وڭتٷستٸككە قاتىستى ەزٸلدەردٸڭ اۆتورى دا وڭتٷستٸكتٸڭ ٶزٸ

ج.قورعاسبەكتٸڭ جەكە پٸكٸرٸ

«جاڭعاق تالدا» وڭتٷستٸكتٸڭ مٸنەزٸ تٷسٸ وڭىپ كەتكەن كٶيلەكتەي ەتٸپ كٶرسەتٸلٸپتٸ

«قازاقستان جەر اۋماعى جاعىنان دٷنيەجٷزٸندە توعىزىنشى ورىندا تۇرمىز» دەگەن تٸركەستٸ بالا كٷنٸمٸزدەن جاتتاپ ٶستٸك. بٸراق كەي ٶڭٸرلەردە ورىسشا سٶز كٶبٸرەك ارالاسىپ كەتكەنٸ بولماسا, ەلٸمٸزدٸڭ قاي تٷكپٸرٸندە بولسا دا تٸلدٸك ايىرماشىلىق جوق ەسەپتٸ. مەتەلدەپ ايتساق, تٸل مٸنەزگە تارتادى, مٸنەز – تٸلگە. دەسە دە ەر ٶڭٸردٸڭ ٶزٸنە تەن قايتالانباس ەرەكشەلٸگٸ دە بار. وڭتٷستٸك جاعىمىز دەستٷرگە دە, تٸلگە دە, مٸنەزگە دە باي. وسى سالالاردىڭ قاي-قايسىنىڭ دا بوياۋى قانىق. «جاقسىنىڭ ارتىنان سٶز ەرەدٸ» دەمەكشٸ, وڭتٷستٸككە قاتىستى ەزٸل-قالجىڭ دا جيٸ ايتىلاتىنى سەبەپسٸز ەمەس. شىندىعىندا مۇنداي ەڭگٸمەلەردٸڭ اۆتورى دا سول وڭتٷستٸكتٸڭ ٶزٸ ەكەنٸنە مەن بەرە بەرمەيمٸز. فرانتسۋزداردىڭ «ٶزٸنە ٶزٸ كٷلگەن حالىق – ۇلى حالىق» دەگەن تەمسٸلٸن رەتٸمەن ايتا كەتسەك, ارتىعى جوق شىعار. ٶنەر اتاۋلى ۇلتتىق كولوريتكە زەرۋ بولعاندىقتان, بۇل جاعىنان كەيدە وڭتٷستٸككە ارقا سٷيەگٸمٸز كەلەدٸ. «جاڭعاق تال» وڭتٷستٸكتە تٷسٸرٸلدٸ» دەگەندٸ ەستٸپ جەنە وسى انىقتاماعا مەن بەرە ايتىلعانىنا قاراپ, كٶرمەي جاتىپ ٸشٸمٸز جىلىپ قالعانى سودان. وڭتٷستٸك قازاقستاندا تٷسٸرٸلٸپ, وڭتٷستٸك كورەياداعى حالىقارالىق كينوفەستيۆالدە باس جٷلدەگە يە بولىپ تا ٷلگەرٸپتٸ. بٸراق بٸر كٶرٸپ, ەكٸ كٶرگەننەن كەيٸن-اق بۇل كينومىز دا ٸشكٸ مازمۇنىنداعى جۇپىنىلىعىن بايقاتىپ الدى. ەسٸرەسە ەلگٸ ايتقان باي مٸنەزدەرٸمٸزدٸ قۇلپىرتىپ, اشىپ جٸبەرە الماعانىنا قارنىمىز اشتى. ونىڭ ورنىنا تٷسٸ وڭىپ كەتكەن كٶيلەكتەي ەتٸپ, جەڭٸل-جەلپٸ كٶرٸنٸستەرمەن كٶبٸرەك الداندىرعىسى كەلگەنٸ ۇنامادى. بٸزدٸڭ باعامداۋىمىزشا, ونىڭ باسقا دا فيلمدەرٸمٸزگە ورتاق بٸرنەشە سەبەبٸ بار. بٸز ماقالامىزدا سول كەمشٸلٸكتەردٸ باس-باسىمەن اتاپ كٶرسەتۋدٸ ماقسات تۇتتىق.

رەجيسسەر ەرلان نۇرمۇحامبەتوۆتٸڭ «جاڭعاق تال» اتتى فيلمٸ تارتىمدى كٶرٸنٸستەرمەن باستالعان. كەنەت قاسىمىزداعى بەس-التى جاستاعى بٸر بالا: «انا قىز شەمٸشكەنٸڭ ٷستٸنە وتىرىپ الىپتى!» دەپ ايعاي سالدى. كينوكارتينادا ٷلكەندەر كٷنباعىس دەندەرٸن جەلمەن ۇشىرىپ, قوقىم-سوقىمنان تازارعاندارىن كەنەپكە جايىپ كەپتٸرٸپ جاتقان ەدٸ. سول تۇستا ون جاستار شاماسىنداعى بٸر قىزدىڭ جەلەڭ كٶيلەگٸمەن كٷنباعىس دەندەرٸنٸڭ ٷستٸندە وتىرعان كٶرٸنٸسٸ كٶز الدىمىزعا توسىلا قالعان. سونى كٶرگەن ەلگٸ بالانىڭ ايعايى «ٶرت شىقتى» دەگەندەي جانۇشىرىپ ەستٸلدٸ.

بٸرەۋ مەن بەرٸپ, بٸرەۋ مەن بەرمەگەن بولار. كەيبٸرەۋلەرگە تٸپتٸ ٷيرەنشٸكتٸ نەرسە سيياقتى كٶرٸنگەن شىعار. سەبەبٸ, شاراپ ٶندٸرەتٸن ەلدەردە جٷزٸمدٸ جاسى باليعاتقا تولماعان قىز بالالارعا جالاڭاياق ەزگٸلەتەدٸ ەكەن دەسەدٸ. شارابى شاراپ قوي, بٸراق تاماقتان ٶتەتٸن نەرسەنٸڭ اياق استىندا جاتقانى قازاق بالاسى ٷشٸن ٶتە ٶرەسكەل. ٶيتكەنٸ ولار تيتتەي كٷندەرٸنەن باستاپ, «باسپا, شاشپا, بىلعاما, رەسۋە قىلما» دەگەن تىيىم سٶزدەردٸ قۇلاقتارىنا قۇيىپ ٶسەدٸ.

مٸنە, وسى بٸر عانا دەتالدٸڭ تٶڭٸرەگٸندە بٸراز پٸكٸر تالاستىرۋعا بولادى. كينو قازاقتىڭ قايناعان ورتاسىنداعى قازاقى ٶمٸردٸ كٶرسەتۋگە ارنالعان. اۆتورلىق فيلم بولعاندىقتان, بىلايعى كٶپشٸلٸك اسا تٷسٸنە بەرمەيتٸن ەدٸس-تەسٸلدەردٸ دە قولدانعان تەرٸزٸ بار. بٸر قاراساڭ يۋمور, بٸر قاراساڭ ساتيرا, ەندٸ بٸر قاراساڭ مٶپ-مٶلدٸر مەلودراما. بٸر جەرٸ يتالييانىڭ, بٸر جەرٸ گرۋزيندەردٸڭ, جىلت ەتكەن تۇستارى نە ٶزبەكتٸڭ, نە قىرعىزدىڭ كينوسىنا ۇقساپ كەتەتٸندەي مە, قالاي? بٸراق, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, مۇندا قازاقتىڭ ەرەكەتٸ بار بولعانىمەن, مٸنەزٸ جوققا تەن.

بۇل نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? بۇل قازاق كينو مەكتەبٸنٸڭ تامىرىنان اجىراپ بارا جاتقانىن بٸلدٸرەدٸ. مەيلٸ, قانشا شەبەر تٷسٸرسەڭ دە, ٸشتەن شىقپاعانى بايقالىپ تۇرادى. قازاقتىڭ رەجيسسەرٸ تٷسٸرگەنمەن, قازاقتىڭ كينوسى دەپ ايتۋعا قينالاسىڭ. تٷرٸ قازاق, سٶزٸ قازاق كەيٸپكەرلەردٸڭ بويىنا باسقا بٸر ۇلتتىڭ ادامدارىنىڭ مٸنەزدەرٸن ەكەپ جاپسىرعانداي جاساندىلىق كٶزگە ۇرىپ تۇرادى.

«جاڭعاق تال» تٷرلٸ سيۋجەتتەردٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن كينو. دەسە دە نەگٸزگٸ لينييا قىز الىپ قاشۋدان باستالادى. مۇنداي وقيعا بٸزدٸڭ جاس كٷندەرٸمٸزدە دە بولعان. الىپ قاشىپ كەلگەن قىزدى تۋىستارى قايتىپ ەكەتٸپ قالىپ, جٸگٸت نامىستانىپ يت ەلەگٸمٸزدٸ شىعارعان. ال مىنا كينودا وقيعا قۇددى سول شاراپ ٶندٸرەتٸن ەلدەردٸڭ بٸرٸندە ٶتٸپ جاتقانداي قۇراستىرىلادى. جٸگٸت قىزدى باسىپ ەكەتٸپ بارا جاتقان كٶلٸكتٸڭ ارتىنان تەمام جۇرتتىڭ كٶزٸنشە تابانى اعاراڭداپ, تەلمەڭدەپ جاياۋ جٷگٸرٸپ بارا جاتادى.

بۇل جەردە قازاقتىڭ بالاسى نامىسشىل دەپ كەۋدە سوقپاي-اق قويالىق. بٸراق مەنتاليتەت باسقا ەكەنٸن اجىراتپايتىن كٶرسوقىر ەمەسپٸز.

بەلكٸم, اۆتورلىق فيلم بولعاندىقتان, ەدەيٸ سولاي جاسالعان شىعار. رەجيسسەر وقيعانى ەسٸرەلەپ كٶرسەتكٸسٸ كەلگەن بولار. كەيٸپكەردٸڭ ەرەكەتٸنە ساركازممەن قاراعان تٷرٸ بولۋى دا مٷمكٸن. بۇل دراما ەمەس دەگەننٸڭ ٶزٸندە, مەنتاليتەتتە جوق نەرسە كٶكەيگە بەرٸبٸر قونىڭقىرامايدى.سوڭعى كەزدە بٸر بايقاعانىمىز, كەيبٸر كينورەجيسسەرلەر دەتال ويناتۋعا قۇمار بولىپ الدى. سٷيەكتٸ سيۋجەت, سوم يدەيا بولماعاننان كەيٸن دە سولاي ٸستەيتٸن سەكٸلدٸ. جەكەلەگەن دەتالدار مەن ەپيزودتاردى العا شىعارىپ, كٶڭٸل الدارتقىسى كەلەتٸندەي. كەسەك مٸنەزدەر مەن ٸرٸ وبرازداردان ەدەيٸ قاشاتىنداي. سونىڭ سالدارىنان سكەتچ پەن سيتكومعا عانا لايىق ساحنالىق كٶرٸنٸستەر ٷلكەن كينومەن ميداي ارالاسىپ كەتٸپ جاتىر.

«جاڭعاق تالدا» دا قۇدالار كەلگەندە جاستار جاعىنا: «سەندەر ٷيگە سىيمايسىڭدار, دالادان ٸشٸڭدەر», – دەگەندەگٸ كٶرٸنٸستٸ دە ەجەپتەۋٸر دٷنيە سيياقتاندىرىپ كٶرسەتەدٸ. شىن مەنٸندە مۇنداي ۇساق-تٷيەكتەر ۋاقىت بٶلٸپ, مەن بەرٸپ كٶرسەتە قوياتىن نەرسەلەر ەمەس. ٶمٸردٸڭ ٶز زاڭدىلىعىمەن ٶتٸپ جاتقان ەلەۋسٸز جايتتار. فيلمنٸڭ كەي تۇستارى قازٸرگٸ ساتيرا تەاترلارى قويىپ جٷرگەن ارزانقول كٶرٸنٸستەرگە ۇقساپ كەتەتٸنٸ وسىدان. گرۋزيندەردٸڭ كومەدييالىق كينولارىندا مازاقتاما سيياقتى نەرسەلەر مٷلدەم جوق. كومەدييا بولسا دا ادامدارىنىڭ مەرتتٸگٸن كٶبٸرەك كٶرسەتۋٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ال بٸزدە ەڭسەڭدٸ باسىپ, نامىسىڭدى تاپتاپ جٸبەرەدٸ. كينو كٶرٸپ بولعان سوڭ تٷسٸنٸكسٸز بٸر دٷبەرا كٷيگە تٷسەسٸڭ. «جاڭعاق تال» دەگەن اتى قانداي جىپ-جىلى, وڭتٷستٸكتەگٸ قازاقى اۋىلداردىڭ كٶرٸنٸستەرٸ قانداي ەتەنە. ۇزىن سىرىقپەن تارسىلداتىپ, جاڭعاق اعاشىنىڭ بۇتالارىن قاعىپ جاتقانى دا سونشالىقتى تاڭسىق. بٸراق كەيٸپكەرلەرٸ قوقايىپ-سوقايىپ, بٸرتٷرلٸ جاتسىندىرىپ تۇرادى.

راس, بۇل كينو كومەدييا دەپ اتالعانمەن, كاريكاتۋرالىق سيپاتىنىڭ باسىم ەكەنٸ بايقالادى. وسىنداي ستيلدٸڭ جانر تابيعاتىنا بايلانىستى تاڭدالعانىن ٸشٸڭ سەزەدٸ. اكتەرلاردىڭ ساحناداعىداي جارتىكەش ويىنى سونى جەرٸنە جەتكٸزە الماي دٸڭكەلەتەدٸ. جالپى, تەاتر مەن كينودا قاتار اشىلىپ ويناي الاتىن نۇرمۇحان جانتٶرين, قاسىم جەكٸباەۆ, ەنۋاربەك بورانباەۆ,

دوسحان جولجاقسىنوۆ سىندى اكتەرلار سيرەك. كەسٸبي اكتەرلاردىڭ ورنىنا, ەۋەسقوي بٸرەۋلەردٸ ويناتۋ دا قازاق كينوسىنداعى كەلەڭسٸزدٸكتەردٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن جۇرتتىڭ بەرٸ ايتىپ جٷر. وسى سىن «جاڭعاق تالعا» دا قاتىستى دەر ەدٸك.

«جاڭعاق تالدا» رەجيسسەردٸڭ كەسٸبي شەبەرلٸگٸ جوعارى ەكەنٸ بٸردەن بٸلٸنەدٸ. كينوكارتينانىڭ كومپوزيتسييالىق قۇرىلىمى شەبەر قۇرىلعان. تۋىستارى قىزدى الىپ كەتكەننەن كەيٸن كەلەسٸ ەپيزودتا ەكٸ جاستىڭ توي قامىمەن جارق ەتٸپ شىعا كەلۋٸ فيلمنٸڭ ديناميكاسىن كٷشەيتٸپ تۇر. وسىنداي كٶرٸنٸستەر كٶرەرمەندٸ بٸر سەلت ەتكٸزٸپ, سەرپٸلتٸپ تاستايدى. وبالى نە كەرەك, مۇنداي ەپيزودتار فيلمدە جوق ەمەس, بار. قۇراندى كٶرٸنٸستەر سيياقتى كٶرٸنگەنمەن, فيلمنٸڭ تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلمەيدٸ. بٸر جالىقپاي كٶرٸپ شىعۋعا بولادى. كەيبٸر تۇستارى قايتالاپ كٶرٸپ, قىزىقتاپ تا جٷرۋگە ەبدەن جارايدى. الايدا…

جانىمىزعا جاقىن تارتقان وسى فيلمدە دە قازاقى تانىممەن قابىسپايتىن بٸر سۋرروگاتتىق بار. تانىس ٶمٸردٸڭ بوياۋى تابيعات پەن اۋىل كٶرٸنٸستەرٸندە عانا ساقتالعان. ال ادامدار ٶز جەرٸندە ەمەس, بٶتەن جەردە جٷرگەندەي كٸبٸرتٸكتەي بەرەدٸ. رەجيسسەردٸڭ تٷپكٸ ماقساتى سول بولسا, ول بٸرشاما ورىندالعان شىعار. ۇلت ٷشٸن ٶزٸنە ٶزٸ, تٸپتٸ بولماسا ٶزٸنٸڭ كەيبٸر ەرەكەتتەرٸنە كٷلٸپ قاراۋدىڭ دا پايدالى جاقتارى بار ەكەنٸن مويىندايمىز. بٸراق…

ٶنەردٸڭ قاي سالاسى بولسا دا باستى ۇستانىم بولاتىن ٷش قاعيدا ۇمىتىلماۋعا تيٸس. ول اۆتوردىڭ ٶزٸنە ٶزٸ سەنٸمدٸلٸگٸ, تۋىندىسىنىڭ كٶكەيگە قوناتىنداي نانىمدىلىعى, كٶزبەن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاعانداي شىنايىلىعى. وسى ٷشتاعان بولماعان جەردە شىعارماداعى بالاڭدىق مەنمۇندالاپ تۇرادى. ەسٸرەسە ۇلتتىڭ ٶمٸرٸن, تۇرمىسىن, دەستٷرٸن كٶرسەتكەن جەردە تۋراسىن ايتقاندا, «اتاسىنىڭ باسىمەن ويناعانداي» جەڭٸلتەكتٸككە ۇرىنىپ قالىپ جاتادى. سوڭعى كەزدە ساتيرا تەاترلارىنداعى وسى كەلەڭسٸزدٸك ٷلكەن ەكرانعا كٶشە باستاعان سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ.

جوق, مەسەلە جالعىز «جاڭعاق تال» مەن ونىڭ اۆتورىندا عانا ەمەس. پاتريوتتىق, پلاكاتتىق, پافوستىق دٷنيە جاسامادىڭ دەۋدەن دە اۋلاقپىز. ٶرٸسٸمٸزدٸ كەڭەيتسەك دەگەن جاڭاشىلدىققا دا قولداۋ بٸلدٸرمەي تاعى بولمايدى. تەك «تٷسٸرگەن كينولارىمىز نەگە ٶمٸرشەڭ ەمەس?» دەگەن سۇراق جوعارىداعى ەڭگٸمەنٸ ەرٸكسٸز ايتقىزىپ وتىر. قىسقاسى, بٸر ٷمٸتٸمٸز «جاڭعاق تالدا» ەدٸ, ول دا بٸزدٸڭ جانىمىزدى جۇباتا المادى. وسىلايشا «ٶز كينومىزدى ٶزٸمٸز سٷيمەي كەتەمٸز بە?» دەگەن قورقىنىش بارىن نەسٸنە جاسىرامىز?

سٶز تٷيٸنٸن ايتساق, قازٸر ٶنەر ادامىنا شەكتەۋ جوق. بٸراق, رەجيسسەرلەرٸمٸزگە تٶمەندەگٸدەي تالاپ قويۋعا ەبدەن بولادى. بٸرٸنشٸدەن, قازاق كينوسىنىڭ ەۋەسقويلىقتان ارىلعانى جٶن. ەكٸنشٸدەن, قازاق كينوسىندا كەسٸبي اكتەرلار ويناۋى كەرەك. ٷشٸنشٸدەن, تاعدىرلى فيلمدەر تٷسٸرۋگە بەيٸمدەلگەن جٶن. تٶرتٸنشٸدەن, دەستٷر مەن مەنتاليتەتتەن ساباق العان ارتىقتىق ەتپەيدٸ. بەسٸنشٸدەن, كينەماتوگرافييادا ٷلكەن داۋعا اينالىپ كەلە جاتقان پلاگياتتىققا جول بەرٸلمەۋگە تيٸس. قازاق كينوسى سوندا عانا كٶكتەپ-كٶگەرەدٸ دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىز.

«اق جەلكەن» جۋرنالى, №2
اقپان, 2018