nemese «ekendik» degen sóz bar ma?
Qazaq halqynyń ata-babasynyń azamattyq tarihy sonaý kók túrikter zamanynan beri birde jeńis, birde jeńilispen aiaqtalyp, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp kelgen ne bir uly aiqastarmen ótkeni siiaqty, bizdiń ana tilimizdiń damý tarihy da únemi arpalys, bitispes kúres ústinde ótip keledi eken. Bul pikirdiń shyndyǵyn úsh-aq mysalmen dáleldeýge bolady.
Máselen, HI-ǵasyrdyń tamasha poetikalyq murasy bolyp sanalatyn «Qutadǵý biliktiń» avtory – túrik tektes halyqtardyń ejelgi uly patriottarynyń biri – Júsip Balasaǵuni óziniń atalmysh dastanyn sol kezeńdegi poeziia tili retinde ústemdik qurǵan parsy tiline qarsy qoiý maqsatymen túrik tilinde jazǵanyn kirispe sózinde ózi aityp ketken. Osydan keiin arada bes ǵasyr ótkende de álgi problema sheshile qoimapty. HÚ ǵasyrdyń uly shaiyry Álisher Naýaii Júsip Balasaǵuni babasynyń til úshin júrgizgen kúresin jalǵastyryp, óziniń uly týyndylaryn túrik tilinde jazǵany óz aldyna, «Eki til týraly tolǵanys» dep atalatyn traktatynda ana tiliniń jyrtysyn jyrtyp, túrik tiliniń parsy tilinen áldeqaida bai da, ikemdi til ekenin naqty mysaldarmen dáleldep baǵady. Parsy tilinde de, arab tilinde de erkin sóilep, erkin jaza alǵan aqyn óz sóziniń shyndyǵyna kóz jetkizý úshin túrik jáne parsy tilderiniń leksikasy men gramatikalyq kategoriialaryn naqtylai taldap, tipti óziniń parsy tilinde jazylǵan ne bir tamasha poeziialyq shýmaqtary men Hafizdiń sol taqyryptas óleńderin salystyra otyryp sóileidi. Sóitip uly aqyn bizdiń sol tustaǵy tilimizdiń keremet joqtaýshysy bolǵanyn baiqatady. Araǵa taǵy úsh ǵasyr salyp baryp dúniege kelgen asyl mura «Elim-aida» Qojabergen jyraý osy máseleni taǵy kóteredi. Bul kezeńde ádebi til retinde shaǵatailyq túrik tili ústemdik etetin. Sonan soń taǵy eki ǵasyr ótkende, iaǵni HH ǵasyrdyń basynda Ahmet atamyz bastaǵan alashtyń atpal azamattary túgeldei qazaq tiliniń tazalyǵy úshin jańasha kúreskeni búgingi saýatty jurtshyylyqqa túgel málim.
Demek, bizdiń ana tilimizdiń mártebesi úshin, onyń tazalyǵy úshin kúresimiz tarih betinde jazylyp qalǵan derekterge qaraǵanda, anyq on ǵasyrǵa sozylǵan eken. Mine, búgin biz HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵyn attaǵanda, bul másele burynǵydan áldeqaida ótkirleý qoiylyp, kún tártibinde jáne tur.
Al endi bul ózi neǵylǵan taýsylmaityn, bitpeitin tartys? Qane, syryna úńilip kórelikshi.
HI ǵasyrda ótken til zertteýshi uly babamyz Mahmud Qashqari óziniń «Diýan luǵati at-túrik» atty kitabynda: «Balasaǵundyqtar da túrik halqy. Biraq olar eki tilde – túrik jáne parsy tilderinde – sóileidi» dep jazyp ketipti. Balasaǵun qalasy Jetisý aýmaǵynda turǵan qala ekenin eskersek, onda ómir súrgen halyqtyń búgingi qazaq halqyna tikelei qatysy bary daýsyz ǵoi. Al HÚ ǵasyrda ótken uly aqyn Álisher Naýaii joǵaryda atalǵan traktatynda: «Kez kelgen túrik adamy sartsha sóilei alady, al birde-bir sart – ol aqsúiek pe, jai qarapaiym sharýa ma, báribir – túrikshe sóilei almaidy» deidi. Mynaý dál búgingi jaǵdaidyń ózi emes pe?! Tek parsy jurtynyń ornynda orys halqynyń ókilderi, parsy tiliniń ornynda orys tili tur. Qazaqtyń toqsandaǵy shal-kempirinen bastap, balabaqshadaǵy «boqmuryndaryna» deiin oryssha sairap tur da, orys ataýly qazaqshaǵa múldem joq.
Sonda bizdiń búgingi jai-kúiimiz neni kórsetedi deisiz ǵoi: bizdiń osynaý saiyn saharamyzǵa ár kezde dendep engen basqynshylar óziniń mádeni yqpalyn kúshtep tańýmen kelgenin ǵana emes, eń bastysy, halqymyzdyń ásire elikpeligin, al osy minezi ǵasyrdan ǵasyrǵa aýysqan óte aýyr «úirenshikti» /«hronicheskii»/ aýrýǵa ainalǵanyn – iaǵni rýhani immýnitetiniń birtindep azaiyp, endi tipti joǵalýǵa daiyn turǵanyn aiqyn tanytady. On ǵasyrǵa sozylǵan til úshin kúres inertsiiasy endi jekelegen iri tulǵalar boiynda ǵana saqtalyp, al qulqyn qamynan aryǵa óresi jetpeitin qalyń tobyr zaman jelimen yǵyp júre berýge beiimdelipti. Ol tobyrdy qara halyq qana dep túsinbeý kerek, búgingi tirshiligimiz aiqyndap berip otyrǵanyndai, ondai máńgúrttik «dertine» aldymen aidarynan jel esken «el serkeleri men erkeleri» shalynady eken de, sonan soń ǵana jalpy buqaraǵa birtindep juǵady eken. Jalpy buqaraǵa juqqan kezde ony emdep alý óte qiynǵa túsetinin burynǵy tarih ta dáleldegen, búgingi jaǵdai da dáleldep otyr.
Osy arada ózge tildiń on ǵasyrǵa sozylǵan qysymyna qaramastan, ana tilimiz qalaisha joq bolyp ketpei, qaita dúniejúzindegi eń bai tilderdiń birine ainalyp, búgingi kúnge qalaisha jetken degen saýal týýy zańdy. Sondai-aq, osy kúnge deiin boi bermei kelgen bolsa, onda tilimizge tónip turǵan úlken qaýip joq ta shyǵar degen jalǵan dáme de oianýy múmkin. Óitip ózińdi-óziń jubatýǵa da, aldanýǵa da bolmaidy. On ǵasyr boiǵy teke-tireste joǵaltqanymyz da, tapqanymyz da bar shyǵar. Biraq burynǵy jaǵdai men búgingi jaǵdaidyń aiyrmasy jer men kóktei ekenin este tutýymyz kerek. Buryndary ata-babamyzdyń kóshpeli turmys saltyna orai tildik assimiliatsiiaǵa tek qalalalardaǵy shaǵyn turǵyndar men at tóbelindei ústem tap ókilderi ǵana ushyrap kelse, qazir bul qater jalpy buqaraǵa tónip tur. Ertedegi tildik assimiliatsiiaǵa ushyraityndar sany onsha kóp bolmaityny óz aldyna, tildik stihiiasy buzylmaǵan qalyń buqaramen bailanysy da úzilmeitin olardyń. Teńiz tolqynynsha oqtyn-oqtyn soǵyp qaityp, azdy-kópti ýaqyt ústemdik quratyn basqynshylar óz jónin taýyp, qarasyn úzgesin-aq, álgi qos tildi urpaq «táýbásiná» tez kelip, úiirin qaita tabatyn.
Búgingi tańda jaǵdai múldem basqasha baǵyt aldy. «Kisi elinde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» deitin baiaǵy qulyq joq. «Malym – janym sadaǵasy, janym – arym sadaǵasy» deitin imandylyqtyń qazaqy sypaty ózgerdi. Osy kúngi jas zamandastardyń bala tárbiesi týraly túsinigi baiaǵy bizdiń áke-sheshelerimizdiń túsiniginen múldem basqa. «Ala jip attamaý» deitin uǵym qazaqy tárbieniń basy edi, endi «eseńdi jiberme» deitin «qaǵida» alǵa shyqty. «Zamanyń túlki bolsa, tazy bop shal» deitin maqaldyń «baǵy» júrip tur. Qazaqy dildiń buzylýynyń basy osynda jatyr. Biz rýhani izbasarlar iaǵni qulqy qazaq azamatyn emes, «anatomiialyq» muragerler, qattyraq aitsaq, ásheiin tiri kókirekter baǵyp, ósirýge kóshtik. Materialdyq máselelerdi birinshi kezekke shyǵaryp aldyq. Ulttyq dástúr, ulttyq mádeniet, ulttyq minez-qulyq sińbegen ne orys emes, ne qazaq emes dúbárá urpaq keldi ómirge. Meniń kózim jetken bir nárse - kez-kelgen basy jumyr pende áiteýir bir ulttyq dástúrde tárbielenýi kerek eken, áitpese, ol tasqa ósken qynadai rýhani tamyr tartpaityn kórindi. Ne orys halqynyń dástúrli ulttyq qundylyqtaryn, ne qazaq halqynyń dástúrli ulttyq qundylyqtaryn boiǵa sińirmegesin, sonaý ǵasyrlardan jalǵasyp jetken kieli uǵymdardy shybyn qaqqannan da ońai mansuq ete salatyn túri bar. Al ondai túsinik adam boiyna tek til arqyly ǵana sińedi. Oǵan bir-aq mysal keltireiin: obal, saýap, qanaǵat t.b. sekildi gýmanistik hám filosofiialyq túsinikti siz bizdiń uǵymymyzǵa dálme-dál kúiinde basqa tilde túsindirip kórińizshi... Ony tek bizben dindes, dildes, tildes halyqtar tilinde ǵana jetkizýge bolady. Demek, tildiń buzylýy – dildiń buzylýyna, dildiń buzylýy – tildiń buzylýyna alyp kelmek. Búgingi bizdiń jaǵdaiymyz, mine, osylai.
Aǵa býyn qalamgerlerdiń esinde bolar, men 1982 jyly «Qazaq ádebieti» gázetiniń bir sanynda «Tildegi túitkilder» degen atpen úsh bettik úlken maqala jariialaǵam. Ol maqala búkil til janashyrlarynyń qyshyǵan jerine dóp tiip, qyzý aitysqa ulasty da, tup-týra bir jarym jylǵa sozyldy. Sol tusta men Jazýshylar odaǵyna hatshy bolyp kele qaldym da, Ǵabit Músirepovtyń usynysy boiynsha álgi aitystyń qortyndysy retinde ǵylymi konferentsiia uiymdastyrdym.Seksen jasar Ǵabeń sol konferentsiiada úsh saǵat boiy aiaǵynan tik turyp baiandama jasady. Ádebi tildiń sol tustaǵy kemshiligi men bolashaǵy jaiynda atalyq sózin aitty.Ol tarihi oqiǵaǵa ainalyp, áli kúnge aýyzdan túspei keledi. Bizdiń sondaǵy ádebi, ǵylymi qaýymdy shýlatyp, baibalamdatyp júrgenimiz ásheiin bekershilik eken. Tilimizdiń sondaǵy hal-jaǵdaiyna búgin jylap kórisýge barmyz. Sodan beri bar-joǵy jiyrma úsh-aq jyl ótti ǵoi. Qurdymǵa qarai tym asyǵys zymyrap bara jatqan joqpyz ba osy?
Úsh-tórt jyl burynyraq bir tilshige bergen suhbatymda mynadai pikir aityp edim. Sony qazir qaitalaǵym kelip tur. Fizika ǵylymynda da, filosofiia ǵylymynda da «kriticheskaia massa» deitin uǵym bar. Bul belgili bir shekti belgileitin shamany kórsetedi. Eger ol shama shekten asty ma, onda tabiǵatta da, qoǵamda da sapalyq ózgeris bastalady. Osy fizikalyq hám filosofiialyq zańdylyqtyń tilge de tikelei qatysy bar. Ózderińizge jaqsy málim: qazirgi «kazaktar» dep júrgenimiz bir kezdegi túrik tuqymdas halyqtardyń urpaqtary ǵoi. Qazaqy turmys saltyn tutynyp erkin júrgen sol «qazaqtar» arasyna basybaily orys mujyqtary qashyp baryp panalap, birte-birte shekten tys kóbeiýiniń áserinen álgi qazaq tuqymdastar áýeli tilin joǵaltty, sonan soń dilin joǵaltty, aqyry turpatyn da ózgertip, búginderi múldem bóten halyq ókili retinde ózimizge ses kórsetip, qoqańdaýǵa kóshti. Dýnai boiyndaǵy túrik tekti bulǵar baýyrlarymyz da dál osy sekildi metamorfozaǵa ushyraǵan.Qazir olar da slavian halqy dep atalady.
Osyndai qubylys búgingi qazaq arasynan da shań bere bastaǵanyn kórip júrmiz. Bizdiń «mariginaldar», «orys tildi qazaqtar» dep júrgenderimiz aýyldaǵy ulttyq qulqy buzylmaǵan qazaqtardy «mámbet» atandyryp, ana tilimizge shabýyldaýǵa kóshkeni tegin emes. Dúbára qandastarymyzdyń shamadan tys kóbeiip, bel ala bastaǵanynyń belgisi ol. Ana tilinen mahrum qalǵan, ulttyq rýhani turpaty búlingen, qaǵynan jerigen bul baýyrlarymyz dástúrli murattar jolyndaǵy kúreste búgin ózge ult ókilderinen góri qaýiptirek kúshke ainalyp keledi. Ózge ult ókilderi sál de bolsa jasqanshaqtai aitar sózderdi, bular taisalmai erkin aitatyny bárińizge málim. Syrtqy jaradan ishtegi jara qaýiptirek bolatyny belgili ǵoi, mynaý sonyń ashyq kórinisi. Til – búkil ulttyq dúnietanymnyń bastaýy: salt ta, dástúr de, dil de tek osy til arqyly sińedi adam boiyna, tek til arqyly jetedi urpaqtan-urpaqqa dep qaitalai beretinimiz sodan. Til joq jerde ult ta joq, ulttyq mádeniet te joq.
Ana tilimizdiń basyna tóngen bul qaýip bizdi ultsyzdanýǵa aparyp soqpaq. Tildiń buzylýy qazir bizde birneshe baǵytta júrip jatyr: onyń áýelgisi – orfoepiialyq normanyń buzylýy. Bul protsestiń bastalýyna, sonan soń birtindep etek alýyna eń aldymen qazaq orfografiiasynyń erejelerin jasaǵan lingvist ǵalymdarymyz kináli. Sózdiń túbirin saqtap jazý degen printsipti usyný áý basta múldem qate bolǵan, sonyń kesirinen búgingi shala qazaqqa ainalǵan jastardyń tili múldem suryqsyzdanýǵa bet aldy. Sózdik qorlarynyń kúrt kedeilengeni azdai-aq, biletin sóziniń ózin durys aitpaityn kún týdy.Temir shyńdap jatqandai qulaqqa shaq-shaq etip qatqyl tietin: shekara, Botakóz, ata qaz, álde qaida, álde qashan, bir kelki, bir qatar, Amankeldi t.b. aitylýdy estý naǵyz azap. Ol ǵana emes, emleniń buǵan qarama-qarsy erejesin jáne usynyp, «bul kúnnen» ózgerip, «búgún» bolyp ornyqqan, solai estiletin sózdi «búgin» dep jazdyrtý, sonyń kesirinen «búgin» dep qylqynyp ázer aitý jáne bar.Osy rette «uzyn»/uzun/, «qulyn»/qulun/, «bútin»/bútún/, «quryq»/quruq/, «tulyp»/tulup/, «túsiný»/túsúný/, «qubylý»/qubulý/ t.b. sekildi myńdaǵan buzylyp aitylatyn sózder tur. /Buny «kórki»/kórkú/, «túri»/túrú/ sekildi táýeldik jalǵaýynyń dybystalý-jazylýymen shatystyrmaý kerek/. Búkil túrik tilderi sekildi qazaq tili de singarmonizm, iaǵni dybys úndestigi zańyna baǵynatynyn elemesten, til bolmysyn belden basyp, orfografiialyq ereje jasaý ne úshin qajet bolǵanyn túsiný qiyn. Singarmonizm printsipin mansuq etýdiń kesirinen búginderi tipti «kelesiń ba», «júresiń ba», «ketesiń ba» dep sóileitinder kóbeiip barady. Orfoepiiadaǵy dybys úndestigin orfografiiada saqtap qalǵan qyrǵyz halqy búgin utyp tur: tili shubarlanǵan kúnniń ózinde orfoepiialyq norma saqtalyp qalǵan. Demek, álgindei jazý erejeleri tildik stihiiasy buzylmaǵan elde ǵana qabyldanýǵa tiis edi, al biz siiaqty jóninen adasýǵa ainalǵan elde bunyń bári tek tilbuzarlyqqa bastady.
Tildiń buzylýy leksikalyq, gramatikalyq baǵytta da qatar júrip keledi. Buǵan buqaralyq aparat quraldarynyń áseri óte zor. Búginderi biz qatarly qariialar radio men televizor tyńdaýǵa qinalatyn boldyq: «oqi ma, oqymai ma, jaza ma, jazbai ma, bara ma, barmai ma» deýdiń ornyna «oqidy ma, oqymaidy ma, jazady ma, jazbaidy ma, barady ma, barmaidy ma» dep sóileý júikemizge tiip bitti. Onymen qoimai, televizor men radioda buzylyp aitylǵan sóz aýyzeki tilge aýysyp, onda ornyqqasyn, ádebi shyǵarmalarǵa enip tynady.Nemese aldymen merzimdik baspasózde kórinip, sonan soń aýyzeki tilge aýysyp, aqyry radio men teledidardan biraq shyǵady.
Jalpy kópshilikke bir saýal qoiaiynshy: qazaqta «ekendik» degen sóz bar ma? Joq qoi, solai emes pe? Biraq, jurnalistikany bylai qoiǵanda, kórkem ádebiette osy sózden aiaq alyp júre almaisyń. Tymaýdyń virýsy ispetti bul sóz jastar túgil saqaldy jazýshylardyń tiliniń de, qalamynyń da ushynda kópten beri júr. «Eken» deitin kómekshi etistik baryn bilesizder: máselen,«bar eken», «joq eken», «jomart eken», «sarań eken», «barady eken», «keledi eken». Al endi osy sózdi jappai «ekendik» túrinde qoldanatyn aýrý paida boldy: «bar ekenin bilemiz» demeidi, «bar ekendigin bilemiz» deidi; «joq ekenin aittyq» demeidi, «joq ekendigin aittyq» deidi; «jomart ekenin kórsetti» demeidi, «jomart ekendigin kórsetti» deidi. Osy bir «dyq, dik, tyq, tik» kez-kelgen etistiktiń arasyna kirip ala qoiatyn naǵyz «parazit» jurnaqqa ainalmasa, biz bir «ekendikke» bola áńgime kótermes te edik. Osy kúnderi «baratynyn» deýdiń ornyna «baratyndyǵyn», «turatynyn» deýdiń ornyna «turatyndyǵyn», «jazatynyn» deýdiń ornyna «jazatyndyǵyn» t.t. dep sóileý de, jazý da jappai sypat alǵany ótirik emes. Ózderińiz-aq aityńyzdarshy, «baratyndyq», «jazatyndyq», «júretindik» t.t. deitin sóz bar ma? Tilshi ǵalymdar jaqsy biledi, bul jurnaqtar etistiktiń esimshe túrine ne esim sóz jasaý úshin, ne istiń maqsaty men sebep-saldaryn kórsetý úshin ǵana jalǵanatyn-dy. Máselen, «asqynǵandyq-asqynǵandyǵy», «tasynǵandyq-tasynǵandyǵy» /ne,nesi/, nemese «oqi almaǵandyqtan», «jol júretin bolǵandyqtan» /nelikten, ne sebepti?/, t.b. degendei. Joǵarydaǵydai buzyp qoldaný aýyzeki tilde ǵana emes, gázet-jurnal betterinde de, kórkem shyǵarmada da órip júr.
Jastar arasynda sózdiń maǵynasyn bilmei qoldaný etek alyp barady. Maǵynasyn anyq bilmeitin sózderdi qoiyn dápterine túrtip qoiyp, úlken kisilerden surap alý, nemese sózdikterden maǵynasyn anyqtaý deitin ádet múldem joq siiaqty. Qulaǵyna tosyndaý tigen beitanys sózge áýestik bar. Osy taiaý ýaqyttan beri «kádik» deitin sóz de jastarǵa qatty unaityn sózge ainaldy. Ony «múmkin», «yqtimal» degen sózderge teń maǵynaly sinonim retinde jii paidalanatynyn baiqadym. Biraq «kelip qalýy kádik» degen sóz «kelip qalýy múmkin» degen sóz emesin ajyrata almaityn hálge jetippiz. «Kádik» aitylsa, artynda bir qater bar degen sóz. Eskertpelik máni bar «kádik» estilgende, saqtyq sharalary jasalýǵa tiis. Al bizdiń qalamgerlerden: «Kezinde adamzat tarihynda ataýlardyń kezdeisoq bolýy kádik» - sekildi sóilemderdi keziktiresiń /«Qazaq batyrlary», №6, 2004 jyl/.
Keiingi kezde qalamger jastardyń jappai qyzyǵýshylyq tanytqan sóziniń taǵy biri – «kózaiym». Kózaiym bolý – fraziologiialyq tirkes, ol ózgeshe qýanyshqa bólený degen maǵyna beredi. Biraq búgingi jastar onyń turaqty sóz tirkesi ekenin bilmeidi, ortasynan qaq bólip, jeke qoldanady jáne jónsiz qoldanady: «kózaiym qyldy», «kózaiymdyq dúnie», «kózaiym týyndy», / máselen, «...taiaýda Qorqyt filmimen kózaiym bolýdy oilastyryp otyr», «Qazaqstan» arnasy, sońǵy habar/, t.t., t.b. Bir gázettegi ádebi habardan ortaqol marqum aqynnyń kitaby týraly: «Aqynnyń jańa kitabynyń tusaý keserin ótkizip, oqyrman qaýymdy kózaiym etti» degen habar oqydym. Búkil oqyrman qaýymdy qýanyshqa bóledi degenine qaraǵanda, Áýezovtiń «Abai jolyna» parapar týyndy dúniege kelgen be dep qalǵandaisyń.
Taiaýda bir telearnadan Altynorda hany Jánibektiń han sailanýy týraly aityp turǵan tilshi: «sol tusta Jánibekke shaq keletin eshkim joq edi» degenin estidim. «Teń keletin» degendi aitqandaǵysy.
Tipti shylaý sózderdiń ózi «túrlenip» shyǵa keletininiń kýási bolyp júrmiz.Máselen, tele-radio tilshileriniń aýzynan «týrasynda» degen sóz óte jii estiledi. Biraq «týrasyn aitqanda» degen maǵynada emes, «týraly», «jóninde» degen maǵynada. «Týraly» jáne «jóninde» deitin sózder sinonim ekeni belgili. Osynyń alǵashqysynyń jartysyn qiyp alyp, ekinshisiniń gramatikalyq formasyna túsirip, ózderinshe «sý jańa» sóz jasap ala qoiǵan da, álgi eki shylaý sózdiń ornyna paidalanatyn bolǵan. Bul ne degen «jasampazdyq» dep tańyrqaisyń.
Bunyń bári tildik názik iirimderdiń kórsetkishi. Jazýshy bolam, jurnalshy bolam deitin jas qalamger sol názik niýansty janymen seze bilýi kerek.
Mundai jeke sózderdi tere berseń tipti kóp, taýysa almaisyń. Olar ár gázet betinde, ár teleradio tilshisiniń tiliniń ushynda, muqabaly kitaptardyń ishinde júr. Bir maqala iaki baiandama emes, ondaǵan maqala, ondaǵan baiandamaǵa júk bolýǵa jaraidy.
Sóz maǵynasyn túsinbei paidalaný tek leksikaǵa qatysty ǵana júrip jatqan joq. Bul, ásirese, joǵaryda kórsetkenimizdei, frazologiialyq tirkesterden jii kórinis beredi. «Qulaǵyńa altyn syrǵa» deitin turaqty tirkesti alyńyz. Osy kúngi «sheshender» shetinen jomart. Bireýge qulaqqaǵys jasaǵysy kelse-aq, bir altyn syrǵany álginiń qulaǵyna aparyp japsyra salady. Bul sózdiń biz biletin maǵynasy – «sen bul áńgimeni estigen joqsyń» degen eskertpe edi, iaǵni syrtqa taratýǵa bolmaityn áńgime degen sóz. Endi kep buny 180 gradýsqa buryp alyp, «sen estip otyrsyń ba, bul saǵan aitylǵan sóz, shara qoldan, áitpese tiisti jerge jetkiz» degen maǵynada qoldanatyn bolypty. Radio men teledidar jurnalisteri – «tilge tiek etti» deitin tirkesti de óte jii qoldanady. Olar bul tirkeste jaǵymsyzdaý reńk baryn sezbeitin bolý kerek. Bireýler jóninde jaǵymdy pikir aityp turyp ta: «ol óz sózinde osyny tilge tiek etti» dep soǵa beredi. Bul sóz áldebir sóileýshiniń basqa aitar ýáj tappai, bolymsyzǵa jarmasa bergende aitylatyn baǵasy ispetti sóz ǵoi. «At izin salmady», «at izin qurǵatpady» sekildi maǵynalary alshaq eki tirkesti shatystyryp, «at izin jii salyp júr» deitin «jańa» tirkes jasap alý taǵy bar. Al endi «ái deitin aja, qoi deitin qoja joq» deitin fraziologiialyq tirkestegi «aja» sózi «áje» emesin aldymyzda ótken qalamger aǵa-apalarymyzdyń talaiy-aq aitty. Sondai-aq, osy kúnderi «aina-qatesi joq» túrinde jazylyp júrgen tirkestiń etimologiiasy «ainaǵa» esh qatysy joq ekenin, onyń tórkini «ainymaidy», «ainyǵysyz» túrinde ózgeriske túsetin «ainy» etistigi ekenin aityp ótkender de az emes. Ekiniń biriniń aýzynda júretin «Ókinishke orai» jóninde de osyny aitýǵa bolady.Óziń onsyz da bir ókinish ústinde otyrǵanda, taǵy bir sondai ókinishti is istelgendei kórinedi álgi tirkesti estigende. «Ókinishke qarai», «bir ókinishtisi» dep qoldanylýǵa tiis sózder ǵoi.Bul da myń ret aitylǵan shyǵar. Biraq aitylǵan sóz aitylǵan jerde qalyp jatyr. Bizdiń búgingi áńgimemiz de sol kepti kierin bilip turmyn. Sonda da aitý paryz bolǵasyn, aitamyn. Áiteýir,bizden kiná bolmasyn.
Tildiń shubarlanýyna da, jutań tartýyna da biryńǵai oryssha sóileitin qazaqtar aiypty emes, olar, til turǵysynan qaraǵanda, shegarasyn bólip alyp, ar jaqta ózderinshe bólek júrgen aǵaiyndar ǵoi. Til buzýǵa úlken «úles» qosatyndar - ózinshe qazaq tilin bilemin dep esepteitin, biraq oryssha oilap, «qazaqsha sóileitin» «bergi jaqta júrgen» qandastarymyz. Al olardyń sany mol, sondyqtan ainalasyna áseri de kúshti. Jáne bir ǵajaby – bári shetinen oqyǵan, bilimdi, diplomdy. Sonan soń maqala jazýǵa, kitap shyǵarýǵa, radiodan, teledidardan sóileýge qumar. Búgingi jastar solardyń sózin tyńdap, maqalasyn oqyp ósedi. Sóitedi de, qazaq tili men ózderi jaqsy biletin orys tiliniń gramatikalyq qurylymynan aiyrma tappaidy. Máselen,orystyń «podelitsia mysliami» deitin qalyptasqan tirkesi bar. Ony qazaqshalasaq «pikirlesý» nemese «oi bólisý» bolýy kerek /tabys septiginiń jasyryn túri/. Biraq bizdiń jastar ony orys gramatikasy boiynsha «oiymen bólisti» dep kómektes septikke salyp paidalanady. Dál osyndai «qyzmetin paidalandy» deitin tirkesti «qyzmetimen paidalandy» /oryssha: polzovatsia ýslýgami/ deý de úirenshikti ádetke ainaldy.Tabys septigin talap etetin sabaqty etistikter ǵoi bular. Ol ǵana emes, «internet paidalanýshy», «internetti paidalanýshy» dep qoldanylýǵa tiis sózdi «internetten paidalanýshy» dep qoldaný jáne bar. «Osyndai maqsatqa paidalaný» dep aitylýǵa tiis sózdi «osyndai maqsatta paidalaný» deitin qoldanys kirdi tilimizge. Nemese «maqsatynda» deitin jatys septigindegi sóz oryssha «v tseliah»-tyń kalka aýdarmasy túrinde ornyǵyp alǵan. Al endi osynyń qazaqshasy kómektes septiginde turýy keregin qalai elemeitinine qairan qalasyń /máselen, «eldi órkendetý maqsatymen», «alaýyzdyqty boldyrmaý maqsatymen»/. Áitpese,bizdiń búgingi tirshiligimizde jii aitylatyn «ekonomikalyq múdde», «saiasi múdde» deitin uǵymdardy alaiyq. Osyny bizdiń búgingi jurnalist jastar: «ekonomikalyq qyzyǵýshylyq», «saiasi qyzyǵýshylyq» dep, máselen, «Reseidiń ekonomikalyq qyzyǵýshylyǵyna qarsy áreket jasaldy», «Qazaqstannyń saiasi qyzyǵýshylyǵy muny quptamaidy» sekildi túrde qoldanyp júr. Nemese «múddelilik tanytty» deýdiń ornyna «qyzyǵýshylyq tanytty» deidi /proiavil interes, imeet svoi interesy/. «Interesno» - «qyzyq» bolǵanmen, «interes»-te - «múdde» deitin uǵym baryn da aiyra bilgen jón. Jazýshy, jýrnalist degender ulttyq tildiń akkýmýliatory bolýǵa tiis. Sózdiń eń názik reńkteri men iirimderin dál sezine alýǵa tiis. Boiyńda ondai qasiet joq pa, onda qalam ustamasyn, tele-radio arnalaryna shyqpasyn. Qolynan keletin ózge sharýany istesin.
Osy tusta taǵy bir aita keter jáit mynaý. Sońǵy jyldary halqymyzdyń uǵymyna, tilimizdiń bolmysyna «reviziia» jasaý kórinis berip júr. Eki-úsh jyl burynyraq bir avtor «Egemen Qazaqstan» gázetiniń betinde qazaq halqynyń múshel sanaý dástúrinen «qatelik taýyp» jazǵany bar. Tipti ábden qalyptasqan ai attarynyń ózin neshe qubylttyq, aqyry amal ataýlary men ai attaryn bytystyryp paidalanatyn boldyq. «Otbasy» degen qasietti termindi «januia» deitin jylymshy sózben aýystyryp áýremiz. Ol ǵana emes, tipti «suqqol», «ortanqol» sekildi kúnine myń aitylatyn sózimizdiń ózin «suq saýsaq», «ortan saýsaq» dep «túzetip» jazyp júrgender bar. «Kýá» deýdiń ornyna «kýáger» deidi /máselen, «jańalyqqa kýá boldyq» demeidi, «jańalyqqa kýáger boldyq» deidi/. «Bidaidan un tartý» deitin qarapaiym ǵana sózdiń ózin «bidaidan un úktirý» dep túzetkenin kórdim /«Jas alash», №153, 2005jyl/. Kóneden jetken «Domalaq ene» deitin kieli esimdi «Domalaq ana» dep jańa zamanǵa «laiyqtap» ózgertip aitatyndar, solai jazatyndar shyqty. «Ana» da kieli sóz, biraq burynǵylardyń olai atamaýynda úlken syr jatsa kerek. Bul túrimizben bir kúni «Babaja hatýn» degen esimdi «Babaja áiel» dep túzetip júremiz be dep qorqam.
Sondai-aq, «kilo» degen sózdi «keli» dep jazý da kóńilime syimaidy. «Keli», «kelisap» /kelsap/ degen qazaqtyń tól sózi bar emes pe? «Jaqsy úige túsken kelin – kelin, jaman úige túsken kelin – kelsap» deitin maqal da bar. «Bes keli un», «on keli tary» degen sózdi jeke tursa men qalai túsinýim kerek. «Kilony» «keli» dep alǵanda, «gramdy» qalai, «tonnany» qalai alyp júrmiz? Bireýinen jerigen soń, bárinen jerýimiz kerek te, ne «alalamai» paidaǵa asyrýyymyz kerek emes pe?
Maqal-mátelderdiń kúni tipti qarań. Áiteýir, uqsatsa – boldy. «Asatpai jatyp quldyq dep» deýdiń ornyna «asatpai jatyp quldyq joq» /sport sholýshysy Amangeldiniń sózi/ dei salady. Maǵynasy múldem ózgerip ketkeninde sharýasy joq. Buzyp paidalaný bylai tursyn, aiaq astynan qoldan maqal jasai salý op-ońai sharýaǵa ainaldy. Birde Qazaq radiosynyń «Tańjaryq» baǵdarlamasyn júrgizýshi jigit: «Bedel syilama, óner syila degen ǵoi atamyz qazaq» dep uialmai soǵyp tur.Búgingi tilge shorqaq jastar buny shyn kóredi ǵoi. Óner tóńireginde de bedel bar. Eger ol syilaýǵa tatymasa, ónerdiń quny joǵalmai ma?
Bir nárseni eskerte keteiin: men búginderi buzylyp aitylyp júrgen leksikalyq, gramatikalyq qate ataýlyny terip shyǵýdy mindet etkem joq, olar tym kóp, bárin bir maqalada, bir baiandamada túgendep shyǵý múmkin emes. Bul kóp bolyp kóteretin aýyr júk. Sonan soń taǵy bir aitarym: osynda keltirilgen mysaldardyń birazy osy kúnderi ábden sińisti bolyp ketti ǵoi, ony dýyldatyp jatý qajet pe deitinder de tabylatynyna senimim kámil. Bundai qoldanys úlken-úlken jazýshylarymyz «bálenshekeńde de, túglenshekeńde de» kezdesedi dep qarsy daý aitatyndar shyqpaq. Men aitar edim, kórsetilgenniń bári ana tilińdi bylǵaityn kúie. Kúieni úlken jazýshy juqtyra ma, álde jas talap gázetshi juqtyra ma, baiqamai juqtyra ma, joq, bilmei juqtyra ma – qandai aiyrmasy bar. Eger ana tiliń anańdai qymbat ekenin moiyndasań, oǵan juqqan bolmashy kúieniń ózin de jýyp-shaiyp, tazalap turý perzenttik paryzyń bolýǵa tiis.Áitpese, belgili bir zaman ótkende, bizdiń shóbere-shópshekterimiz eski qoldanys pen jańa qoldanystyń mánin ajyrata almai, oiymyzdy qate túsinip júrýi nemese kóne qytai ieroglifterin túsindirýmen ainalysatyn búgingi ǵalymdarsha, «buryn bul sózdiń maǵynasy bylai edi, sońǵy kezderi mynadai maǵynada qoldanylady» dep «túsindirme sózdik» jasap júrýleri kádik.
Osy arada bir eskerte ketetin jєit, men kótergen máseleler men keltirgen mysaldardyњ tele-radio arnalaryna qatystylary tilimizdi shubarlap, oryssha qazaqshany qosyp qoiyrtpaqtai sóileitin kezdeisoq kisilerdiń tilinen alynǵan sózder emes, ártúrli baǵdarlamalar júrgizetin, reportajdar beretin tilshiler tilinen alynǵan sózder ekeni.
Bizdiń búgingi kótergen máselemiz - buqaralyq aqparat quraldarynyń hám ádebi kórkem tildiń máselelerine teńdei qatysty. Bul – osy tańda kún tártibinde turǵan eń ótkir áńgimeniń taqyryby. Áitse de, men bir-eki gázet-jurnaldyń nemese eki-úsh jazýshynyń birdi-ekili shyǵarmasynyń tiline shúilikkennen góri jalpy kemshilik, tendentsiiaǵa ainalǵan kemshilik, ártúrli basylymdardan oqyǵan, ártúrli arnalardan estigen naqty mysaldar tóńireginde sóz qozǵaýdy jón kórdim.Jazýshylar odaǵynyń ár jinalysynyń kún tártibinde-aq osy máselege qatysty bir baiandama turǵanyn qalar edim. Ádebi gázetterdiń ár sanynda-aq til tóńiregindegi problemalarǵa tym qurmasa bir material arnalyp turýyn qalar edim. Saiasi-áleýmettik problemalardy kóteretin basylymdar jetip artylady, al ana tiliniń, onyń ishinde ádebi tildiń aý-jaiyn úzbei baqylyp otyrǵan basylym joqtyń qasy. Bizdiń ádebi gázetter osy mindetti atqarsa, shyn mánindegi til saqshysyna ainalsa der edim. Osy kúnderi gázet-jurnal betterinde jaryq kórip júrgen kóptegen áńgime, hikaiattardyń ádebi týyndy ekenin joqqa shyǵarý qiyn bolar, biraq kórkem týyndy ekenine úlken kúmánmen qaraitynymyz ras. Kórkemdiktiń eń basty sharty – qyzyqty siýjet qurý ǵana emes, aishyqty da beineli tilmen boiaýy qanyq sýret sala bilý, ásirese,sezim sýretin sala bilý emes pe!? Kórkem til joq jerde – kórkem shyǵarma qaidan bolmaq? Bir basylymnan «ásire qyzyl tez ońar» degen maqaldy «ásirese qyzyl tez ońar» /«Azat» gázeti, 2005 j./ dep qoldanǵanyn kórip, kúiip kete jazdaǵanym bar. Al osyndai shatpaqtardy dereý kópshilikke jetkizip, jolyn kesip otyrý ádebi gázetterdiń qasietti mindeti der edim.
Sonaý bir jyly men «Qazaq ádebieti» gázetindegi jigitterge bir usynys aityp, qoldattyra almap edim, sony qazir ádebi eki gázettegi áriptesterge taǵy aitqym kelip tur. Qazaqta «júieli sóz – júiesin tabady, júiesiz sóz – iesin tabady» deitin maqal baryn bilesizder. Osyndaǵy «júieli sóz», «júiesiz sóz» deitin eki tirkesten eki rýbrika ashýǵa bolar edi. Alǵashqysyna sóz máiegi ispetti maqal-mátelderdi, keibir kóne ataýlardyń, fraziologiialyq tirkesterdiń, qanatty sózderdiń etimologiiasyn, tipti Rábiǵa Syzdyqova apamyzdyń «Sózder sóileidi» kitabyndaǵy qysqa etiýdtardy jariialap tursa, jastardyń til úirenýine úlken septigi tier edi. Al «júiesiz sózde» jazýshy, jurnalshy, taǵy basqadai qalamgerlerdiń múlt jibergen sózderin, orasholaq sóilemderin, ózge de til shubarlaý faktilerin keketip-muqatpai-aq, sol kúiinde jariialap tursa, jastarǵa jaqsy sabaq bolar edi. Óz basym buǵan atsalysýǵa daiarmyn. Qury sózden góri quittai bolsa da bir naqty iske kóshken jón shyǵar. Sol kezde, bálkim, gázet-jurnal redaktorlary ózderi jariialap jatqan maqala, áńgimelerdiń tiline de mán berip, qalam ushyn tigizip, túzetip jiberip, nemese túzettirip alyp otyrar.
Lingvist ǵalymdar tilimizdiń orfoepiialyq, orfografiialyq problemalaryna shuǵyl qaiyrylyp, saýatty usynystar engizýi qajet. Keńes ókimeti ydyraǵannan bergi jerde bizdiń orfografiialyq erejelerimiz jumys isteýden qaldy. Ár basylym, ár qalamger árqalai jazyp, jalpy oqyrmandy, ásirese, mektep qabyrǵasyndaǵy oqýshylardy shatystyryp bitti. Orfografiia erejesiniń zańdyq kúshi bolýǵa tiis, árkim bilgeninshe jazý elde saýatsyzdyq beleń alýyna sebep bolady dep bilem. Osyǵan orai basa aitarymyz – qazaq orfografiiasy tilimizdiń úndestik zańyna baǵynýǵa tiis ekeni. Tilimizdiń orfoepiialyq normasyn qalpyna keltiremiz desek, osyny eskerýge tiispiz. Ol ǵana emes, qazaq tiliniń orfoepiiasy ár synypta-aq ótilip, oǵan bólingen saǵat sany kóbeitilýge tiis. Tipti oqýlyǵy daiyndalyp, pán retinde arnaiy oqytylýyn da oilastyrǵan jón. Al pedagogikalyq joǵary oqý oryndarynda, ásirese, ádebiet jáne jurnalistika fakýltetterinde orfoepiia tutas kýrs retinde ótilýge tiis dep bilem. Radio men teledidarǵa ornalasqysy keletin ár qyzmetkerdiń tiliniń tazalyǵyna nazar aýdarý - basty shartqa ainalǵanyn qalar edik. Bul talapty «Qazaqstan» korporatsiiasy men «Habar» agenttiginen bastap, «Azattyqqa» deiingi búkil jekemenshik jáne táýelsiz arnalar túgeldei basshylyqqa alsa ǵoi. Osy oraida buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy til máselesine qatysty bir qoǵamdyq komissiia jumys istese de artyq bolmas edi. Bundai eldik sharalardy uiymdastyrý, oǵan belsene atsalysý ana tilimiz aldyndaǵy perzenttik boryshymyz bolýǵa tiis.
Bizdiń tilimiz – tiri til. Jar basyna taiap baryp toqtaǵanymyzben, qulap ketkeli turǵamyz joq. Qaǵynan jerigen baýyrlarymyzdy tildik ortaǵa qaitaryp alar múmkindigimiz de jetkilikti. Bizge qazaqtyń qazaqpen qazaqsha sóileskeni az, óitkeni qazaq tili «ot basy, oshaq qasynyń» tili emes, ol álemdegi eń bai,oralymdy tildiń biri. Biz onyń kórkem ádebiettiń, sóz patshasy – poeziianyń, ǵylymnyń, resmi qujattardyń, mekemeniń ishki jumysynyń tili bolýyn qalaimyz. Biz onyń qazaq jerindegi mártebesi úshin kúresýimiz kerek. Til mártebesin tý etip kóterip júrgen aqparat quraldarynyń ózderi tilge muqiiat bolýyn suraimyz. Biz qazaqtardyń taza qazaq tilinde sóileskenin qalaimyz. Bai ádebi tilimiz murty buzylmai saqtalýyn qalaimyz. Memlekettik til memlekettik mártebesine laiyq bolýyn qalaimyz.
Maral Ysqaqbai,
