىرماۋعا شاقىردى.

ورال وقيعالارى بويىنشا پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا قورىتىندىسىندا وبلىستا تەرٸس احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنا كازاك گازەتتەرٸنٸڭ ٷلكەن ٷلەسٸ بولعانى اتالدى. كوميسسييا كٶپشٸلٸك ساناسىنا كازاكتاردىڭ ٶمٸر سالتى مەن مەدەني دامۋىنىڭ «ەرەكشەلٸكتەرٸ», ولاردىڭ «دٸنگە, پاتشا مەن وتانعا» جاساعان بۇرىنعى «ەرلٸكتەرٸ» تۋرالى ويلار جازىلعانىن مەلٸمدەدٸ. ورال ايماعى رەسەيدٸڭ بٶلٸنبەس بٸر بٶلٸگٸ, ٶيتكەنٸ تاريحي تۇرعىدان كازاكتار تەك رەسەي يمپەريياسىن عانا ٶز وتانى رەتٸندە ساناعانى تۋرالى تەزيستەر تاراتىلدى. رەسەيدە شىعاتىن «كازاچيي ۆەستنيك», «ستانيتسا» گازەتتەرٸ جاڭا نٶمٸرٸ شىققان سايىن ورال كازاكتارىن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە باعىنباۋعا, ورال وبلىسىن بٶلٸپ الۋعا شاقىرىپ, ارانداتىپ وتىردى. ورال كازاكتارىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ ۆيكتور ۆودولازوۆ پەن الەكساندر كاچالين «400 جىلدىقتى» ٶتكٸزۋ جوسپارىنا وبلىس بيلٸگٸ كەدەرگٸ جاسايتىن بولسا, قان تٶگٸلۋٸ ىقتيمال دەگەن ويلارىن اشىق ايتا باستادى.

وسى جەردەن جاۋلاپ الىنعان ٶزگە حالىقتاردىڭ ايماعى ارقىلى «رەسەيدٸ قالپىنا كەلتٸرۋ» سيپاتىنداعى سولجەنيتسىندىق جوسپارمەن بايلانىسىن بايقاۋعا بولادى. ورال ٶڭٸرٸندە كازاكتاردىڭ «باسىمدىق» يدەياسىن ەنگٸزۋ, قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا ٷردٸسكە اينالدى. ورالدىڭ ٶزٸندە كازاكتار باتىرلىعى مەن رومانتيزاتسيياسى مەيلٸنشە قانات جايدى, كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ رۋحاني جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ جازۋشى نيكولاي كورسۋنوۆ بولدى.

وسى كٸتاپ اۆتورىمەن سۇحبات قۇرعان ورال وبلىسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ مەسەلەنٸ بىلايشا قويعان بولاتىن:

«18-19 عاسىردا جەنە 20 عاسىردىڭ باسىندا كازاك شاپقىنشىلىعىنىڭ بار سۇمدىعىن باستان ٶتكٸزگەن بٸزدەردٸ, قازاقتاردى, بۇل جاعدايدا نە كٷتٸپ تۇرعان ەدٸ? بۇل كەزدە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋ قىلمىسپەن تەڭ بولدى, بٸراق بٸزدە قارسى تۇراتىن رەسۋرستار جوق ەدٸ. بٸرنەشە رەت الماتىمەن حابارلاستىم, الايدا ول جاق ٷنسٸز جاتتى».

شيەلەنٸسكە تولى 1991 جىلدىڭ باسىندا ەسقاليەۆ كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ ورال وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى لاۋازىمى مەن ورال وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ قىزمەتٸن قوسا اتقاردى. مەسكەۋدەگٸ تجمك-نىڭ سەتسٸز بٷلٸگٸ مەن كوكپ-نىڭ ساياسي بانكروتقا ۇشىرۋىنان كەيٸن 1991 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ اياعىندا قازاقستاننىڭ كوممۋنيستٸك پارتيياسى ٶزٸن-ٶزٸ تاراتۋ تۋرالى حابارلايدى. سول جىلدىڭ قىركٷيەك ايىنان باستاپ ەسقاليەۆ ايماقتى ورال وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسٸ تٶراعاسى رەتٸندە عانا باسقاردى. سول قيىن سەتتە ول قاسىنداعى از عانا كٶمەكشٸلەرٸمەن جەنە جەرگٸلٸكتٸ كٷشتٸك قۇرىلىم باسشىلارىمەن بٸرگە جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاي الدى. ول كەزدە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ەكٸ جاقتىڭ: كازاك باسشىلارىنىڭ جەنە «ازات» قازاق ۇلتتىق قوزعالىسى بەلسەندٸلەرٸنٸڭ قىسىمىندا قالعان ەدٸ. مەسكەۋدٸڭ ورال وبلىسى شەكاراسىندا الدىمەن ورالعا, ال كەيٸن مۇنايعا باي كٶرشٸ گۋرەۆ وبلىسىنا باسىپ كٸرۋگە, تانكٸمەن مارش-شابۋىلعا جاساق دايىنداپ قويعانىنىڭ بارلىق دەتالدارىن قازاق بەلسەندٸلەرٸنٸڭ بٸلۋٸ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ول كەزدە بۇل اقپارات قۇپييا بولدى.

نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ كومانداسى الماتىداعى بيلٸكتٸڭ سىن ساعاتتا بوي تاسالايتىنىن كازاكتار مەن قازاقتاردىڭ تەكەتٸرەسٸنەن بٸر اي بۇرىن 1991 جىلدىڭ تامىزىنداعى تجمك بٷلٸگٸ كەزٸندە-اق كٶرگەن ەدٸ. سول 1991 جىلدىڭ تامىز ايىندا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارى مەن وبكوم پارتييالارى مەسكەۋدٸڭ تٸكەلەي باسقارۋىنا كٶشەتٸنٸ تۋرالى مەسكەۋدەن شيفروۆكالار كەلٸپ جاتتى. ورالداعى ەسكەري زاۋىتتاردىڭ كەيبٸر باسشىلارىنان تۇراقسىزدىق بايقالسا, قالالىق بيلٸك تجمك جاعىنا شىقتى, بٸراق ورال وبلىسى باسشىلىعى مەن كٷشتٸك قۇرىلىم باسشىلارى تەك الماتىعا, قازاق كسر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا باعىناتىنى تۋرالى نىق شەشٸمگە كەلدٸ.

ول كەزدە كەڭەس وداعى ەلٸ تاراعان جوق ەدٸ, مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ (مقك) مەن ارمييا, ميليتسييا كەڭەس وداعى باسشىلىعىنا قارايتىن, ال رەسپۋبليكالىق ورگاندار مەسكەۋ الدىندا دەرمەنسٸز بولدى. وسىنىڭ ٶزٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كومانداسىنا اۋىر مەسەلە بولدى. بۇل ارادا 1989 جىلى قۇرىلعان پريۆولجسك-ورال ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ ەكستەرريتورييالىق ەرەكشەلٸگٸ نازار اۋدارتادى. ەسكەري وكرۋگ رەسەيدٸڭ بٸرنەشە وبلىستارى مەن اۆتونومييالىق وكرۋگتەرٸن قامتىدى جەنە ايماعىنا بايقاۋسىزدا قازاق كسر-ٸنٸڭ ورال وبلىسىن دا قوسقانداي بولىپ كٶرٸنەتٸن. وكرۋگ باسشىلىعى كۋيبىشەۆ قالاسىندا بولدى جەنە وكرۋگ باسشىلارى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە كٶنبەگەن سىڭايمەن ورالعا ەمٸن-ەركٸن كەلٸپ-كەتٸپ جٷردٸ.

1991 جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا وداقتىق ورتالىق بيلٸكتٸڭ جازالاۋ قۋاتى مەن مٷمكٸندٸگٸ ەلٸ دە كٷشٸندە بولاتىن. ورال وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسٸ كازاكتاردىڭ سەپاراتيستٸك ەرەكەتتەرٸنە مٷمكٸندٸگٸنشە قارسى تۇردى. تجمك بٷلٸگٸنٸڭ سەتسٸزدٸگٸنەن كەيٸن وداقتىق بيلٸك ايتارلىقتاي ەلسٸرەپ قالدى, باسقا رەسپۋبليكالار تەۋەلسٸزدٸكتەرٸن جارييالاپ جاتتى, ال قازاقستان باسشىلىعى ەلدەنەنٸ كٷتتٸ, نەنٸ كٷتكەنٸ دە بەلگٸسٸز, ەيتەۋٸر اعىسىنا ساي مەسكەۋگە قارايلاپ تۇردى.

بٸراق سول قيىن-قىستاۋ 1990 جىل مەن 1991 جىلدىڭ قىركٷيەك وقيعالارىنا دەيٸنگٸ كەزەڭٸندە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ پەن ونىڭ قولداۋشىلارى جاقىن ارادا كەڭەس وداعى مٷلدەم ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتادى دەپ ويلاعان دا جوق. ولاردى قازاق ۇلتتىق قوزعالىسى بەلسەندٸلەرٸ مەن كەيبٸر ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋىمەن ورال وبلىسى اننەكسيياسىن بولدىرماۋعا دەيٸنگٸ ەكٸ جىلعا سوزىلعان كٷرەس جولىن جٷرٸپ ٶتۋ كٷتٸپ تۇردى. جانجالدى شەشۋ جولى ول كەزدە ەلٸ ۇزاق ەرٸ تىلسىم, بەلگٸسٸز بولاتىن. بارلىق جاعداي كەنەتتەن ورىن الدى. ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ تابالدىرىعىن اتتاعالى تۇرعان قازاقستان تاريحىندا وسىنداي نەمەسە وسىعان ۇقساس وقيعا بولماعان ەدٸ.

جالعاسى بار...

ارتۋر نىعمەت