نەمەسە «ەكەندٸك» دەگەن سٶز بار ما?
قازاق حالقىنىڭ اتا-باباسىنىڭ ازاماتتىق تاريحى سوناۋ كٶك تٷرٸكتەر زامانىنان بەرٸ بٸردە جەڭٸس, بٸردە جەڭٸلٸسپەن اياقتالىپ, عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلگەن نە بٸر ۇلى ايقاستارمەن ٶتكەنٸ سيياقتى, بٸزدٸڭ انا تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋ تاريحى دا ٷنەمٸ ارپالىس, بٸتٸسپەس كٷرەس ٷستٸندە ٶتٸپ كەلەدٸ ەكەن. بۇل پٸكٸردٸڭ شىندىعىن ٷش-اق مىسالمەن دەلەلدەۋگە بولادى.
مەسەلەن, حٸ-عاسىردىڭ تاماشا پوەتيكالىق مۇراسى بولىپ سانالاتىن «قۇتادعۋ بٸلٸكتٸڭ» اۆتورى – تٷرٸك تەكتەس حالىقتاردىڭ ەجەلگٸ ۇلى پاتريوتتارىنىڭ بٸرٸ – جٷسٸپ بالاساعۇني ٶزٸنٸڭ اتالمىش داستانىن سول كەزەڭدەگٸ پوەزييا تٸلٸ رەتٸندە ٷستەمدٸك قۇرعان پارسى تٸلٸنە قارسى قويۋ ماقساتىمەن تٷرٸك تٸلٸندە جازعانىن كٸرٸسپە سٶزٸندە ٶزٸ ايتىپ كەتكەن. وسىدان كەيٸن ارادا بەس عاسىر ٶتكەندە دە ەلگٸ پروبلەما شەشٸلە قويماپتى. حٷ عاسىردىڭ ۇلى شايىرى ەلٸشەر ناۋايي جٷسٸپ بالاساعۇني باباسىنىڭ تٸل ٷشٸن جٷرگٸزگەن كٷرەسٸن جالعاستىرىپ, ٶزٸنٸڭ ۇلى تۋىندىلارىن تٷرٸك تٸلٸندە جازعانى ٶز الدىنا, «ەكٸ تٸل تۋرالى تولعانىس» دەپ اتالاتىن تراكتاتىندا انا تٸلٸنٸڭ جىرتىسىن جىرتىپ, تٷرٸك تٸلٸنٸڭ پارسى تٸلٸنەن ەلدەقايدا باي دا, يكەمدٸ تٸل ەكەنٸن ناقتى مىسالدارمەن دەلەلدەپ باعادى. پارسى تٸلٸندە دە, اراب تٸلٸندە دە ەركٸن سٶيلەپ, ەركٸن جازا العان اقىن ٶز سٶزٸنٸڭ شىندىعىنا كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن تٷرٸك جەنە پارسى تٸلدەرٸنٸڭ لەكسيكاسى مەن گراماتيكالىق كاتەگورييالارىن ناقتىلاي تالداپ, تٸپتٸ ٶزٸنٸڭ پارسى تٸلٸندە جازىلعان نە بٸر تاماشا پوەزييالىق شۋماقتارى مەن حافيزدٸڭ سول تاقىرىپتاس ٶلەڭدەرٸن سالىستىرا وتىرىپ سٶيلەيدٸ. سٶيتٸپ ۇلى اقىن بٸزدٸڭ سول تۇستاعى تٸلٸمٸزدٸڭ كەرەمەت جوقتاۋشىسى بولعانىن بايقاتادى. اراعا تاعى ٷش عاسىر سالىپ بارىپ دٷنيەگە كەلگەن اسىل مۇرا «ەلٸم-ايدا» قوجابەرگەن جىراۋ وسى مەسەلەنٸ تاعى كٶتەرەدٸ. بۇل كەزەڭدە ەدەبي تٸل رەتٸندە شاعاتايلىق تٷرٸك تٸلٸ ٷستەمدٸك ەتەتٸن. سونان سوڭ تاعى ەكٸ عاسىر ٶتكەندە, ياعني حح عاسىردىڭ باسىندا احمەت اتامىز باستاعان الاشتىڭ اتپال ازاماتتارى تٷگەلدەي قازاق تٸلٸنٸڭ تازالىعى ٷشٸن جاڭاشا كٷرەسكەنٸ بٷگٸنگٸ ساۋاتتى جۇرتشىىلىققا تٷگەل مەلٸم.
دەمەك, بٸزدٸڭ انا تٸلٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸ ٷشٸن, ونىڭ تازالىعى ٷشٸن كٷرەسٸمٸز تاريح بەتٸندە جازىلىپ قالعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, انىق ون عاسىرعا سوزىلعان ەكەن. مٸنە, بٷگٸن بٸز ححٸ عاسىردىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندا, بۇل مەسەلە بۇرىنعىدان ەلدەقايدا ٶتكٸرلەۋ قويىلىپ, كٷن تەرتٸبٸندە جەنە تۇر.
ال ەندٸ بۇل ٶزٸ نەعىلعان تاۋسىلمايتىن, بٸتپەيتٸن تارتىس? قانە, سىرىنا ٷڭٸلٸپ كٶرەلٸكشٸ.
حٸ عاسىردا ٶتكەن تٸل زەرتتەۋشٸ ۇلى بابامىز ماحمۇد قاشقاري ٶزٸنٸڭ «ديۋان لۇعاتي ات-تٷرٸك» اتتى كٸتابىندا: «بالاساعۇندىقتار دا تٷرٸك حالقى. بٸراق ولار ەكٸ تٸلدە – تٷرٸك جەنە پارسى تٸلدەرٸندە – سٶيلەيدٸ» دەپ جازىپ كەتٸپتٸ. بالاساعۇن قالاسى جەتٸسۋ اۋماعىندا تۇرعان قالا ەكەنٸن ەسكەرسەك, وندا ٶمٸر سٷرگەن حالىقتىڭ بٷگٸنگٸ قازاق حالقىنا تٸكەلەي قاتىسى بارى داۋسىز عوي. ال حٷ عاسىردا ٶتكەن ۇلى اقىن ەلٸشەر ناۋايي جوعارىدا اتالعان تراكتاتىندا: «كەز كەلگەن تٷرٸك ادامى سارتشا سٶيلەي الادى, ال بٸردە-بٸر سارت – ول اقسٷيەك پە, جاي قاراپايىم شارۋا ما, بەرٸبٸر – تٷرٸكشە سٶيلەي المايدى» دەيدٸ. مىناۋ دەل بٷگٸنگٸ جاعدايدىڭ ٶزٸ ەمەس پە?! تەك پارسى جۇرتىنىڭ ورنىندا ورىس حالقىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, پارسى تٸلٸنٸڭ ورنىندا ورىس تٸلٸ تۇر. قازاقتىڭ توقسانداعى شال-كەمپٸرٸنەن باستاپ, بالاباقشاداعى «بوقمۇرىندارىنا» دەيٸن ورىسشا سايراپ تۇر دا, ورىس اتاۋلى قازاقشاعا مٷلدەم جوق.
سوندا بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ جاي-كٷيٸمٸز نەنٸ كٶرسەتەدٸ دەيسٸز عوي: بٸزدٸڭ وسىناۋ سايىن ساحارامىزعا ەر كەزدە دەندەپ ەنگەن باسقىنشىلار ٶزٸنٸڭ مەدەني ىقپالىن كٷشتەپ تاڭۋمەن كەلگەنٸن عانا ەمەس, ەڭ باستىسى, حالقىمىزدىڭ ەسٸرە ەلٸكپەلٸگٸن, ال وسى مٸنەزٸ عاسىردان عاسىرعا اۋىسقان ٶتە اۋىر «ٷيرەنشٸكتٸ» /«حرونيچەسكيي»/ اۋرۋعا اينالعانىن – ياعني رۋحاني يممۋنيتەتٸنٸڭ بٸرتٸندەپ ازايىپ, ەندٸ تٸپتٸ جوعالۋعا دايىن تۇرعانىن ايقىن تانىتادى. ون عاسىرعا سوزىلعان تٸل ٷشٸن كٷرەس ينەرتسيياسى ەندٸ جەكەلەگەن ٸرٸ تۇلعالار بويىندا عانا ساقتالىپ, ال قۇلقىن قامىنان ارىعا ٶرەسٸ جەتپەيتٸن قالىڭ توبىر زامان جەلٸمەن ىعىپ جٷرە بەرۋگە بەيٸمدەلٸپتٸ. ول توبىردى قارا حالىق قانا دەپ تٷسٸنبەۋ كەرەك, بٷگٸنگٸ تٸرشٸلٸگٸمٸز ايقىنداپ بەرٸپ وتىرعانىنداي, ونداي مەڭگٷرتتٸك «دەرتٸنە» الدىمەن ايدارىنان جەل ەسكەن «ەل سەركەلەرٸ مەن ەركەلەرٸ» شالىنادى ەكەن دە, سونان سوڭ عانا جالپى بۇقاراعا بٸرتٸندەپ جۇعادى ەكەن. جالپى بۇقاراعا جۇققان كەزدە ونى ەمدەپ الۋ ٶتە قيىنعا تٷسەتٸنٸن بۇرىنعى تاريح تا دەلەلدەگەن, بٷگٸنگٸ جاعداي دا دەلەلدەپ وتىر.
وسى ارادا ٶزگە تٸلدٸڭ ون عاسىرعا سوزىلعان قىسىمىنا قاراماستان, انا تٸلٸمٸز قالايشا جوق بولىپ كەتپەي, قايتا دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ باي تٸلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالىپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە قالايشا جەتكەن دەگەن ساۋال تۋۋى زاڭدى. سونداي-اق, وسى كٷنگە دەيٸن بوي بەرمەي كەلگەن بولسا, وندا تٸلٸمٸزگە تٶنٸپ تۇرعان ٷلكەن قاۋٸپ جوق تا شىعار دەگەن جالعان دەمە دە ويانۋى مٷمكٸن. ٶيتٸپ ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ جۇباتۋعا دا, الدانۋعا دا بولمايدى. ون عاسىر بويعى تەكە-تٸرەستە جوعالتقانىمىز دا, تاپقانىمىز دا بار شىعار. بٸراق بۇرىنعى جاعداي مەن بٷگٸنگٸ جاعدايدىڭ ايىرماسى جەر مەن كٶكتەي ەكەنٸن ەستە تۇتۋىمىز كەرەك. بۇرىندارى اتا-بابامىزدىڭ كٶشپەلٸ تۇرمىس سالتىنا وراي تٸلدٸك اسسيميلياتسيياعا تەك قالالالارداعى شاعىن تۇرعىندار مەن ات تٶبەلٸندەي ٷستەم تاپ ٶكٸلدەرٸ عانا ۇشىراپ كەلسە, قازٸر بۇل قاتەر جالپى بۇقاراعا تٶنٸپ تۇر. ەرتەدەگٸ تٸلدٸك اسسيميلياتسيياعا ۇشىرايتىندار سانى ونشا كٶپ بولمايتىنى ٶز الدىنا, تٸلدٸك ستيحيياسى بۇزىلماعان قالىڭ بۇقارامەن بايلانىسى دا ٷزٸلمەيتٸن ولاردىڭ. تەڭٸز تولقىنىنشا وقتىن-وقتىن سوعىپ قايتىپ, ازدى-كٶپتٸ ۋاقىت ٷستەمدٸك قۇراتىن باسقىنشىلار ٶز جٶنٸن تاۋىپ, قاراسىن ٷزگەسٸن-اق, ەلگٸ قوس تٸلدٸ ۇرپاق «تەۋبەسٸنە» تەز كەلٸپ, ٷيٸرٸن قايتا تاباتىن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا جاعداي مٷلدەم باسقاشا باعىت الدى. «كٸسٸ ەلٸندە سۇلتان بولعانشا, ٶز ەلٸڭدە ۇلتان بول» دەيتٸن باياعى قۇلىق جوق. «مالىم – جانىم ساداعاسى, جانىم – ارىم ساداعاسى» دەيتٸن يماندىلىقتىڭ قازاقى سىپاتى ٶزگەردٸ. وسى كٷنگٸ جاس زامانداستاردىڭ بالا تەربيەسٸ تۋرالى تٷسٸنٸگٸ باياعى بٸزدٸڭ ەكە-شەشەلەرٸمٸزدٸڭ تٷسٸنٸگٸنەن مٷلدەم باسقا. «الا جٸپ اتتاماۋ» دەيتٸن ۇعىم قازاقى تەربيەنٸڭ باسى ەدٸ, ەندٸ «ەسەڭدٸ جٸبەرمە» دەيتٸن «قاعيدا» العا شىقتى. «زامانىڭ تٷلكٸ بولسا, تازى بوپ شال» دەيتٸن ماقالدىڭ «باعى» جٷرٸپ تۇر. قازاقى دٸلدٸڭ بۇزىلۋىنىڭ باسى وسىندا جاتىر. بٸز رۋحاني ٸزباسارلار ياعني قۇلقى قازاق ازاماتىن ەمەس, «اناتومييالىق» مۇراگەرلەر, قاتتىراق ايتساق, ەشەيٸن تٸرٸ كٶكٸرەكتەر باعىپ, ٶسٸرۋگە كٶشتٸك. ماتەريالدىق مەسەلەلەردٸ بٸرٸنشٸ كەزەككە شىعارىپ الدىق. ۇلتتىق دەستٷر, ۇلتتىق مەدەنيەت, ۇلتتىق مٸنەز-قۇلىق سٸڭبەگەن نە ورىس ەمەس, نە قازاق ەمەس دٷبەرە ۇرپاق كەلدٸ ٶمٸرگە. مەنٸڭ كٶزٸم جەتكەن بٸر نەرسە - كەز-كەلگەن باسى جۇمىر پەندە ەيتەۋٸر بٸر ۇلتتىق دەستٷردە تەربيەلەنۋٸ كەرەك ەكەن, ەيتپەسە, ول تاسقا ٶسكەن قىناداي رۋحاني تامىر تارتپايتىن كٶرٸندٸ. نە ورىس حالقىنىڭ دەستٷرلٸ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن, نە قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بويعا سٸڭٸرمەگەسٸن, سوناۋ عاسىرلاردان جالعاسىپ جەتكەن كيەلٸ ۇعىمداردى شىبىن قاققاننان دا وڭاي مانسۇق ەتە سالاتىن تٷرٸ بار. ال ونداي تٷسٸنٸك ادام بويىنا تەك تٸل ارقىلى عانا سٸڭەدٸ. وعان بٸر-اق مىسال كەلتٸرەيٸن: وبال, ساۋاپ, قاناعات ت.ب. سەكٸلدٸ گۋمانيستٸك ھەم فيلوسوفييالىق تٷسٸنٸكتٸ سٸز بٸزدٸڭ ۇعىمىمىزعا دەلمە-دەل كٷيٸندە باسقا تٸلدە تٷسٸندٸرٸپ كٶرٸڭٸزشٸ... ونى تەك بٸزبەن دٸندەس, دٸلدەس, تٸلدەس حالىقتار تٸلٸندە عانا جەتكٸزۋگە بولادى. دەمەك, تٸلدٸڭ بۇزىلۋى – دٸلدٸڭ بۇزىلۋىنا, دٸلدٸڭ بۇزىلۋى – تٸلدٸڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلمەك. بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ جاعدايىمىز, مٸنە, وسىلاي.
اعا بۋىن قالامگەرلەردٸڭ ەسٸندە بولار, مەن 1982 جىلى «قازاق ەدەبيەتٸ» گەزەتٸنٸڭ بٸر سانىندا «تٸلدەگٸ تٷيتكٸلدەر» دەگەن اتپەن ٷش بەتتٸك ٷلكەن ماقالا جارييالاعام. ول ماقالا بٷكٸل تٸل جاناشىرلارىنىڭ قىشىعان جەرٸنە دٶپ تيٸپ, قىزۋ ايتىسقا ۇلاستى دا, تۇپ-تۋرا بٸر جارىم جىلعا سوزىلدى. سول تۇستا مەن جازۋشىلار وداعىنا حاتشى بولىپ كەلە قالدىم دا, عابيت مٷسٸرەپوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ەلگٸ ايتىستىڭ قورتىندىسى رەتٸندە عىلىمي كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىردىم.سەكسەن جاسار عابەڭ سول كونفەرەنتسييادا ٷش ساعات بويى اياعىنان تٸك تۇرىپ بايانداما جاسادى. ەدەبي تٸلدٸڭ سول تۇستاعى كەمشٸلٸگٸ مەن بولاشاعى جايىندا اتالىق سٶزٸن ايتتى.ول تاريحي وقيعاعا اينالىپ, ەلٸ كٷنگە اۋىزدان تٷسپەي كەلەدٸ. بٸزدٸڭ سونداعى ەدەبي, عىلىمي قاۋىمدى شۋلاتىپ, بايبالامداتىپ جٷرگەنٸمٸز ەشەيٸن بەكەرشٸلٸك ەكەن. تٸلٸمٸزدٸڭ سونداعى حال-جاعدايىنا بٷگٸن جىلاپ كٶرٸسۋگە بارمىز. سودان بەرٸ بار-جوعى جيىرما ٷش-اق جىل ٶتتٸ عوي. قۇردىمعا قاراي تىم اسىعىس زىمىراپ بارا جاتقان جوقپىز با وسى?
ٷش-تٶرت جىل بۇرىنىراق بٸر تٸلشٸگە بەرگەن سۇحباتىمدا مىناداي پٸكٸر ايتىپ ەدٸم. سونى قازٸر قايتالاعىم كەلٸپ تۇر. فيزيكا عىلىمىندا دا, فيلوسوفييا عىلىمىندا دا «كريتيچەسكايا ماسسا» دەيتٸن ۇعىم بار. بۇل بەلگٸلٸ بٸر شەكتٸ بەلگٸلەيتٸن شامانى كٶرسەتەدٸ. ەگەر ول شاما شەكتەن استى ما, وندا تابيعاتتا دا, قوعامدا دا ساپالىق ٶزگەرٸس باستالادى. وسى فيزيكالىق ھەم فيلوسوفييالىق زاڭدىلىقتىڭ تٸلگە دە تٸكەلەي قاتىسى بار. ٶزدەرٸڭٸزگە جاقسى مەلٸم: قازٸرگٸ «كازاكتار» دەپ جٷرگەنٸمٸز بٸر كەزدەگٸ تٷرٸك تۇقىمداس حالىقتاردىڭ ۇرپاقتارى عوي. قازاقى تۇرمىس سالتىن تۇتىنىپ ەركٸن جٷرگەن سول «قازاقتار» اراسىنا باسىبايلى ورىس مۇجىقتارى قاشىپ بارىپ پانالاپ, بٸرتە-بٸرتە شەكتەن تىس كٶبەيۋٸنٸڭ ەسەرٸنەن ەلگٸ قازاق تۇقىمداستار ەۋەلٸ تٸلٸن جوعالتتى, سونان سوڭ دٸلٸن جوعالتتى, اقىرى تۇرپاتىن دا ٶزگەرتٸپ, بٷگٸندەرٸ مٷلدەم بٶتەن حالىق ٶكٸلٸ رەتٸندە ٶزٸمٸزگە سەس كٶرسەتٸپ, قوقاڭداۋعا كٶشتٸ. دۋناي بويىنداعى تٷرٸك تەكتٸ بۇلعار باۋىرلارىمىز دا دەل وسى سەكٸلدٸ مەتامورفوزاعا ۇشىراعان.قازٸر ولار دا سلاۆيان حالقى دەپ اتالادى.
وسىنداي قۇبىلىس بٷگٸنگٸ قازاق اراسىنان دا شاڭ بەرە باستاعانىن كٶرٸپ جٷرمٸز. بٸزدٸڭ «ماريگينالدار», «ورىس تٸلدٸ قازاقتار» دەپ جٷرگەندەرٸمٸز اۋىلداعى ۇلتتىق قۇلقى بۇزىلماعان قازاقتاردى «مەمبەت» اتاندىرىپ, انا تٸلٸمٸزگە شابۋىلداۋعا كٶشكەنٸ تەگٸن ەمەس. دٷبەرا قانداستارىمىزدىڭ شامادان تىس كٶبەيٸپ, بەل الا باستاعانىنىڭ بەلگٸسٸ ول. انا تٸلٸنەن ماحرۇم قالعان, ۇلتتىق رۋحاني تۇرپاتى بٷلٸنگەن, قاعىنان جەرٸگەن بۇل باۋىرلارىمىز دەستٷرلٸ مۇراتتار جولىنداعى كٷرەستە بٷگٸن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنەن گٶرٸ قاۋٸپتٸرەك كٷشكە اينالىپ كەلەدٸ. ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ سەل دە بولسا جاسقانشاقتاي ايتار سٶزدەردٸ, بۇلار تايسالماي ەركٸن ايتاتىنى بەرٸڭٸزگە مەلٸم. سىرتقى جارادان ٸشتەگٸ جارا قاۋٸپتٸرەك بولاتىنى بەلگٸلٸ عوي, مىناۋ سونىڭ اشىق كٶرٸنٸسٸ. تٸل – بٷكٸل ۇلتتىق دٷنيەتانىمنىڭ باستاۋى: سالت تا, دەستٷر دە, دٸل دە تەك وسى تٸل ارقىلى سٸڭەدٸ ادام بويىنا, تەك تٸل ارقىلى جەتەدٸ ۇرپاقتان-ۇرپاققا دەپ قايتالاي بەرەتٸنٸمٸز سودان. تٸل جوق جەردە ۇلت تا جوق, ۇلتتىق مەدەنيەت تە جوق.
انا تٸلٸمٸزدٸڭ باسىنا تٶنگەن بۇل قاۋٸپ بٸزدٸ ۇلتسىزدانۋعا اپارىپ سوقپاق. تٸلدٸڭ بۇزىلۋى قازٸر بٸزدە بٸرنەشە باعىتتا جٷرٸپ جاتىر: ونىڭ ەۋەلگٸسٸ – ورفوەپييالىق نورمانىڭ بۇزىلۋى. بۇل پروتسەستٸڭ باستالۋىنا, سونان سوڭ بٸرتٸندەپ ەتەك الۋىنا ەڭ الدىمەن قازاق ورفوگرافيياسىنىڭ ەرەجەلەرٸن جاساعان لينگۆيست عالىمدارىمىز كٸنەلٸ. سٶزدٸڭ تٷبٸرٸن ساقتاپ جازۋ دەگەن پرينتسيپتٸ ۇسىنۋ ەۋ باستا مٷلدەم قاتە بولعان, سونىڭ كەسٸرٸنەن بٷگٸنگٸ شالا قازاققا اينالعان جاستاردىڭ تٸلٸ مٷلدەم سۇرىقسىزدانۋعا بەت الدى. سٶزدٸك قورلارىنىڭ كٷرت كەدەيلەنگەنٸ ازداي-اق, بٸلەتٸن سٶزٸنٸڭ ٶزٸن دۇرىس ايتپايتىن كٷن تۋدى.تەمٸر شىڭداپ جاتقانداي قۇلاققا شاق-شاق ەتٸپ قاتقىل تيەتٸن: شەكارا, بوتاكٶز, اتا قاز, ەلدە قايدا, ەلدە قاشان, بٸر كەلكٸ, بٸر قاتار, امانكەلدٸ ت.ب. ايتىلۋدى ەستۋ ناعىز ازاپ. ول عانا ەمەس, ەملەنٸڭ بۇعان قاراما-قارسى ەرەجەسٸن جەنە ۇسىنىپ, «بۇل كٷننەن» ٶزگەرٸپ, «بٷگٷن» بولىپ ورنىققان, سولاي ەستٸلەتٸن سٶزدٸ «بٷگٸن» دەپ جازدىرتۋ, سونىڭ كەسٸرٸنەن «بٷگٸن» دەپ قىلقىنىپ ەزەر ايتۋ جەنە بار.وسى رەتتە «ۇزىن»/ۇزۇن/, «قۇلىن»/قۇلۇن/, «بٷتٸن»/بٷتٷن/, «قۇرىق»/قۇرۇق/, «تۇلىپ»/تۇلۇپ/, «تٷسٸنۋ»/تٷسٷنۋ/, «قۇبىلۋ»/قۇبۇلۋ/ ت.ب. سەكٸلدٸ مىڭداعان بۇزىلىپ ايتىلاتىن سٶزدەر تۇر. /بۇنى «كٶركٸ»/كٶركٷ/, «تٷرٸ»/تٷرٷ/ سەكٸلدٸ تەۋەلدٸك جالعاۋىنىڭ دىبىستالۋ-جازىلۋىمەن شاتىستىرماۋ كەرەك/. بٷكٸل تٷرٸك تٸلدەرٸ سەكٸلدٸ قازاق تٸلٸ دە سينگارمونيزم, ياعني دىبىس ٷندەستٸگٸ زاڭىنا باعىناتىنىن ەلەمەستەن, تٸل بولمىسىن بەلدەن باسىپ, ورفوگرافييالىق ەرەجە جاساۋ نە ٷشٸن قاجەت بولعانىن تٷسٸنۋ قيىن. سينگارمونيزم پرينتسيپٸن مانسۇق ەتۋدٸڭ كەسٸرٸنەن بٷگٸندەرٸ تٸپتٸ «كەلەسٸڭ با», «جٷرەسٸڭ با», «كەتەسٸڭ با» دەپ سٶيلەيتٸندەر كٶبەيٸپ بارادى. ورفوەپيياداعى دىبىس ٷندەستٸگٸن ورفوگرافييادا ساقتاپ قالعان قىرعىز حالقى بٷگٸن ۇتىپ تۇر: تٸلٸ شۇبارلانعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ورفوەپييالىق نورما ساقتالىپ قالعان. دەمەك, ەلگٸندەي جازۋ ەرەجەلەرٸ تٸلدٸك ستيحيياسى بۇزىلماعان ەلدە عانا قابىلدانۋعا تيٸس ەدٸ, ال بٸز سيياقتى جٶنٸنەن اداسۋعا اينالعان ەلدە بۇنىڭ بەرٸ تەك تٸلبۇزارلىققا باستادى.
تٸلدٸڭ بۇزىلۋى لەكسيكالىق, گراماتيكالىق باعىتتا دا قاتار جٷرٸپ كەلەدٸ. بۇعان بۇقارالىق اپارات قۇرالدارىنىڭ ەسەرٸ ٶتە زور. بٷگٸندەرٸ بٸز قاتارلى قارييالار راديو مەن تەلەۆيزور تىڭداۋعا قينالاتىن بولدىق: «وقي ما, وقىماي ما, جازا ما, جازباي ما, بارا ما, بارماي ما» دەۋدٸڭ ورنىنا «وقيدى ما, وقىمايدى ما, جازادى ما, جازبايدى ما, بارادى ما, بارمايدى ما» دەپ سٶيلەۋ جٷيكەمٸزگە تيٸپ بٸتتٸ. ونىمەن قويماي, تەلەۆيزور مەن راديودا بۇزىلىپ ايتىلعان سٶز اۋىزەكٸ تٸلگە اۋىسىپ, وندا ورنىققاسىن, ەدەبي شىعارمالارعا ەنٸپ تىنادى.نەمەسە الدىمەن مەرزٸمدٸك باسپاسٶزدە كٶرٸنٸپ, سونان سوڭ اۋىزەكٸ تٸلگە اۋىسىپ, اقىرى راديو مەن تەلەديداردان بٸراق شىعادى.
جالپى كٶپشٸلٸككە بٸر ساۋال قويايىنشى: قازاقتا «ەكەندٸك» دەگەن سٶز بار ما? جوق قوي, سولاي ەمەس پە? بٸراق, جۇرناليستيكانى بىلاي قويعاندا, كٶركەم ەدەبيەتتە وسى سٶزدەن اياق الىپ جٷرە المايسىڭ. تىماۋدىڭ ۆيرۋسى ٸسپەتتٸ بۇل سٶز جاستار تٷگٸل ساقالدى جازۋشىلاردىڭ تٸلٸنٸڭ دە, قالامىنىڭ دا ۇشىندا كٶپتەن بەرٸ جٷر. «ەكەن» دەيتٸن كٶمەكشٸ ەتٸستٸك بارىن بٸلەسٸزدەر: مەسەلەن,«بار ەكەن», «جوق ەكەن», «جومارت ەكەن», «ساراڭ ەكەن», «بارادى ەكەن», «كەلەدٸ ەكەن». ال ەندٸ وسى سٶزدٸ جاپپاي «ەكەندٸك» تٷرٸندە قولداناتىن اۋرۋ پايدا بولدى: «بار ەكەنٸن بٸلەمٸز» دەمەيدٸ, «بار ەكەندٸگٸن بٸلەمٸز» دەيدٸ; «جوق ەكەنٸن ايتتىق» دەمەيدٸ, «جوق ەكەندٸگٸن ايتتىق» دەيدٸ; «جومارت ەكەنٸن كٶرسەتتٸ» دەمەيدٸ, «جومارت ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ» دەيدٸ. وسى بٸر «دىق, دٸك, تىق, تٸك» كەز-كەلگەن ەتٸستٸكتٸڭ اراسىنا كٸرٸپ الا قوياتىن ناعىز «پارازيت» جۇرناققا اينالماسا, بٸز بٸر «ەكەندٸككە» بولا ەڭگٸمە كٶتەرمەس تە ەدٸك. وسى كٷندەرٸ «باراتىنىن» دەۋدٸڭ ورنىنا «باراتىندىعىن», «تۇراتىنىن» دەۋدٸڭ ورنىنا «تۇراتىندىعىن», «جازاتىنىن» دەۋدٸڭ ورنىنا «جازاتىندىعىن» ت.ت. دەپ سٶيلەۋ دە, جازۋ دا جاپپاي سىپات العانى ٶتٸرٸك ەمەس. ٶزدەرٸڭٸز-اق ايتىڭىزدارشى, «باراتىندىق», «جازاتىندىق», «جٷرەتٸندٸك» ت.ت. دەيتٸن سٶز بار ما? تٸلشٸ عالىمدار جاقسى بٸلەدٸ, بۇل جۇرناقتار ەتٸستٸكتٸڭ ەسٸمشە تٷرٸنە نە ەسٸم سٶز جاساۋ ٷشٸن, نە ٸستٸڭ ماقساتى مەن سەبەپ-سالدارىن كٶرسەتۋ ٷشٸن عانا جالعاناتىن-دى. مەسەلەن, «اسقىنعاندىق-اسقىنعاندىعى», «تاسىنعاندىق-تاسىنعاندىعى» /نە,نەسٸ/, نەمەسە «وقي الماعاندىقتان», «جول جٷرەتٸن بولعاندىقتان» /نەلٸكتەن, نە سەبەپتٸ?/, ت.ب. دەگەندەي. جوعارىداعىداي بۇزىپ قولدانۋ اۋىزەكٸ تٸلدە عانا ەمەس, گەزەت-جۇرنال بەتتەرٸندە دە, كٶركەم شىعارمادا دا ٶرٸپ جٷر.
جاستار اراسىندا سٶزدٸڭ ماعىناسىن بٸلمەي قولدانۋ ەتەك الىپ بارادى. ماعىناسىن انىق بٸلمەيتٸن سٶزدەردٸ قويىن دەپتەرٸنە تٷرتٸپ قويىپ, ٷلكەن كٸسٸلەردەن سۇراپ الۋ, نەمەسە سٶزدٸكتەردەن ماعىناسىن انىقتاۋ دەيتٸن ەدەت مٷلدەم جوق سيياقتى. قۇلاعىنا توسىنداۋ تيگەن بەيتانىس سٶزگە ەۋەستٸك بار. وسى تاياۋ ۋاقىتتان بەرٸ «كەدٸك» دەيتٸن سٶز دە جاستارعا قاتتى ۇنايتىن سٶزگە اينالدى. ونى «مٷمكٸن», «ىقتيمال» دەگەن سٶزدەرگە تەڭ ماعىنالى سينونيم رەتٸندە جيٸ پايدالاناتىنىن بايقادىم. بٸراق «كەلٸپ قالۋى كەدٸك» دەگەن سٶز «كەلٸپ قالۋى مٷمكٸن» دەگەن سٶز ەمەسٸن اجىراتا المايتىن حەلگە جەتٸپپٸز. «كەدٸك» ايتىلسا, ارتىندا بٸر قاتەر بار دەگەن سٶز. ەسكەرتپەلٸك مەنٸ بار «كەدٸك» ەستٸلگەندە, ساقتىق شارالارى جاسالۋعا تيٸس. ال بٸزدٸڭ قالامگەرلەردەن: «كەزٸندە ادامزات تاريحىندا اتاۋلاردىڭ كەزدەيسوق بولۋى كەدٸك» - سەكٸلدٸ سٶيلەمدەردٸ كەزٸكتٸرەسٸڭ /«قازاق باتىرلارى», №6, 2004 جىل/.
كەيٸنگٸ كەزدە قالامگەر جاستاردىڭ جاپپاي قىزىعۋشىلىق تانىتقان سٶزٸنٸڭ تاعى بٸرٸ – «كٶزايىم». كٶزايىم بولۋ – فرازيولوگييالىق تٸركەس, ول ٶزگەشە قۋانىشقا بٶلەنۋ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بٸراق بٷگٸنگٸ جاستار ونىڭ تۇراقتى سٶز تٸركەسٸ ەكەنٸن بٸلمەيدٸ, ورتاسىنان قاق بٶلٸپ, جەكە قولدانادى جەنە جٶنسٸز قولدانادى: «كٶزايىم قىلدى», «كٶزايىمدىق دٷنيە», «كٶزايىم تۋىندى», / مەسەلەن, «...تاياۋدا قورقىت فيلمٸمەن كٶزايىم بولۋدى ويلاستىرىپ وتىر», «قازاقستان» ارناسى, سوڭعى حابار/, ت.ت., ت.ب. بٸر گەزەتتەگٸ ەدەبي حاباردان ورتاقول مارقۇم اقىننىڭ كٸتابى تۋرالى: «اقىننىڭ جاڭا كٸتابىنىڭ تۇساۋ كەسەرٸن ٶتكٸزٸپ, وقىرمان قاۋىمدى كٶزايىم ەتتٸ» دەگەن حابار وقىدىم. بٷكٸل وقىرمان قاۋىمدى قۋانىشقا بٶلەدٸ دەگەنٸنە قاراعاندا, ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولىنا» پاراپار تۋىندى دٷنيەگە كەلگەن بە دەپ قالعاندايسىڭ.
تاياۋدا بٸر تەلەارنادان التىنوردا حانى جەنٸبەكتٸڭ حان سايلانۋى تۋرالى ايتىپ تۇرعان تٸلشٸ: «سول تۇستا جەنٸبەككە شاق كەلەتٸن ەشكٸم جوق ەدٸ» دەگەنٸن ەستٸدٸم. «تەڭ كەلەتٸن» دەگەندٸ ايتقانداعىسى.
تٸپتٸ شىلاۋ سٶزدەردٸڭ ٶزٸ «تٷرلەنٸپ» شىعا كەلەتٸنٸنٸڭ كۋەسٸ بولىپ جٷرمٸز.مەسەلەن, تەلە-راديو تٸلشٸلەرٸنٸڭ اۋزىنان «تۋراسىندا» دەگەن سٶز ٶتە جيٸ ەستٸلەدٸ. بٸراق «تۋراسىن ايتقاندا» دەگەن ماعىنادا ەمەس, «تۋرالى», «جٶنٸندە» دەگەن ماعىنادا. «تۋرالى» جەنە «جٶنٸندە» دەيتٸن سٶزدەر سينونيم ەكەنٸ بەلگٸلٸ. وسىنىڭ العاشقىسىنىڭ جارتىسىن قيىپ الىپ, ەكٸنشٸسٸنٸڭ گراماتيكالىق فورماسىنا تٷسٸرٸپ, ٶزدەرٸنشە «سۋ جاڭا» سٶز جاساپ الا قويعان دا, ەلگٸ ەكٸ شىلاۋ سٶزدٸڭ ورنىنا پايدالاناتىن بولعان. بۇل نە دەگەن «جاسامپازدىق» دەپ تاڭىرقايسىڭ.
بۇنىڭ بەرٸ تٸلدٸك نەزٸك يٸرٸمدەردٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. جازۋشى بولام, جۇرنالشى بولام دەيتٸن جاس قالامگەر سول نەزٸك نيۋانستى جانىمەن سەزە بٸلۋٸ كەرەك.
مۇنداي جەكە سٶزدەردٸ تەرە بەرسەڭ تٸپتٸ كٶپ, تاۋىسا المايسىڭ. ولار ەر گەزەت بەتٸندە, ەر تەلەراديو تٸلشٸسٸنٸڭ تٸلٸنٸڭ ۇشىندا, مۇقابالى كٸتاپتاردىڭ ٸشٸندە جٷر. بٸر ماقالا ياكي بايانداما ەمەس, ونداعان ماقالا, ونداعان بايانداماعا جٷك بولۋعا جارايدى.
سٶز ماعىناسىن تٷسٸنبەي پايدالانۋ تەك لەكسيكاعا قاتىستى عانا جٷرٸپ جاتقان جوق. بۇل, ەسٸرەسە, جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمٸزدەي, فرازولوگييالىق تٸركەستەردەن جيٸ كٶرٸنٸس بەرەدٸ. «قۇلاعىڭا التىن سىرعا» دەيتٸن تۇراقتى تٸركەستٸ الىڭىز. وسى كٷنگٸ «شەشەندەر» شەتٸنەن جومارت. بٸرەۋگە قۇلاققاعىس جاساعىسى كەلسە-اق, بٸر التىن سىرعانى ەلگٸنٸڭ قۇلاعىنا اپارىپ جاپسىرا سالادى. بۇل سٶزدٸڭ بٸز بٸلەتٸن ماعىناسى – «سەن بۇل ەڭگٸمەنٸ ەستٸگەن جوقسىڭ» دەگەن ەسكەرتپە ەدٸ, ياعني سىرتقا تاراتۋعا بولمايتىن ەڭگٸمە دەگەن سٶز. ەندٸ كەپ بۇنى 180 گرادۋسقا بۇرىپ الىپ, «سەن ەستٸپ وتىرسىڭ با, بۇل ساعان ايتىلعان سٶز, شارا قولدان, ەيتپەسە تيٸستٸ جەرگە جەتكٸز» دەگەن ماعىنادا قولداناتىن بولىپتى. راديو مەن تەلەديدار جۇرناليستەرٸ – «تٸلگە تيەك ەتتٸ» دەيتٸن تٸركەستٸ دە ٶتە جيٸ قولدانادى. ولار بۇل تٸركەستە جاعىمسىزداۋ رەڭك بارىن سەزبەيتٸن بولۋ كەرەك. بٸرەۋلەر جٶنٸندە جاعىمدى پٸكٸر ايتىپ تۇرىپ تا: «ول ٶز سٶزٸندە وسىنى تٸلگە تيەك ەتتٸ» دەپ سوعا بەرەدٸ. بۇل سٶز ەلدەبٸر سٶيلەۋشٸنٸڭ باسقا ايتار ۋەج تاپپاي, بولىمسىزعا جارماسا بەرگەندە ايتىلاتىن باعاسى ٸسپەتتٸ سٶز عوي. «ات ٸزٸن سالمادى», «ات ٸزٸن قۇرعاتپادى» سەكٸلدٸ ماعىنالارى الشاق ەكٸ تٸركەستٸ شاتىستىرىپ, «ات ٸزٸن جيٸ سالىپ جٷر» دەيتٸن «جاڭا» تٸركەس جاساپ الۋ تاعى بار. ال ەندٸ «ەي دەيتٸن اجا, قوي دەيتٸن قوجا جوق» دەيتٸن فرازيولوگييالىق تٸركەستەگٸ «اجا» سٶزٸ «ەجە» ەمەسٸن الدىمىزدا ٶتكەن قالامگەر اعا-اپالارىمىزدىڭ تالايى-اق ايتتى. سونداي-اق, وسى كٷندەرٸ «اينا-قاتەسٸ جوق» تٷرٸندە جازىلىپ جٷرگەن تٸركەستٸڭ ەتيمولوگيياسى «ايناعا» ەش قاتىسى جوق ەكەنٸن, ونىڭ تٶركٸنٸ «اينىمايدى», «اينىعىسىز» تٷرٸندە ٶزگەرٸسكە تٷسەتٸن «اينى» ەتٸستٸگٸ ەكەنٸن ايتىپ ٶتكەندەر دە از ەمەس. ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ اۋزىندا جٷرەتٸن «ٶكٸنٸشكە وراي» جٶنٸندە دە وسىنى ايتۋعا بولادى.ٶزٸڭ ونسىز دا بٸر ٶكٸنٸش ٷستٸندە وتىرعاندا, تاعى بٸر سونداي ٶكٸنٸشتٸ ٸس ٸستەلگەندەي كٶرٸنەدٸ ەلگٸ تٸركەستٸ ەستٸگەندە. «ٶكٸنٸشكە قاراي», «بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ» دەپ قولدانىلۋعا تيٸس سٶزدەر عوي.بۇل دا مىڭ رەت ايتىلعان شىعار. بٸراق ايتىلعان سٶز ايتىلعان جەردە قالىپ جاتىر. بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸز دە سول كەپتٸ كيەرٸن بٸلٸپ تۇرمىن. سوندا دا ايتۋ پارىز بولعاسىن, ايتامىن. ەيتەۋٸر,بٸزدەن كٸنە بولماسىن.
تٸلدٸڭ شۇبارلانۋىنا دا, جۇتاڭ تارتۋىنا دا بٸرىڭعاي ورىسشا سٶيلەيتٸن قازاقتار ايىپتى ەمەس, ولار, تٸل تۇرعىسىنان قاراعاندا, شەگاراسىن بٶلٸپ الىپ, ار جاقتا ٶزدەرٸنشە بٶلەك جٷرگەن اعايىندار عوي. تٸل بۇزۋعا ٷلكەن «ٷلەس» قوساتىندار - ٶزٸنشە قازاق تٸلٸن بٸلەمٸن دەپ ەسەپتەيتٸن, بٸراق ورىسشا ويلاپ, «قازاقشا سٶيلەيتٸن» «بەرگٸ جاقتا جٷرگەن» قانداستارىمىز. ال ولاردىڭ سانى مول, سوندىقتان اينالاسىنا ەسەرٸ دە كٷشتٸ. جەنە بٸر عاجابى – بەرٸ شەتٸنەن وقىعان, بٸلٸمدٸ, ديپلومدى. سونان سوڭ ماقالا جازۋعا, كٸتاپ شىعارۋعا, راديودان, تەلەديداردان سٶيلەۋگە قۇمار. بٷگٸنگٸ جاستار سولاردىڭ سٶزٸن تىڭداپ, ماقالاسىن وقىپ ٶسەدٸ. سٶيتەدٸ دە, قازاق تٸلٸ مەن ٶزدەرٸ جاقسى بٸلەتٸن ورىس تٸلٸنٸڭ گراماتيكالىق قۇرىلىمىنان ايىرما تاپپايدى. مەسەلەن,ورىستىڭ «پودەليتسيا مىسليامي» دەيتٸن قالىپتاسقان تٸركەسٸ بار. ونى قازاقشالاساق «پٸكٸرلەسۋ» نەمەسە «وي بٶلٸسۋ» بولۋى كەرەك /تابىس سەپتٸگٸنٸڭ جاسىرىن تٷرٸ/. بٸراق بٸزدٸڭ جاستار ونى ورىس گراماتيكاسى بويىنشا «ويىمەن بٶلٸستٸ» دەپ كٶمەكتەس سەپتٸككە سالىپ پايدالانادى. دەل وسىنداي «قىزمەتٸن پايدالاندى» دەيتٸن تٸركەستٸ «قىزمەتٸمەن پايدالاندى» /ورىسشا: پولزوۆاتسيا ۋسلۋگامي/ دەۋ دە ٷيرەنشٸكتٸ ەدەتكە اينالدى.تابىس سەپتٸگٸن تالاپ ەتەتٸن ساباقتى ەتٸستٸكتەر عوي بۇلار. ول عانا ەمەس, «ينتەرنەت پايدالانۋشى», «ينتەرنەتتٸ پايدالانۋشى» دەپ قولدانىلۋعا تيٸس سٶزدٸ «ينتەرنەتتەن پايدالانۋشى» دەپ قولدانۋ جەنە بار. «وسىنداي ماقساتقا پايدالانۋ» دەپ ايتىلۋعا تيٸس سٶزدٸ «وسىنداي ماقساتتا پايدالانۋ» دەيتٸن قولدانىس كٸردٸ تٸلٸمٸزگە. نەمەسە «ماقساتىندا» دەيتٸن جاتىس سەپتٸگٸندەگٸ سٶز ورىسشا «ۆ تسەلياح»-تىڭ كالكا اۋدارماسى تٷرٸندە ورنىعىپ العان. ال ەندٸ وسىنىڭ قازاقشاسى كٶمەكتەس سەپتٸگٸندە تۇرۋى كەرەگٸن قالاي ەلەمەيتٸنٸنە قايران قالاسىڭ /مەسەلەن, «ەلدٸ ٶركەندەتۋ ماقساتىمەن», «الاۋىزدىقتى بولدىرماۋ ماقساتىمەن»/. ەيتپەسە,بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ تٸرشٸلٸگٸمٸزدە جيٸ ايتىلاتىن «ەكونوميكالىق مٷددە», «ساياسي مٷددە» دەيتٸن ۇعىمداردى الايىق. وسىنى بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ جۇرناليست جاستار: «ەكونوميكالىق قىزىعۋشىلىق», «ساياسي قىزىعۋشىلىق» دەپ, مەسەلەن, «رەسەيدٸڭ ەكونوميكالىق قىزىعۋشىلىعىنا قارسى ەرەكەت جاسالدى», «قازاقستاننىڭ ساياسي قىزىعۋشىلىعى مۇنى قۇپتامايدى» سەكٸلدٸ تٷردە قولدانىپ جٷر. نەمەسە «مٷددەلٸلٸك تانىتتى» دەۋدٸڭ ورنىنا «قىزىعۋشىلىق تانىتتى» دەيدٸ /پروياۆيل ينتەرەس, يمەەت سۆوي ينتەرەسى/. «ينتەرەسنو» - «قىزىق» بولعانمەن, «ينتەرەس»-تە - «مٷددە» دەيتٸن ۇعىم بارىن دا ايىرا بٸلگەن جٶن. جازۋشى, جۋرناليست دەگەندەر ۇلتتىق تٸلدٸڭ اككۋمۋلياتورى بولۋعا تيٸس. سٶزدٸڭ ەڭ نەزٸك رەڭكتەرٸ مەن يٸرٸمدەرٸن دەل سەزٸنە الۋعا تيٸس. بويىڭدا ونداي قاسيەت جوق پا, وندا قالام ۇستاماسىن, تەلە-راديو ارنالارىنا شىقپاسىن. قولىنان كەلەتٸن ٶزگە شارۋانى ٸستەسٸن.
وسى تۇستا تاعى بٸر ايتا كەتەر جەيت مىناۋ. سوڭعى جىلدارى حالقىمىزدىڭ ۇعىمىنا, تٸلٸمٸزدٸڭ بولمىسىنا «رەۆيزييا» جاساۋ كٶرٸنٸس بەرٸپ جٷر. ەكٸ-ٷش جىل بۇرىنىراق بٸر اۆتور «ەگەمەن قازاقستان» گەزەتٸنٸڭ بەتٸندە قازاق حالقىنىڭ مٷشەل ساناۋ دەستٷرٸنەن «قاتەلٸك تاۋىپ» جازعانى بار. تٸپتٸ ەبدەن قالىپتاسقان اي اتتارىنىڭ ٶزٸن نەشە قۇبىلتتىق, اقىرى امال اتاۋلارى مەن اي اتتارىن بىتىستىرىپ پايدالاناتىن بولدىق. «وتباسى» دەگەن قاسيەتتٸ تەرميندٸ «جانۇيا» دەيتٸن جىلىمشى سٶزبەن اۋىستىرىپ ەۋرەمٸز. ول عانا ەمەس, تٸپتٸ «سۇققول», «ورتانقول» سەكٸلدٸ كٷنٸنە مىڭ ايتىلاتىن سٶزٸمٸزدٸڭ ٶزٸن «سۇق ساۋساق», «ورتان ساۋساق» دەپ «تٷزەتٸپ» جازىپ جٷرگەندەر بار. «كۋە» دەۋدٸڭ ورنىنا «كۋەگەر» دەيدٸ /مەسەلەن, «جاڭالىققا كۋە بولدىق» دەمەيدٸ, «جاڭالىققا كۋەگەر بولدىق» دەيدٸ/. «بيدايدان ۇن تارتۋ» دەيتٸن قاراپايىم عانا سٶزدٸڭ ٶزٸن «بيدايدان ۇن ٷكتٸرۋ» دەپ تٷزەتكەنٸن كٶردٸم /«جاس الاش», №153, 2005جىل/. كٶنەدەن جەتكەن «دومالاق ەنە» دەيتٸن كيەلٸ ەسٸمدٸ «دومالاق انا» دەپ جاڭا زامانعا «لايىقتاپ» ٶزگەرتٸپ ايتاتىندار, سولاي جازاتىندار شىقتى. «انا» دا كيەلٸ سٶز, بٸراق بۇرىنعىلاردىڭ ولاي اتاماۋىندا ٷلكەن سىر جاتسا كەرەك. بۇل تٷرٸمٸزبەن بٸر كٷنٸ «باباجا حاتۋن» دەگەن ەسٸمدٸ «باباجا ەيەل» دەپ تٷزەتٸپ جٷرەمٸز بە دەپ قورقام.
سونداي-اق, «كيلو» دەگەن سٶزدٸ «كەلٸ» دەپ جازۋ دا كٶڭٸلٸمە سىيمايدى. «كەلٸ», «كەلٸساپ» /كەلساپ/ دەگەن قازاقتىڭ تٶل سٶزٸ بار ەمەس پە? «جاقسى ٷيگە تٷسكەن كەلٸن – كەلٸن, جامان ٷيگە تٷسكەن كەلٸن – كەلساپ» دەيتٸن ماقال دا بار. «بەس كەلٸ ۇن», «ون كەلٸ تارى» دەگەن سٶزدٸ جەكە تۇرسا مەن قالاي تٷسٸنۋٸم كەرەك. «كيلونى» «كەلٸ» دەپ العاندا, «گرامدى» قالاي, «توننانى» قالاي الىپ جٷرمٸز? بٸرەۋٸنەن جەرٸگەن سوڭ, بەرٸنەن جەرۋٸمٸز كەرەك تە, نە «الالاماي» پايداعا اسىرۋىىمىز كەرەك ەمەس پە?
ماقال-مەتەلدەردٸڭ كٷنٸ تٸپتٸ قاراڭ. ەيتەۋٸر, ۇقساتسا – بولدى. «اساتپاي جاتىپ قۇلدىق دەپ» دەۋدٸڭ ورنىنا «اساتپاي جاتىپ قۇلدىق جوق» /سپورت شولۋشىسى امانگەلدٸنٸڭ سٶزٸ/ دەي سالادى. ماعىناسى مٷلدەم ٶزگەرٸپ كەتكەنٸندە شارۋاسى جوق. بۇزىپ پايدالانۋ بىلاي تۇرسىن, اياق استىنان قولدان ماقال جاساي سالۋ وپ-وڭاي شارۋاعا اينالدى. بٸردە قازاق راديوسىنىڭ «تاڭجارىق» باعدارلاماسىن جٷرگٸزۋشٸ جٸگٸت: «بەدەل سىيلاما, ٶنەر سىيلا دەگەن عوي اتامىز قازاق» دەپ ۇيالماي سوعىپ تۇر.بٷگٸنگٸ تٸلگە شورقاق جاستار بۇنى شىن كٶرەدٸ عوي. ٶنەر تٶڭٸرەگٸندە دە بەدەل بار. ەگەر ول سىيلاۋعا تاتىماسا, ٶنەردٸڭ قۇنى جوعالماي ما?
بٸر نەرسەنٸ ەسكەرتە كەتەيٸن: مەن بٷگٸندەرٸ بۇزىلىپ ايتىلىپ جٷرگەن لەكسيكالىق, گراماتيكالىق قاتە اتاۋلىنى تەرٸپ شىعۋدى مٸندەت ەتكەم جوق, ولار تىم كٶپ, بەرٸن بٸر ماقالادا, بٸر باياندامادا تٷگەندەپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل كٶپ بولىپ كٶتەرەتٸن اۋىر جٷك. سونان سوڭ تاعى بٸر ايتارىم: وسىندا كەلتٸرٸلگەن مىسالداردىڭ بٸرازى وسى كٷندەرٸ ەبدەن سٸڭٸستٸ بولىپ كەتتٸ عوي, ونى دۋىلداتىپ جاتۋ قاجەت پە دەيتٸندەر دە تابىلاتىنىنا سەنٸمٸم كەمٸل. بۇنداي قولدانىس ٷلكەن-ٷلكەن جازۋشىلارىمىز «بەلەنشەكەڭدە دە, تٷگلەنشەكەڭدە دە» كەزدەسەدٸ دەپ قارسى داۋ ايتاتىندار شىقپاق. مەن ايتار ەدٸم, كٶرسەتٸلگەننٸڭ بەرٸ انا تٸلٸڭدٸ بىلعايتىن كٷيە. كٷيەنٸ ٷلكەن جازۋشى جۇقتىرا ما, ەلدە جاس تالاپ گەزەتشٸ جۇقتىرا ما, بايقاماي جۇقتىرا ما, جوق, بٸلمەي جۇقتىرا ما – قانداي ايىرماسى بار. ەگەر انا تٸلٸڭ اناڭداي قىمبات ەكەنٸن مويىنداساڭ, وعان جۇققان بولماشى كٷيەنٸڭ ٶزٸن دە جۋىپ-شايىپ, تازالاپ تۇرۋ پەرزەنتتٸك پارىزىڭ بولۋعا تيٸس.ەيتپەسە, بەلگٸلٸ بٸر زامان ٶتكەندە, بٸزدٸڭ شٶبەرە-شٶپشەكتەرٸمٸز ەسكٸ قولدانىس پەن جاڭا قولدانىستىڭ مەنٸن اجىراتا الماي, ويىمىزدى قاتە تٷسٸنٸپ جٷرۋٸ نەمەسە كٶنە قىتاي يەروگليفتەرٸن تٷسٸندٸرۋمەن اينالىساتىن بٷگٸنگٸ عالىمدارشا, «بۇرىن بۇل سٶزدٸڭ ماعىناسى بىلاي ەدٸ, سوڭعى كەزدەرٸ مىناداي ماعىنادا قولدانىلادى» دەپ «تٷسٸندٸرمە سٶزدٸك» جاساپ جٷرۋلەرٸ كەدٸك.
وسى ارادا بٸر ەسكەرتە كەتەتٸن جєيت, مەن كٶتەرگەن مەسەلەلەر مەن كەلتٸرگەن مىسالداردىњ تەلە-راديو ارنالارىنا قاتىستىلارى تٸلٸمٸزدٸ شۇبارلاپ, ورىسشا قازاقشانى قوسىپ قويىرتپاقتاي سٶيلەيتٸن كەزدەيسوق كٸسٸلەردٸڭ تٸلٸنەن الىنعان سٶزدەر ەمەس, ەرتٷرلٸ باعدارلامالار جٷرگٸزەتٸن, رەپورتاجدار بەرەتٸن تٸلشٸلەر تٸلٸنەن الىنعان سٶزدەر ەكەنٸ.
بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ كٶتەرگەن مەسەلەمٸز - بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ھەم ەدەبي كٶركەم تٸلدٸڭ مەسەلەلەرٸنە تەڭدەي قاتىستى. بۇل – وسى تاڭدا كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان ەڭ ٶتكٸر ەڭگٸمەنٸڭ تاقىرىبى. ەيتسە دە, مەن بٸر-ەكٸ گەزەت-جۇرنالدىڭ نەمەسە ەكٸ-ٷش جازۋشىنىڭ بٸردٸ-ەكٸلٸ شىعارماسىنىڭ تٸلٸنە شٷيلٸككەننەن گٶرٸ جالپى كەمشٸلٸك, تەندەنتسيياعا اينالعان كەمشٸلٸك, ەرتٷرلٸ باسىلىمداردان وقىعان, ەرتٷرلٸ ارنالاردان ەستٸگەن ناقتى مىسالدار تٶڭٸرەگٸندە سٶز قوزعاۋدى جٶن كٶردٸم.جازۋشىلار وداعىنىڭ ەر جينالىسىنىڭ كٷن تەرتٸبٸندە-اق وسى مەسەلەگە قاتىستى بٸر بايانداما تۇرعانىن قالار ەدٸم. ەدەبي گەزەتتەردٸڭ ەر سانىندا-اق تٸل تٶڭٸرەگٸندەگٸ پروبلەمالارعا تىم قۇرماسا بٸر ماتەريال ارنالىپ تۇرۋىن قالار ەدٸم. ساياسي-ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردى كٶتەرەتٸن باسىلىمدار جەتٸپ ارتىلادى, ال انا تٸلٸنٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە ەدەبي تٸلدٸڭ اۋ-جايىن ٷزبەي باقىلىپ وتىرعان باسىلىم جوقتىڭ قاسى. بٸزدٸڭ ەدەبي گەزەتتەر وسى مٸندەتتٸ اتقارسا, شىن مەنٸندەگٸ تٸل ساقشىسىنا اينالسا دەر ەدٸم. وسى كٷندەرٸ گەزەت-جۇرنال بەتتەرٸندە جارىق كٶرٸپ جٷرگەن كٶپتەگەن ەڭگٸمە, حيكاياتتاردىڭ ەدەبي تۋىندى ەكەنٸن جوققا شىعارۋ قيىن بولار, بٸراق كٶركەم تۋىندى ەكەنٸنە ٷلكەن كٷمەنمەن قارايتىنىمىز راس. كٶركەمدٸكتٸڭ ەڭ باستى شارتى – قىزىقتى سيۋجەت قۇرۋ عانا ەمەس, ايشىقتى دا بەينەلٸ تٸلمەن بوياۋى قانىق سۋرەت سالا بٸلۋ, ەسٸرەسە,سەزٸم سۋرەتٸن سالا بٸلۋ ەمەس پە!? كٶركەم تٸل جوق جەردە – كٶركەم شىعارما قايدان بولماق? بٸر باسىلىمنان «ەسٸرە قىزىل تەز وڭار» دەگەن ماقالدى «ەسٸرەسە قىزىل تەز وڭار» /«ازات» گەزەتٸ, 2005 ج./ دەپ قولدانعانىن كٶرٸپ, كٷيٸپ كەتە جازداعانىم بار. ال وسىنداي شاتپاقتاردى دەرەۋ كٶپشٸلٸككە جەتكٸزٸپ, جولىن كەسٸپ وتىرۋ ەدەبي گەزەتتەردٸڭ قاسيەتتٸ مٸندەتٸ دەر ەدٸم.
سوناۋ بٸر جىلى مەن «قازاق ەدەبيەتٸ» گەزەتٸندەگٸ جٸگٸتتەرگە بٸر ۇسىنىس ايتىپ, قولداتتىرا الماپ ەدٸم, سونى قازٸر ەدەبي ەكٸ گەزەتتەگٸ ەرٸپتەستەرگە تاعى ايتقىم كەلٸپ تۇر. قازاقتا «جٷيەلٸ سٶز – جٷيەسٸن تابادى, جٷيەسٸز سٶز – يەسٸن تابادى» دەيتٸن ماقال بارىن بٸلەسٸزدەر. وسىنداعى «جٷيەلٸ سٶز», «جٷيەسٸز سٶز» دەيتٸن ەكٸ تٸركەستەن ەكٸ رۋبريكا اشۋعا بولار ەدٸ. العاشقىسىنا سٶز مەيەگٸ ٸسپەتتٸ ماقال-مەتەلدەردٸ, كەيبٸر كٶنە اتاۋلاردىڭ, فرازيولوگييالىق تٸركەستەردٸڭ, قاناتتى سٶزدەردٸڭ ەتيمولوگيياسىن, تٸپتٸ رەبيعا سىزدىقوۆا اپامىزدىڭ «سٶزدەر سٶيلەيدٸ» كٸتابىنداعى قىسقا ەتيۋدتاردى جارييالاپ تۇرسا, جاستاردىڭ تٸل ٷيرەنۋٸنە ٷلكەن سەپتٸگٸ تيەر ەدٸ. ال «جٷيەسٸز سٶزدە» جازۋشى, جۇرنالشى, تاعى باسقاداي قالامگەرلەردٸڭ مٷلت جٸبەرگەن سٶزدەرٸن, وراشولاق سٶيلەمدەرٸن, ٶزگە دە تٸل شۇبارلاۋ فاكتٸلەرٸن كەكەتٸپ-مۇقاتپاي-اق, سول كٷيٸندە جارييالاپ تۇرسا, جاستارعا جاقسى ساباق بولار ەدٸ. ٶز باسىم بۇعان اتسالىسۋعا دايارمىن. قۇرى سٶزدەن گٶرٸ قۇيتتاي بولسا دا بٸر ناقتى ٸسكە كٶشكەن جٶن شىعار. سول كەزدە, بەلكٸم, گەزەت-جۇرنال رەداكتورلارى ٶزدەرٸ جارييالاپ جاتقان ماقالا, ەڭگٸمەلەردٸڭ تٸلٸنە دە مەن بەرٸپ, قالام ۇشىن تيگٸزٸپ, تٷزەتٸپ جٸبەرٸپ, نەمەسە تٷزەتتٸرٸپ الىپ وتىرار.
لينگۆيست عالىمدار تٸلٸمٸزدٸڭ ورفوەپييالىق, ورفوگرافييالىق پروبلەمالارىنا شۇعىل قايىرىلىپ, ساۋاتتى ۇسىنىستار ەنگٸزۋٸ قاجەت. كەڭەس ٶكٸمەتٸ ىدىراعاننان بەرگٸ جەردە بٸزدٸڭ ورفوگرافييالىق ەرەجەلەرٸمٸز جۇمىس ٸستەۋدەن قالدى. ەر باسىلىم, ەر قالامگەر ەرقالاي جازىپ, جالپى وقىرماندى, ەسٸرەسە, مەكتەپ قابىرعاسىنداعى وقۋشىلاردى شاتىستىرىپ بٸتتٸ. ورفوگرافييا ەرەجەسٸنٸڭ زاڭدىق كٷشٸ بولۋعا تيٸس, ەركٸم بٸلگەنٸنشە جازۋ ەلدە ساۋاتسىزدىق بەلەڭ الۋىنا سەبەپ بولادى دەپ بٸلەم. وسىعان وراي باسا ايتارىمىز – قازاق ورفوگرافيياسى تٸلٸمٸزدٸڭ ٷندەستٸك زاڭىنا باعىنۋعا تيٸس ەكەنٸ. تٸلٸمٸزدٸڭ ورفوەپييالىق نورماسىن قالپىنا كەلتٸرەمٸز دەسەك, وسىنى ەسكەرۋگە تيٸسپٸز. ول عانا ەمەس, قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوەپيياسى ەر سىنىپتا-اق ٶتٸلٸپ, وعان بٶلٸنگەن ساعات سانى كٶبەيتٸلۋگە تيٸس. تٸپتٸ وقۋلىعى دايىندالىپ, پەن رەتٸندە ارنايى وقىتىلۋىن دا ويلاستىرعان جٶن. ال پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا, ەسٸرەسە, ەدەبيەت جەنە جۇرناليستيكا فاكۋلتەتتەرٸندە ورفوەپييا تۇتاس كۋرس رەتٸندە ٶتٸلۋگە تيٸس دەپ بٸلەم. راديو مەن تەلەديدارعا ورنالاسقىسى كەلەتٸن ەر قىزمەتكەردٸڭ تٸلٸنٸڭ تازالىعىنا نازار اۋدارۋ - باستى شارتقا اينالعانىن قالار ەدٸك. بۇل تالاپتى «قازاقستان» كورپوراتسيياسى مەن «حابار» اگەنتتٸگٸنەن باستاپ, «ازاتتىققا» دەيٸنگٸ بٷكٸل جەكەمەنشٸك جەنە تەۋەلسٸز ارنالار تٷگەلدەي باسشىلىققا السا عوي. وسى ورايدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى تٸل مەسەلەسٸنە قاتىستى بٸر قوعامدىق كوميسسييا جۇمىس ٸستەسە دە ارتىق بولماس ەدٸ. بۇنداي ەلدٸك شارالاردى ۇيىمداستىرۋ, وعان بەلسەنە اتسالىسۋ انا تٸلٸمٸز الدىنداعى پەرزەنتتٸك بورىشىمىز بولۋعا تيٸس.
بٸزدٸڭ تٸلٸمٸز – تٸرٸ تٸل. جار باسىنا تاياپ بارىپ توقتاعانىمىزبەن, قۇلاپ كەتكەلٸ تۇرعامىز جوق. قاعىنان جەرٸگەن باۋىرلارىمىزدى تٸلدٸك ورتاعا قايتارىپ الار مٷمكٸندٸگٸمٸز دە جەتكٸلٸكتٸ. بٸزگە قازاقتىڭ قازاقپەن قازاقشا سٶيلەسكەنٸ از, ٶيتكەنٸ قازاق تٸلٸ «وت باسى, وشاق قاسىنىڭ» تٸلٸ ەمەس, ول ەلەمدەگٸ ەڭ باي,ورالىمدى تٸلدٸڭ بٸرٸ. بٸز ونىڭ كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ, سٶز پاتشاسى – پوەزييانىڭ, عىلىمنىڭ, رەسمي قۇجاتتاردىڭ, مەكەمەنٸڭ ٸشكٸ جۇمىسىنىڭ تٸلٸ بولۋىن قالايمىز. بٸز ونىڭ قازاق جەرٸندەگٸ مەرتەبەسٸ ٷشٸن كٷرەسۋٸمٸز كەرەك. تٸل مەرتەبەسٸن تۋ ەتٸپ كٶتەرٸپ جٷرگەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ ٶزدەرٸ تٸلگە مۇقييات بولۋىن سۇرايمىز. بٸز قازاقتاردىڭ تازا قازاق تٸلٸندە سٶيلەسكەنٸن قالايمىز. باي ەدەبي تٸلٸمٸز مۇرتى بۇزىلماي ساقتالۋىن قالايمىز. مەملەكەتتٸك تٸل مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸنە لايىق بولۋىن قالايمىز.
مارال ىسقاقباي,
