J.Qorǵasbektiń jeke pikiri
«Jańǵaq talda» ońtústiktiń minezi túsi ońyp ketken kóilektei etip kórsetilipti
«Qazaqstan jer aýmaǵy jaǵynan dúniejúzinde toǵyzynshy orynda turmyz» degen tirkesti bala kúnimizden jattap óstik. Biraq kei óńirlerde oryssha sóz kóbirek aralasyp ketkeni bolmasa, elimizdiń qai túkpirinde bolsa da tildik aiyrmashylyq joq esepti. Máteldep aitsaq, til minezge tartady, minez – tilge. Dese de ár óńirdiń ózine tán qaitalanbas ereksheligi de bar. Ońtústik jaǵymyz dástúrge de, tilge de, minezge de bai. Osy salalardyń qai-qaisynyń da boiaýy qanyq. «Jaqsynyń artynan sóz eredi» demekshi, ońtústikke qatysty ázil-qaljyń da jii aitylatyny sebepsiz emes. Shyndyǵynda mundai áńgimelerdiń avtory da sol ońtústiktiń ózi ekenine mán bere bermeimiz. Frantsýzdardyń «Ózine ózi kúlgen halyq – uly halyq» degen támsilin retimen aita ketsek, artyǵy joq shyǵar. Óner ataýly ulttyq koloritke zárý bolǵandyqtan, bul jaǵynan keide ońtústikke arqa súiegimiz keledi. «Jańǵaq tal» Ońtústikte túsirildi» degendi estip jáne osy anyqtamaǵa mán bere aitylǵanyna qarap, kórmei jatyp ishimiz jylyp qalǵany sodan. Ońtústik Qazaqstanda túsirilip, Ońtústik Koreiadaǵy halyqaralyq kinofestivalde bas júldege ie bolyp ta úlgeripti. Biraq bir kórip, eki kórgennen keiin-aq bul kinomyz da ishki mazmunyndaǵy jupynylyǵyn baiqatyp aldy. Ásirese álgi aitqan bai minezderimizdi qulpyrtyp, ashyp jibere almaǵanyna qarnymyz ashty. Onyń ornyna túsi ońyp ketken kóilektei etip, jeńil-jelpi kórinistermen kóbirek aldandyrǵysy kelgeni unamady. Bizdiń baǵamdaýymyzsha, onyń basqa da filmderimizge ortaq birneshe sebebi bar. Biz maqalamyzda sol kemshilikterdi bas-basymen atap kórsetýdi maqsat tuttyq.
Rejisser Erlan Nurmuhambetovtiń «Jańǵaq tal» atty filmi tartymdy kórinistermen bastalǵan. Kenet qasymyzdaǵy bes-alty jastaǵy bir bala: «Ana qyz shemishkeniń ústine otyryp alypty!» dep aiǵai saldy. Kinokartinada úlkender kúnbaǵys dánderin jelmen ushyryp, qoqym-soqymnan tazarǵandaryn kenepke jaiyp keptirip jatqan edi. Sol tusta on jastar shamasyndaǵy bir qyzdyń jeleń kóilegimen kúnbaǵys dánderiniń ústinde otyrǵan kórinisi kóz aldymyzǵa tosyla qalǵan. Sony kórgen álgi balanyń aiǵaiy «órt shyqty» degendei janushyryp estildi.
Bireý mán berip, bireý mán bermegen bolar. Keibireýlerge tipti úirenshikti nárse siiaqty kóringen shyǵar. Sebebi, sharap óndiretin elderde júzimdi jasy baliǵatqa tolmaǵan qyz balalarǵa jalańaiaq ezgiletedi eken desedi. Sharaby sharap qoi, biraq tamaqtan ótetin nárseniń aiaq astynda jatqany qazaq balasy úshin óte óreskel. Óitkeni olar tittei kúnderinen bastap, «baspa, shashpa, bylǵama, rásýá qylma» degen tyiym sózderdi qulaqtaryna quiyp ósedi.
Mine, osy bir ǵana detaldiń tóńireginde biraz pikir talastyrýǵa bolady. Kino qazaqtyń qainaǵan ortasyndaǵy qazaqy ómirdi kórsetýge arnalǵan. Avtorlyq film bolǵandyqtan, bylaiǵy kópshilik asa túsine bermeitin ádis-tásilderdi de qoldanǵan tárizi bar. Bir qarasań iýmor, bir qarasań satira, endi bir qarasań móp-móldir melodrama. Bir jeri italiianyń, bir jeri grýzinderdiń, jylt etken tustary ne ózbektiń, ne qyrǵyzdyń kinosyna uqsap ketetindei me, qalai? Biraq, nege ekeni belgisiz, munda qazaqtyń áreketi bar bolǵanymen, minezi joqqa tán.
Bul neni bildiredi? Bul qazaq kino mektebiniń tamyrynan ajyrap bara jatqanyn bildiredi. Meili, qansha sheber túsirseń de, ishten shyqpaǵany baiqalyp turady. Qazaqtyń rejisseri túsirgenmen, qazaqtyń kinosy dep aitýǵa qinalasyń. Túri qazaq, sózi qazaq keiipkerlerdiń boiyna basqa bir ulttyń adamdarynyń minezderin ákep japsyrǵandai jasandylyq kózge uryp turady.
«Jańǵaq tal» túrli siýjetterdiń basyn biriktirgen kino. Dese de negizgi liniia qyz alyp qashýdan bastalady. Mundai oqiǵa bizdiń jas kúnderimizde de bolǵan. Alyp qashyp kelgen qyzdy týystary qaityp áketip qalyp, jigit namystanyp it álegimizdi shyǵarǵan. Al myna kinoda oqiǵa quddy sol sharap óndiretin elderdiń birinde ótip jatqandai qurastyrylady. Jigit qyzdy basyp áketip bara jatqan kóliktiń artynan támam jurttyń kózinshe tabany aǵarańdap, telmeńdep jaiaý júgirip bara jatady.
Bul jerde qazaqtyń balasy namysshyl dep keýde soqpai-aq qoialyq. Biraq mentalitet basqa ekenin ajyratpaityn kórsoqyr emespiz.
Bálkim, avtorlyq film bolǵandyqtan, ádeii solai jasalǵan shyǵar. Rejisser oqiǵany ásirelep kórsetkisi kelgen bolar. Keiipkerdiń áreketine sarkazmmen qaraǵan túri bolýy da múmkin. Bul drama emes degenniń ózinde, mentalitette joq nárse kókeige báribir qonyńqyramaidy.Sońǵy kezde bir baiqaǵanymyz, keibir kinorejisserler detal oinatýǵa qumar bolyp aldy. Súiekti siýjet, som ideia bolmaǵannan keiin de solai isteitin sekildi. Jekelegen detaldar men epizodtardy alǵa shyǵaryp, kóńil aldartqysy keletindei. Kesek minezder men iri obrazdardan ádeii qashatyndai. Sonyń saldarynan sketch pen sitkomǵa ǵana laiyq sahnalyq kórinister úlken kinomen midai aralasyp ketip jatyr.
«Jańǵaq talda» da qudalar kelgende jastar jaǵyna: «Sender úige syimaisyńdar, daladan ishińder», – degendegi kórinisti de ájeptáýir dúnie siiaqtandyryp kórsetedi. Shyn máninde mundai usaq-túiekter ýaqyt bólip, mán berip kórsete qoiatyn nárseler emes. Ómirdiń óz zańdylyǵymen ótip jatqan eleýsiz jaittar. Filmniń kei tustary qazirgi satira teatrlary qoiyp júrgen arzanqol kórinisterge uqsap ketetini osydan. Grýzinderdiń komediialyq kinolarynda mazaqtama siiaqty nárseler múldem joq. Komediia bolsa da adamdarynyń márttigin kóbirek kórsetýimen erekshelenedi. Al bizde eńseńdi basyp, namysyńdy taptap jiberedi. Kino kórip bolǵan soń túsiniksiz bir dúbára kúige túsesiń. «Jańǵaq tal» degen aty qandai jyp-jyly, ońtústiktegi qazaqy aýyldardyń kórinisteri qandai etene. Uzyn syryqpen tarsyldatyp, jańǵaq aǵashynyń butalaryn qaǵyp jatqany da sonshalyqty tańsyq. Biraq keiipkerleri qoqaiyp-soqaiyp, birtúrli jatsyndyryp turady.
Ras, bul kino komediia dep atalǵanmen, karikatýralyq sipatynyń basym ekeni baiqalady. Osyndai stildiń janr tabiǵatyna bailanysty tańdalǵanyn ishiń sezedi. Akterlardyń sahnadaǵydai jartykesh oiyny sony jerine jetkize almai dińkeletedi. Jalpy, teatr men kinoda qatar ashylyp oinai alatyn Nurmuhan Jantórin, Qasym Jákibaev, Ánýarbek Boranbaev,
Doshan Joljaqsynov syndy akterlar sirek. Kásibi akterlardyń ornyna, áýesqoi bireýlerdi oinatý da qazaq kinosyndaǵy keleńsizdikterdiń biri ekenin jurttyń bári aityp júr. Osy syn «Jańǵaq talǵa» da qatysty der edik.
«Jańǵaq talda» rejisserdiń kásibi sheberligi joǵary ekeni birden bilinedi. Kinokartinanyń kompozitsiialyq qurylymy sheber qurylǵan. Týystary qyzdy alyp ketkennen keiin kelesi epizodta eki jastyń toi qamymen jarq etip shyǵa kelýi filmniń dinamikasyn kúsheitip tur. Osyndai kórinister kórermendi bir selt etkizip, serpiltip tastaidy. Obaly ne kerek, mundai epizodtar filmde joq emes, bar. Qurandy kórinister siiaqty kóringenmen, filmniń tutastyǵyna nuqsan kelmeidi. Bir jalyqpai kórip shyǵýǵa bolady. Keibir tustary qaitalap kórip, qyzyqtap ta júrýge ábden jaraidy. Alaida…
Janymyzǵa jaqyn tartqan osy filmde de qazaqy tanymmen qabyspaityn bir sýrrogattyq bar. Tanys ómirdiń boiaýy tabiǵat pen aýyl kórinisterinde ǵana saqtalǵan. Al adamdar óz jerinde emes, bóten jerde júrgendei kibirtiktei beredi. Rejisserdiń túpki maqsaty sol bolsa, ol birshama oryndalǵan shyǵar. Ult úshin ózine ózi, tipti bolmasa óziniń keibir áreketterine kúlip qaraýdyń da paidaly jaqtary bar ekenin moiyndaimyz. Biraq…
Ónerdiń qai salasy bolsa da basty ustanym bolatyn úsh qaǵida umytylmaýǵa tiis. Ol avtordyń ózine ózi senimdiligi, týyndysynyń kókeige qonatyndai nanymdylyǵy, kózben kórip, qolmen ustaǵandai shynaiylyǵy. Osy úshtaǵan bolmaǵan jerde shyǵarmadaǵy balańdyq menmundalap turady. Ásirese ulttyń ómirin, turmysyn, dástúrin kórsetken jerde týrasyn aitqanda, «atasynyń basymen oinaǵandai» jeńiltektikke urynyp qalyp jatady. Sońǵy kezde satira teatrlaryndaǵy osy keleńsizdik úlken ekranǵa kóshe bastaǵan sekildi kórinedi.
Joq, másele jalǵyz «Jańǵaq tal» men onyń avtorynda ǵana emes. Patriottyq, plakattyq, pafostyq dúnie jasamadyń deýden de aýlaqpyz. Órisimizdi keńeitsek degen jańashyldyqqa da qoldaý bildirmei taǵy bolmaidy. Tek «túsirgen kinolarymyz nege ómirsheń emes?» degen suraq joǵarydaǵy áńgimeni eriksiz aitqyzyp otyr. Qysqasy, bir úmitimiz «Jańǵaq talda» edi, ol da bizdiń janymyzdy jubata almady. Osylaisha «óz kinomyzdy ózimiz súimei ketemiz be?» degen qorqynysh baryn nesine jasyramyz?
Sóz túiinin aitsaq, qazir óner adamyna shekteý joq. Biraq, rejisserlerimizge tómendegidei talap qoiýǵa ábden bolady. Birinshiden, qazaq kinosynyń áýesqoilyqtan arylǵany jón. Ekinshiden, qazaq kinosynda kásibi akterlar oinaýy kerek. Úshinshiden, taǵdyrly filmder túsirýge beiimdelgen jón. Tórtinshiden, dástúr men mentalitetten sabaq alǵan artyqtyq etpeidi. Besinshiden, kinematografiiada úlken daýǵa ainalyp kele jatqan plagiattyqqa jol berilmeýge tiis. Qazaq kinosy sonda ǵana kóktep-kógeredi dep nyq senimmen aita alamyz.
«Aq jelken» jýrnaly, №2
Aqpan, 2018
.jpg)