Qazaqtyń prodiýserleri men rejisserleri!
Qazaqtyń epostary men ertegilerine jolamańyzdarshy, Qudai úshin!
Eposqa parodiia
Aldymen nege «Qudai úshin!» dep otyrǵanymyzdy túsindire keteiik.
…Muhammed paiǵambar (s.á.s.) kóshede kele jatsa, taiaǵyn úiirip qýyp jetip qalǵan qojaiynynan qalai qutylaryn bilmegen bir baiqus qul: «Aǵatai, Qudai úshin, myna báleden qutqarshy!» dep onyń artyna tyǵylypty. Paiǵambar (s.á.s.): «Men ne istesem myna beisharany azat etesiń?» dep surapty. Shirengen bai: «Iá aqshasyn tóle, iá óziń qulym bol!» deidi. Sýyryp beretin aqshasy bolmaǵan paiǵambar (s.á.s.) qul bolýǵa kelisip, baimen ilesip kete barypty.
Bolsa da, bir kún ótpei-aq dostary, úmmetteri ony izdei bastaidy. Ol zamannyń paiǵambary búginginiń ártis-ánshisi emes qoi, jurttyń bári birdei tanidy deimisiz, biraq, izdegen soń taýyp alady. Quldyń aqshasy tólenedi. Dostary: «Rasýlolla, nege siz qul bolýǵa kelisim berdińiz?» dep suraidy ǵoi. Sonda Allanyń Elshisi: «Ol maǵan «Qudai úshin!» dep jalyndy ǵoi, Allanyń atyp atap turǵan soń qalaida azat etýim kerek boldy» degen eken…
Biz ádette salmaǵy qara jerdei aýyr bul sózdiń mánisin bilmegen soń jii qoldanamyz. Al, men amalym quryǵannan jazyp otyrmyn. Meniń amalymdy qurtqan – Baiany bar bolǵyrdyń atyshýly «Qozy-Kórpesh – Baian sulý» serialy. Bul serialda qazaqtyń ulttyq maqtanyshyna ainalǵan qundylyqtyń iisi de joq ekenin aitpaǵan qazaq qalmaǵan shyǵar. Men ózim de joramal jasap jáne onyń ókinishke qarai shyndyqqa ainalǵany jóninde eki kishkentai post jazyp, «kinony kórmei aýyraiyn» dep tynysh jatyr edim, Baiannyń ákesiniń maqalasy eriksiz qolǵa qalam alǵyzdy…
Men 1965 jyly 5-klasqa kelgende 1959 jyly shyqqan, «Qobylandy», «Alpamys», «Er Tarǵyn», «Qambar batyr», «Qozy-Kórpesh-Baian-sulý», «Qyz-Jibek» pen «Aiman-Sholpan» bar qalyń kitapty aýyldaǵy atalarym men ájelerime oqi-oqi alǵashqy tórteýin men jatqa aitatyn boldym. Jelisi qyzyq bolsa da, «Qozy men Baiandy» azyraq oqitynmyn, óitkeni ol 11-12 býyndy, jattaýǵa qiyndaý edi. Al, myna filmde lirikalyq epostyń aty ǵana qalǵan… Epostyń jelisi turmaq, qazaqy salt, ádet, ǵuryptan jurdai. Tipti adami qisyndy tappaisyz. Maqsat aǵamyz qyzyn arashalaý jolynda, «uialǵan tek turmasqa» salyp «…bir otar qoidy úsh adamnyń baǵýy fantastika janrynan emes, kúni keshe bir otar qoidy bir januia bolyp baqqan joq pa!» deidi. Qoidy ádette bir úili jannyń bireýi ǵana baqqan, al, munda kino bastala sala 3 birdei qoishy «bes qarýy sai 4 qaraqshy 6 qoidy alyp ketti» dep, kúzgi japyraqtai qaltyrap tur. O, toba, qazaqtyń QOI BARYMTALAǴANYN estigen kim bar? Aldarynan salyp qýyp ketkeni, iia 1,5 qoidan óńgerip áketkeni belgisiz… Baian sulý bolsa dúnieqońyzdyqtyń simvolyna ainalǵan ákesinen ozyp tur: «Búgin malyńdy alsa, erteń úiińe tiedi!» dep, «qaraqshylardy» qýýǵa ózi attanady. «Barmashy!» dep shylbyryna oralǵan eki qoishyny atpen qaǵyp ushyryp jiberse, úshinshi baiǵustyń tamaǵyna qanjaryn taqaidy! Bes qoi úshin! Mine, Baian túsirgen «Baiannyń» siqy…
Qazaqtyń izdegeni, kórgisi kelgeni osyndai Baian ba edi? Bul epizodtan keiin telearnany aýystyrǵan adamǵa min taǵýǵa bola ma? Men ózimdi zorlap eki seriiasyn ǵana kórdim. Bundai soraqylyqtardy (keiingi 4 seriiada qanshasy baryn kim bilsin) aqtap almaq bolǵan Maqsat Muhitdenov aǵamyz “kinodaǵy – ákesin tyńdamaityn, óńmendegish, úlken-kishini aiyrmaityn, eserleý, beiádep Baian men jyrdaǵy Baian arasyn salystyra oilaýdyń ózi – kúnádai” – depsiz. ”Kúnádai” bolmasyn salystyryp kóreiik» dep bastap, «Birinshiden, Baian baidyń jalǵyz, demek, erke qyzy etip kórsetken jyrdyń «Babalar sóziniń» 55-tomyndaǵy Bekmurat Maqanov nusqasynan; ekinshiden, beiádep etip kórsetken Dándibai Aitbaev nusqasynan (bul da sol tomda); úshinshiden, Baian qanisher» dep kórsetken: “Qara kúńniń kórgenin Baian bildi, Uiqyly – oiaý seskenip tura keldi. «Baryp áke-shesheme aita ma» dep, Seziktenip bul kúńdi óltiredi» degen, jyrdyń Qońqabai Meiirmanuly nusqasynan úsh úzindi keltiredi. Sóitip, «Qurmetti Anar Tóleýhanqyzy, myna dálelderden keiin jyrdaǵy Baian men kinodaǵy Baiandy shatastyryp alǵanyńyz úshin «Qozy-Kórpesh» teleserialyn túsirgenderden keshirim suraisyz-aý degen jaman oiym bolyp tur. Janyńyzǵa Isa ǵ.s. men Barmanbekovany ertip alǵanyńyz durys bolar edi» dep túiindeidi.
Oipyrmai, adam balasy tyrnaq astynan kir izdeimin dese, qalaida tabady eken ǵoi! Áitpese, qazaq tarihshylarynyń atasy áigili Álkei Marǵulan 1985 jyly shyqqan «Ejelgi jyr-ańyzdar» atty ataqty shyǵarmasynda «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyryna 18 taraýdyń 3 taraýyn, 361 bettiń 66 betin arnaidy. Jáne onda «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyrynyń eń kólemdi, ári kórkem, ári eń eski túriniń biri – ataqty Janaq aqyn varianty» (320-bet) dep atap kórstedi. Qazaq arasyna eń kóp taraǵany da sol. Sebebi, onda toqsan myń jylqynyń sońynan erip Qarabaidyń búgingi qazaq jerindegi barmaǵan, qalmaǵan aimaǵynyń báriniń ataýy tur. Ony azsynsańyz jyrda Ai, Tańsyq, eki qyzdyń «Baǵanaly, Baltaly, el aman bol» degen qoshtasýynan bastap, Aibas batyrdyń Baian sulýdyń sálemdemesin alyp (kinoda 16 jasar Baian Qozynyń atyn da estimegen) Aiakózge kele jatqanda jolai joǵaltqan buiymdarynyń atynan:
Kóktaimen batyr Aibas tómen shapty,
Mánisin tamam joldyń oimen tapty.
Qyzdyń bergen belbeýi túsip qalyp,
«Qyzyl belbeý», «Quba jon» qoia sapty.
..,Bir sýytqan aiǵyry shyǵyp ketip,
«Shubar aiǵyr jorǵa» dep qoia sapty.
…Qyzdyń bergen meiizi túsip qalyp,
«Meiizek» dep taý atyn qoia sapty.
…Qyzdyń bergen qarqarasy túsip qalyp,
«Qarqaraly» dep taý atyn qoia sapty.
…Janyndaǵy shideri túsip qalyp,
«Shiderli» degen sózi sodan qapty» dep, jarty Arqanyń ataýy tunyp tur. Al, árbir qazaq tarihynan habary bar adam qazaqtyń jer atyn óte dál taýyp qoiatynyn, ár ataýdyń artynda úlken oqiǵa jatqanyn jaqsy biledi.
Mine, bizdiń aldymyzda Shoqan varianty bastaǵan, Janaq varianty qostaǵan, ǵylymǵa da eń kóp belgili – Radlov, M-J.Kópeev, Potanin, Shóje, Ilminskii jáne Dáýit nusqasy berilgen, 2002 jyly «Qazaq eposynyń shoqtyǵy» degen atpen shyqqan 692 bettik «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jinaǵy jatyr. Onda M.Muhitdenov kórsetken nusqalardyń bireýi de joq! Nege? Jaýaby belgili – kórkemdik deńgeii, tarihi shynaiylyǵy, t.b. tolyp jatqan kriterii jóninen nashar bolǵandyǵy sebepti kirgizilmegen.
Mynaý jyrǵa qiianat bolmaǵanda ne qiianat bolady?
Al, Maqań bolsa: «…Anar Tóleýhan qyzy, jýrnalistsiz ǵoi, endeshe, bilip qoiyńyz, eshkim “Qozy Kórpesh-Baian sulý” eposyna qiianat jasaǵan joq. Bul epostyń 12-15 shaqty nusqalary bolsa kerek. Meniń ózimde 8 varianty bar. Sol varianttardyń negizinde “Qozy Kórpesh-Baian sulý“ degen 6 seriialyq teleserial túsirildi. Al epostarǵa qiianat jasaý úshin olardy bilmeý kerek. Filmniń stsenariin jazǵan adam jyrdyń varianttaryn bilmedi dep aita almaimyn».
Aý, aǵaiyn, mynaý qiianat bolmaǵanda ne qiianat bolady? Sonda Baian Maqsatqyzy men Ko maqsaty 15 nusqanyń ishinen eń soraqysyn qaldyryp, jamandaryn jaryqqa shyǵarý bolǵany ǵoi, solai ma? Olai emes dese nege joǵarydaǵy eń kóp taraǵan 8 nusqanyń eshqaisysyn tańdamaǵan? Nege Muhitdenovtyń qolyndaǵy Sol 8 varianttardyń negizinde túsiriledi? (Meniń, tipti, sol «muhitdenov nusqalaryn» negizge alǵanyna da úlken kúmánim bar, ekspromtqa urynǵan ba dep qorqamyn…). Epostardyń ishindegi pendeshilikti emes (batyrlar men sulýlar da qam sút emgen pende ekeni belgili, kez-kelgen pendeniń Muqaǵali aitqandai: «Arylaiyn desem de pendelikten. Arylatyn bolmadym. Ol nelikten?» dep ókinetini de, opynatyny da ras), batyrlyqty, adaldyqty, mahabbatty, shynaiylyqty, sypaiylyqty, tálim-tárbieni, El men Jerdi súiýdi, ýádede turýdy, t.s.s. naǵyz adami qasietterdi joǵary kórkemdik deńgeide jyrlaityndary ǵana ǵasyrlar syrnaǵyna tótep berip, urpaqtan urpaqqa ótip, jyr-dastandardyń klassikasyna (latynshadan aýdarǵanda – úlgi ) ainalyp, úlgili-ónegeli shyǵarma sanatyna qosylmaityn ba edi?!.
«Barmanbekovadan: «Sen baqytty bolýǵa tiistisiń» deidi, Baiandy shyǵaryp salyp turyp anasy. O zaman da bu zaman, qazaq anasy ketip bara jatqan qyzyna bulai sóilemegen, «Bir Allaǵa tapsyrdym», «Jaratqan Iem jar bolsyn», «Barǵan jerińde baǵyń ashylsyn» degen». …Sonda ne myna kinodaǵy «tárbiesi kemis ana» ketip bara jatqan qyzyna «sen barǵan jerińde baqytty bolýǵa tiisti emessiń» dep aitýy kerek pe?! Logikamen dos bolý kerek ardager, jýrnalist.»
Mynadai sóz saptastan, mynadai sóilem qurýdan keiin men «mádeniettanýshy Muhitdenov» bar dep eseptemeimin…
«Anar hanym deiin desem, “hanym” tek qana handa bolar-dy. Anar bike, Anar bikesh deiin desem, aýyryp qalypsyz, jastar aýyrmaidy (?) ǵoi, Anar bishe deiin desem, jubaiyńyz – kúmán, baida ǵana bishe bolady (báibishe/baibishe)».
Bul sóz be, joq, sózdiń b… ma? Áielin «báibishe» dep kúmánsiz ataityndardyń mańdaiynda Allanyń basqan «Bul – bai!» degen móri, nemese qolynda adamdar bergen «Pálenshe Túgensheuly «bai» atalatyn adamdar sanatyna qosyldy» degen sertifikaty bola ma eken? «Bai» sanalmasa da 2 áieli bar jandar jetkilikti, olar sonda birinshi áielin qalai ataýy kerek?..
«Nemese myna bir tusqa nazar aýdaryńyz: «Qushaǵyna ózi kelip qulaǵan qyzdan bas tartatyn qandai jigitsiń?». Serialdaǵy jigitke ózi asylǵan qyzdyń sózi…» Ardager Barmanbekova epostyń bul beti de siz úshin qupiia eken, tańqalyp tursyz ǵoi. Uiyqtap jatqan Qozynyń janyna kelip Baiannyń aitqan sózi: ”Jalǵyzym, menqasyńa kelip turmyn, Kóńlimdi shynymenen berip turmyn. Japanǵa jalǵyz bitken sen bir shynar, Qulyn-taidai aiqaspai boldym qumar”. Babalar sózi. “Qozy Kórpesh – Baian sulý” Dándibai Aitbaev nusqasy. 58 bet».
Filmde jigitti bar-joǵy ekinshi ret kórip, endi tanysyp turǵan qyz osylai deidi. Eposta Baian uiyqtap jatqan Qozyǵa ekeýiniń ómiri aiaqtalardyń aldynda ǵana keledi. Aitbaev nusqasyn oqymasaq ta, boiyn ǵashyqtyqtyń ǵalamat ot-jalyny sharpyǵan Baiannyń jan-dúniesindegi arpalysty, sol sáttegi, dramanyń shyrqaý shyńyndaǵy kóńil-kúiin árbir eresek adam paiymdai alady dep oilaimyn. Endi osy eki jaǵdaidyń arasyndaǵy aiyrmashylyq jer men kóktei ekeni kórinip turǵan joq pa? Bul jerde dana Abaidyń sózi eske túsedi.
«Abai jolynda» shákirtterimen otyrǵan Abaiǵa: «Osy jurt meni «qyrt» dep qoimaidy. Kóp sóileitin adam qyrt atanar bolsa, onda keshe Qunekem, búgin Abai atanýy tiis edi, nege meniń qyr sońymnan qalmaitynyn…» dep Juman qyrttyń shaǵymdanatyny, oǵan Abaidyń: «Aqsaqal, qyrt ataný úshin kóp sóilep áýrelenýdiń qajeti joq. «Qatyn, boran bastalmai turyp t…p alǵanym aqyl bolǵan eken» degen sóz jetedi» dep jaýap beretini bar emes pe? Bizde de sonyń keri kelip otyr ǵoi deimiz.
Olai deýimizge taǵy bir sebep, tarihshy, túrkolog, mádeniettanýshy aǵamyz maqalasynyń «bismillásin» bylai bastaidy: «Bailyǵym 5 myńǵa taman kitáp, fonotekamda bir myńnan asa kúi, bir myńnan asa án, termeler, búkil derlik evropa klassikasy bar. Baian osy atmosferada ósti, sondyqtan keide eshki apa bola alady, al jezdeń teke degen túsinik joq. ”Áke – balaǵa synshy”, sondyqtan da “Alash” syilyǵynyń iegerinen (Qazybek Isany meńzegeni) óresi áldeqaida joǵary». Bokstan 1964 jylǵy Tokio olimpiadasynyń chempiony, Val Barker kýbogyn ielengen jalǵyz keńes sportshysy, MVTÝ túlegi, tehnika ǵylymynyń kandidaty Valerii Popenchenkonyń «…I vechnyi boi» degen tamasha kitaby bar. Avtor ózin osyndai biikke jetýiniń bir sebebin jas bozbala kezinde ózinen bir-eki jas úlken, «stiliaga» jigittiń jazdykúni bolsa da, teri kostiým-shalbar kiip – elde eshkimde joq qoi! – júrgenin, sonshalyqty ersi ekenin baiqamaǵany úlken oi salǵanyn, sol kúnnen bastap ózine syrtqy synshy kózben qaraýdy, ózin únemi qadaǵalap otyrýdy úirengenin jazady. Maqsat aǵamyz da ózine syn kózben qarap úirenbegendikten, sonshama kitaptyń Baianǵa qazaq tilin úirenýge septigin tigize almaǵanyn, al, ultynyń tilin bilmegen, onyń, ásirese, qazaqtyń teńdessiz jyrlaryn, óleńderin, ertegi-ańyzaryn oqyp-túsine almaityn adam eshýaqytta qazaqtyń janyn uǵyna almaitynyn (bul sóz tek Baianǵa ǵana emes, barlyq orystildi qazaq ul-qyzǵa qatysty), uǵyna almaǵandyqtan ol júz jerden Taibýryldai dara tulpar bolyp týsyn, Kóbiktiniń Kókalasyna qansha tyryssa da «12 kúnniń kemdiginiń» kesirinen jete almaitynyn, sol sebepti ultyma qyzmet ettim degenderdiń keibir igi oily isiniń ózi «hotel kak lýchshe, polýchilos kak vsegda» bolyp shyǵatynyn túsine almai otyr. Sondyqtan da, qyzyn “Alash” syilyǵynyń iegerinen óresi áldeqaida joǵary» dep, bos armandap ta qoiady. Qazaqtyń daryndy aqyny, ult múddesin qorǵaýshy kúresker, qoǵam qairatkeri Qazybek Isa men Baian Alagozovanyń óreleriniń arasy jer men kóktei ekenin eldiń bári bilip, áke qiialyna ishtei kúlip te otyr. Belgili jýrnalist Gúlmáriia Barmanbekovany sotpen qorqytyp qoiady da, óziniń jas balasha «Isa ǵ.s» dep, qazaq aqynynyń babasynyń atyn kelekege ainaldyryp otyrǵany naǵyz zań aldynda jaýap beretin áreket ekenin jetpisten asqansha jetesine jetpegenine tańym bar. Ókinishti-aq. Kinodaǵy Baian ózin-ózi qorǵai almaidy, ómirdegi Baian bolsa ózin, qazaqsha túsirgen «Baian Sulýyn» oryssha qorǵap álek. Onyń ústine serialdy qarjylandyrýdan korrýptsiia iisi múńki bastaǵany da jazylýda jelilerde. Kino, da i tolko…
«Qazaqtyń salt-tástúriniń bári tunyp turǵan bilim»*
Sózimiz sońynda nege «qazaqtyń prodiýserleri men rejisserleri, qazaqtyń ertegisi men epostaryna jolamańyzdarshy!» degenimiz jaily bir-eki aýyz sóz. Biz keńes kezeńinen qalǵan ertegini kinoǵa (qandai túri bolsyn) túsirsek tonyn teris ainaldyryp jiberetin jaman ádet bar. Mysaly, bir ǵana «Er Tóstikti» alaiyq. Álkei Marǵulan atamyz «eń eski dáýirde shyqqan, eń maǵynaly, eń sulý jyr» dep baǵalaǵan ol óziniń Saqqulaq, Taýsoǵar, Kóljutar, Jelaiaq siiaqty keiipkerleri arqyly álemdik mifologiiada dara turǵan dúnie. Sony biz osydan biraz jyl buryn «Boisia, vrag, deviatogo syna» dep kinoǵa túsirdik. Umtypasam, basty rólde Nurmahan Jantórin oinaidy-aý deimin. Biraq, filmde dostardyń ornyna «Tas bol! Tas bol!» dep júrgen siqyrshyny kóresiń.
Serialdyń eki seriiasynyń ózinde attyń júgenin almai otqa jibere salady; qymyzdy kesege jartysyna jetkizbei quiady; bir top er adamnyń dál aldynan áiel bala kesip ótedi; shaiqasyp jatqan qaraqshylarǵa kómek kelip qalǵanda Qozy atyna qarai umtylýdyń ornyna qashyp taldyń arasyna tyǵylady; Qodar Qarabaiǵa «meniń uryn kelgenimdi elge tegis habarla(?)!» deidi, t.t., qisynsyzdyqty aityp taýysý qiyn.
Igi jaqsylar! Qazaqtyń salt-dástúrin buzyp, ertegi-ańyz ben epos-jyrlardyń jelisin ózgertip kórsetýge eshkimniń haqysy joq! Óitkeni, onyń bári – oi, bilim! Suryptalǵan saf altyn! Biz eń bolmasa orystar sekildi daiyn jelimen túsire almaidy ekenbiz, onda ózimizshe ózgeris engizip, ótkenderden dana bolýǵa tyryspaiyq, odan-daǵy óz qolymyzdan keletin búgingi kún jaiyn qaýzai bereiik. (Baian ánshi qyzdar tobyn qalai qurǵany jaily bir emes on seriia túsirsin…).
Bilimdi, eski ideologiiamen ýlanbaǵan jańa, jas urpaqtyń ósip jetilgenin kúteiik. Ótinish – tiispeńizdershi. Qudai úshin!
*Semenov-Tian-Shanskiidiń sózi
Ómirzaq Aqjigit
.jpg)