ٶمٸرزاق اقجٸگٸت. باياننىڭ بايان سۇلۋعا پاروديياسى

قازاقتىڭ پروديۋسەرلەرٸ مەن رەجيسسەرلەرٸ!

قازاقتىڭ ەپوستارى مەن ەرتەگٸلەرٸنە جولاماڭىزدارشى, قۇداي ٷشٸن! 

 ەپوسقا پارودييا

الدىمەن نەگە «قۇداي ٷشٸن!» دەپ وتىرعانىمىزدى تٷسٸندٸرە كەتەيٸك.

…مۇحاممەد پايعامبار (س.ە.س.) كٶشەدە كەلە جاتسا, تاياعىن ٷيٸرٸپ قۋىپ جەتٸپ قالعان قوجايىنىنان قالاي قۇتىلارىن بٸلمەگەن بٸر بايقۇس قۇل: «اعاتاي, قۇداي ٷشٸن, مىنا بەلەدەن قۇتقارشى!» دەپ ونىڭ  ارتىنا تىعىلىپتى. پايعامبار (س.ە.س.): «مەن نە ٸستەسەم مىنا بەيشارانى ازات ەتەسٸڭ?» دەپ سۇراپتى. شٸرەنگەن باي: «يە اقشاسىن تٶلە, يە ٶزٸڭ قۇلىم بول!» دەيدٸ. سۋىرىپ بەرەتٸن اقشاسى بولماعان پايعامبار (س.ە.س.) قۇل بولۋعا كەلٸسٸپ, بايمەن ٸلەسٸپ كەتە بارىپتى.

بولسا دا, بٸر كٷن ٶتپەي-اق دوستارى, ٷممەتتەرٸ ونى ٸزدەي باستايدى. ول زاماننىڭ پايعامبارى بٷگٸنگٸنٸڭ ەرتٸس-ەنشٸسٸ ەمەس قوي, جۇرتتىڭ بەرٸ بٸردەي تانيدى دەيمٸسٸز, بٸراق, ٸزدەگەن سوڭ تاۋىپ الادى. قۇلدىڭ اقشاسى تٶلەنەدٸ. دوستارى: «راسۋلوللا, نەگە سٸز قۇل بولۋعا كەلٸسٸم بەردٸڭٸز?» دەپ سۇرايدى عوي. سوندا اللانىڭ ەلشٸسٸ: «ول ماعان «قۇداي ٷشٸن!» دەپ جالىندى عوي, اللانىڭ اتىپ اتاپ تۇرعان سوڭ قالايدا ازات ەتۋٸم كەرەك بولدى» دەگەن ەكەن…

بٸز ەدەتتە سالماعى قارا جەردەي اۋىر بۇل سٶزدٸڭ مەنٸسٸن بٸلمەگەن سوڭ جيٸ قولدانامىز. ال, مەن امالىم قۇرىعاننان جازىپ وتىرمىن. مەنٸڭ امالىمدى قۇرتقان – بايانى بار بولعىردىڭ اتىشۋلى «قوزى-كٶرپەش – بايان سۇلۋ» سەريالى. بۇل سەريالدا قازاقتىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىنا اينالعان قۇندىلىقتىڭ يٸسٸ دە جوق ەكەنٸن ايتپاعان قازاق قالماعان شىعار. مەن ٶزٸم دە جورامال جاساپ جەنە ونىڭ ٶكٸنٸشكە قاراي شىندىققا اينالعانى جٶنٸندە ەكٸ كٸشكەنتاي پوست جازىپ, «كينونى كٶرمەي اۋىرايىن» دەپ تىنىش جاتىر ەدٸم, باياننىڭ ەكەسٸنٸڭ ماقالاسى ەرٸكسٸز قولعا قالام العىزدى…

مەن 1965 جىلى  5-كلاسقا كەلگەندە 1959 جىلى شىققان, «قوبىلاندى», «الپامىس», «ەر تارعىن», «قامبار باتىر», «قوزى-كٶرپەش-بايان-سۇلۋ», «قىز-جٸبەك» پەن «ايمان-شولپان» بار قالىڭ كٸتاپتى اۋىلداعى اتالارىم مەن ەجەلەرٸمە وقي-وقي العاشقى تٶرتەۋٸن مەن جاتقا ايتاتىن بولدىم. جەلٸسٸ قىزىق بولسا دا, «قوزى مەن باياندى» ازىراق وقيتىنمىن, ٶيتكەنٸ ول 11-12 بۋىندى, جاتتاۋعا قيىنداۋ ەدٸ.  ال, مىنا فيلمدە ليريكالىق ەپوستىڭ اتى عانا قالعان… ەپوستىڭ جەلٸسٸ تۇرماق, قازاقى سالت, ەدەت, عۇرىپتان جۇرداي. تٸپتٸ ادامي قيسىندى تاپپايسىز. ماقسات اعامىز قىزىن اراشالاۋ جولىندا, «ۇيالعان تەك تۇرماسقا» سالىپ «…بٸر  وتار  قويدى  ٷش  ادامنىڭ  باعۋى فانتاستيكا  جانرىنان ەمەس, كٷنٸ  كەشە بٸر  وتار قويدى بٸر جانۇيا بولىپ باققان جوق پا!» دەيدٸ. قويدى ەدەتتە بٸر ٷيلٸ جاننىڭ بٸرەۋٸ عانا باققان, ال, مۇندا كينو باستالا سالا 3 بٸردەي قويشى «بەس قارۋى ساي 4 قاراقشى 6 قويدى الىپ كەتتٸ» دەپ, كٷزگٸ جاپىراقتاي قالتىراپ تۇر. و, توبا, قازاقتىڭ قوي بارىمتالاعانىن ەستٸگەن كٸم بار? الدارىنان سالىپ قۋىپ كەتكەنٸ, ييا 1,5 قويدان ٶڭگەرٸپ ەكەتكەنٸ بەلگٸسٸز…  بايان سۇلۋ بولسا دٷنيەقوڭىزدىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعان ەكەسٸنەن وزىپ تۇر: «بٷگٸن مالىڭدى السا, ەرتەڭ ٷيٸڭە تيەدٸ!» دەپ, «قاراقشىلاردى» قۋۋعا ٶزٸ اتتانادى. «بارماشى!» دەپ شىلبىرىنا ورالعان ەكٸ قويشىنى اتپەن قاعىپ ۇشىرىپ جٸبەرسە, ٷشٸنشٸ بايعۇستىڭ تاماعىنا قانجارىن تاقايدى! بەس قوي ٷشٸن! مٸنە, بايان تٷسٸرگەن «باياننىڭ» سيقى…

قازاقتىڭ ٸزدەگەنٸ, كٶرگٸسٸ كەلگەنٸ وسىنداي بايان با ەدٸ? بۇل ەپيزودتان كەيٸن تەلەارنانى اۋىستىرعان ادامعا مٸن تاعۋعا بولا ما? مەن ٶزٸمدٸ زورلاپ ەكٸ سەريياسىن عانا كٶردٸم. بۇنداي سوراقىلىقتاردى (كەيٸنگٸ 4 سەرييادا قانشاسى بارىن كٸم بٸلسٸن) اقتاپ الماق بولعان ماقسات مۇحيتدەنوۆ اعامىز “كينوداعى – ەكەسٸن  تىڭدامايتىن, ٶڭمەندەگٸش, ٷلكەن-كٸشٸنٸ ايىرمايتىن, ەسەرلەۋ, بەيەدەپ بايان مەن جىرداعى بايان اراسىن سالىستىرا ويلاۋدىڭ ٶزٸ – كٷنەداي” – دەپسٸز. ”كٷنەداي” بولماسىن سالىستىرىپ كٶرەيٸك» دەپ باستاپ, «بٸرٸنشٸدەن, بايان بايدىڭ جالعىز, دەمەك, ەركە قىزى ەتٸپ كٶرسەتكەن جىردىڭ «بابالار  سٶزٸنٸڭ» 55-تومىنداعى  بەكمۇرات  ماقانوۆ  نۇسقاسىنان; ەكٸنشٸدەن, بەيەدەپ ەتٸپ كٶرسەتكەن دەندٸباي ايتباەۆ  نۇسقاسىنان (بۇل دا سول تومدا); ٷشٸنشٸدەن, بايان قانٸشەر» دەپ كٶرسەتكەن: “قارا  كٷڭنٸڭ كٶرگەنٸن بايان  بٸلدٸ, ۇيقىلى – وياۋ سەسكەنٸپ  تۇرا  كەلدٸ. «بارىپ ەكە-شەشەمە ايتا ما» دەپ, سەزٸكتەنٸپ بۇل  كٷڭدٸ ٶلتٸرەدٸ» دەگەن, جىردىڭ قوڭقاباي مەيٸرمانۇلى نۇسقاسىنان ٷش ٷزٸندٸ كەلتٸرەدٸ. سٶيتٸپ, «قۇرمەتتٸ انار تٶلەۋحانقىزى, مىنا  دەلەلدەردەن  كەيٸن جىرداعى بايان  مەن كينوداعى  باياندى شاتاستىرىپ العانىڭىز ٷشٸن «قوزى-كٶرپەش» تەلەسەريالىن تٷسٸرگەندەردەن كەشٸرٸم سۇرايسىز-اۋ دەگەن جامان  ويىم بولىپ  تۇر. جانىڭىزعا يسا ع.س. مەن بارمانبەكوۆانى ەرتٸپ العانىڭىز دۇرىس  بولار  ەدٸ» دەپ تٷيٸندەيدٸ.

ويپىرماي, ادام بالاسى تىرناق استىنان كٸر ٸزدەيمٸن دەسە, قالايدا تابادى ەكەن عوي! ەيتپەسە, قازاق تاريحشىلارىنىڭ اتاسى ەيگٸلٸ ەلكەي مارعۇلان 1985 جىلى شىققان «ەجەلگٸ جىر-اڭىزدار» اتتى اتاقتى شىعارماسىندا «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنا 18 تاراۋدىڭ 3 تاراۋىن, 361 بەتتٸڭ 66 بەتٸن ارنايدى. جەنە وندا «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ ەڭ كٶلەمدٸ, ەرٸ كٶركەم, ەرٸ ەڭ ەسكٸ تٷرٸنٸڭ بٸرٸ – اتاقتى جاناق اقىن ۆاريانتى» (320-بەت) دەپ اتاپ كٶرستەدٸ. قازاق اراسىنا ەڭ كٶپ تاراعانى دا سول. سەبەبٸ, وندا توقسان مىڭ جىلقىنىڭ سوڭىنان ەرٸپ قارابايدىڭ بٷگٸنگٸ قازاق جەرٸندەگٸ بارماعان, قالماعان ايماعىنىڭ بەرٸنٸڭ اتاۋى تۇر. ونى ازسىنساڭىز جىردا اي, تاڭسىق, ەكٸ قىزدىڭ «باعانالى, بالتالى, ەل امان بول» دەگەن قوشتاسۋىنان باستاپ, ايباس باتىردىڭ بايان سۇلۋدىڭ سەلەمدەمەسٸن الىپ (كينودا 16 جاسار بايان قوزىنىڭ اتىن دا ەستٸمەگەن) اياكٶزگە كەلە جاتقاندا جولاي جوعالتقان بۇيىمدارىنىڭ اتىنان:

كٶكتايمەن باتىر ايباس تٶمەن شاپتى,

مەنٸسٸن تامام جولدىڭ ويمەن تاپتى.

قىزدىڭ بەرگەن بەلبەۋٸ تٷسٸپ قالىپ,

«قىزىل بەلبەۋ», «قۇبا جون» قويا ساپتى.

..,بٸر سۋىتقان ايعىرى شىعىپ كەتٸپ,

«شۇبار ايعىر جورعا» دەپ قويا ساپتى.

…قىزدىڭ بەرگەن مەيٸزٸ تٷسٸپ قالىپ,

«مەيٸزەك» دەپ تاۋ اتىن قويا ساپتى.

…قىزدىڭ بەرگەن قارقاراسى تٷسٸپ قالىپ,

«قارقارالى» دەپ تاۋ اتىن قويا ساپتى.

…جانىنداعى شٸدەرٸ تٷسٸپ قالىپ,

«شٸدەرلٸ» دەگەن سٶزٸ سودان قاپتى» دەپ, جارتى ارقانىڭ اتاۋى تۇنىپ تۇر. ال, ەربٸر قازاق تاريحىنان حابارى بار ادام قازاقتىڭ جەر اتىن ٶتە دەل تاۋىپ قوياتىنىن, ەر اتاۋدىڭ ارتىندا ٷلكەن وقيعا جاتقانىن جاقسى بٸلەدٸ.

مٸنە, بٸزدٸڭ الدىمىزدا شوقان ۆاريانتى باستاعان, جاناق ۆاريانتى قوستاعان, عىلىمعا دا ەڭ كٶپ بەلگٸلٸ  – رادلوۆ, م-ج.كٶپەەۆ, پوتانين, شٶجە, يلمينسكيي جەنە دەۋٸت نۇسقاسى بەرٸلگەن,  2002 جىلى «قازاق ەپوسىنىڭ شوقتىعى» دەگەن اتپەن شىققان 692 بەتتٸك «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جيناعى جاتىر. وندا م.مۇحيتدەنوۆ كٶرسەتكەن نۇسقالاردىڭ بٸرەۋٸ دە جوق! نەگە? جاۋابى بەلگٸلٸ – كٶركەمدٸك دەڭگەيٸ, تاريحي شىنايىلىعى, ت.ب. تولىپ جاتقان كريتەريي جٶنٸنەن ناشار بولعاندىعى سەبەپتٸ كٸرگٸزٸلمەگەن.

مىناۋ جىرعا قييانات بولماعاندا نە قييانات بولادى?

ال, ماقاڭ بولسا: «…انار تٶلەۋحان قىزى, جۋرناليستسٸز عوي, ەندەشە, بٸلٸپ  قويىڭىز, ەشكٸم “قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ” ەپوسىنا قييانات جاساعان جوق. بۇل ەپوستىڭ 12-15 شاقتى نۇسقالارى بولسا  كەرەك. مەنٸڭ  ٶزٸمدە 8 ۆاريانتى بار. سول  ۆاريانتتاردىڭ نەگٸزٸندە “قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ“ دەگەن 6 سەرييالىق تەلەسەريال تٷسٸرٸلدٸ. ال ەپوستارعا قييانات جاساۋ ٷشٸن ولاردى بٸلمەۋ كەرەك. فيلمنٸڭ ستسەناريٸن جازعان ادام جىردىڭ ۆاريانتتارىن بٸلمەدٸ  دەپ ايتا  المايمىن».

اۋ, اعايىن, مىناۋ قييانات بولماعاندا نە قييانات بولادى? سوندا بايان ماقساتقىزى مەن كو ماقساتى 15 نۇسقانىڭ ٸشٸنەن ەڭ سوراقىسىن قالدىرىپ, جاماندارىن جارىققا شىعارۋ بولعانى عوي, سولاي ما? ولاي ەمەس دەسە نەگە جوعارىداعى ەڭ كٶپ تاراعان 8 نۇسقانىڭ ەشقايسىسىن تاڭداماعان? نەگە مۇحيتدەنوۆتىڭ قولىنداعى سول 8 ۆاريانتتاردىڭ نەگٸزٸندە تٷسٸرٸلەدٸ? (مەنٸڭ, تٸپتٸ, سول «مۇحيتدەنوۆ نۇسقالارىن» نەگٸزگە العانىنا دا ٷلكەن كٷمەنٸم بار, ەكسپرومتقا ۇرىنعان با دەپ قورقامىن…). ەپوستاردىڭ ٸشٸندەگٸ پەندەشٸلٸكتٸ ەمەس (باتىرلار مەن سۇلۋلار دا قام سٷت ەمگەن پەندە ەكەنٸ بەلگٸلٸ, كەز-كەلگەن پەندەنٸڭ مۇقاعالي ايتقانداي: «ارىلايىن دەسەم دە پەندەلٸكتەن. ارىلاتىن بولمادىم. ول نەلٸكتەن?» دەپ ٶكٸنەتٸنٸ دە, وپىناتىنى دا راس), باتىرلىقتى, ادالدىقتى, ماحابباتتى, شىنايىلىقتى, سىپايىلىقتى, تەلٸم-تەربيەنٸ, ەل مەن جەردٸ سٷيۋدٸ, ۋەدەدە تۇرۋدى, ت.س.س. ناعىز ادامي قاسيەتتەردٸ جوعارى كٶركەمدٸك دەڭگەيدە جىرلايتىندارى عانا عاسىرلار سىرناعىنا تٶتەپ بەرٸپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا ٶتٸپ, جىر-داستانداردىڭ كلاسسيكاسىنا (لاتىنشادان اۋدارعاندا – ٷلگٸ ) اينالىپ, ٷلگٸلٸ-ٶنەگەلٸ  شىعارما ساناتىنا قوسىلمايتىن با ەدٸ?!.

«بارمانبەكوۆادان: «سەن باقىتتى بولۋعا تيٸستٸسٸڭ» دەيدٸ, باياندى شىعارىپ سالىپ تۇرىپ اناسى. و زامان دا بۇ زامان, قازاق اناسى كەتٸپ بارا جاتقان قىزىنا بۇلاي سٶيلەمەگەن, «بٸر اللاعا تاپسىردىم», «جاراتقان يەم جار بولسىن», «بارعان جەرٸڭدە باعىڭ اشىلسىن» دەگەن». …سوندا  نە مىنا  كينوداعى «تەربيەسٸ كەمٸس انا» كەتٸپ  بارا  جاتقان  قىزىنا «سەن بارعان  جەرٸڭدە باقىتتى  بولۋعا  تيٸستٸ ەمەسسٸڭ» دەپ  ايتۋى كەرەك پە?! لوگيكامەن دوس بولۋ كەرەك ارداگەر, جۋرناليست.»

مىناداي سٶز ساپتاستان, مىناداي سٶيلەم قۇرۋدان كەيٸن مەن «مەدەنيەتتانۋشى مۇحيتدەنوۆ» بار دەپ ەسەپتەمەيمٸن…

«انار حانىم  دەيٸن  دەسەم, “حانىم” تەك  قانا  حاندا بولار-دى. انار بيكە, انار بيكەش دەيٸن  دەسەم,  اۋىرىپ قالىپسىز, جاستار اۋىرمايدى (?)  عوي, انار بيشە دەيٸن دەسەم, جۇبايىڭىز – كٷمەن, بايدا عانا بيشە بولادى (بەيبٸشە/بايبيشە)».

بۇل سٶز بە, جوق, سٶزدٸڭ ب… ما? ەيەلٸن «بەيبٸشە» دەپ كٷمەنسٸز اتايتىنداردىڭ ماڭدايىندا اللانىڭ باسقان «بۇل – باي!» دەگەن مٶرٸ, نەمەسە قولىندا ادامدار بەرگەن «پەلەنشە تٷگەنشەۇلى «باي» اتالاتىن ادامدار ساناتىنا قوسىلدى» دەگەن سەرتيفيكاتى بولا ما ەكەن? «باي» سانالماسا دا 2 ەيەلٸ بار جاندار جەتكٸلٸكتٸ, ولار سوندا بٸرٸنشٸ ەيەلٸن قالاي اتاۋى كەرەك?..

«نەمەسە مىنا بٸر تۇسقا نازار اۋدارىڭىز: «قۇشاعىنا ٶزٸ كەلٸپ قۇلاعان قىزدان باس تارتاتىن قانداي جٸگٸتسٸڭ?». سەريالداعى جٸگٸتكە ٶزٸ اسىلعان قىزدىڭ سٶزٸ…»  ارداگەر  بارمانبەكوۆا  ەپوستىڭ بۇل  بەتٸ  دە  سٸز  ٷشٸن  قۇپييا  ەكەن, تاڭقالىپ  تۇرسىز عوي. ۇيىقتاپ جاتقان قوزىنىڭ  جانىنا  كەلٸپ باياننىڭ  ايتقان  سٶزٸ: ”جالعىزىم, مەنقاسىڭا  كەلٸپ  تۇرمىن, كٶڭلٸمدٸ  شىنىمەنەن  بەرٸپ  تۇرمىن. جاپانعا جالعىز بٸتكەن سەن بٸر شىنار, قۇلىن-تايداي ايقاسپاي بولدىم  قۇمار”. بابالار  سٶزٸ. “قوزى  كٶرپەش – بايان  سۇلۋ” دەندٸباي ايتباەۆ  نۇسقاسى. 58 بەت».

فيلمدە جٸگٸتتٸ بار-جوعى ەكٸنشٸ رەت كٶرٸپ, ەندٸ تانىسىپ تۇرعان قىز وسىلاي دەيدٸ. ەپوستا بايان ۇيىقتاپ جاتقان قوزىعا ەكەۋٸنٸڭ ٶمٸرٸ اياقتالاردىڭ الدىندا عانا كەلەدٸ. ايتباەۆ نۇسقاسىن وقىماساق تا, بويىن عاشىقتىقتىڭ عالامات وت-جالىنى شارپىعان باياننىڭ جان-دٷنيەسٸندەگٸ ارپالىستى, سول سەتتەگٸ, درامانىڭ شىرقاۋ شىڭىنداعى كٶڭٸل-كٷيٸن ەربٸر ەرەسەك ادام پايىمداي الادى دەپ ويلايمىن. ەندٸ وسى ەكٸ جاعدايدىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق جەر مەن كٶكتەي ەكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇرعان جوق پا? بۇل جەردە دانا ابايدىڭ سٶزٸ ەسكە تٷسەدٸ.

«اباي جولىندا» شەكٸرتتەرٸمەن وتىرعان ابايعا: «وسى جۇرت مەنٸ «قىرت» دەپ قويمايدى. كٶپ سٶيلەيتٸن ادام قىرت اتانار بولسا, وندا كەشە قۇنەكەم, بٷگٸن اباي اتانۋى تيٸس ەدٸ, نەگە مەنٸڭ قىر سوڭىمنان قالمايتىنىن…» دەپ جۇمان قىرتتىڭ شاعىمداناتىنى, وعان ابايدىڭ: «اقساقال, قىرت اتانۋ ٷشٸن كٶپ سٶيلەپ ەۋرەلەنۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. «قاتىن, بوران باستالماي تۇرىپ ت…پ العانىم اقىل بولعان ەكەن» دەگەن سٶز جەتەدٸ» دەپ  جاۋاپ بەرەتٸنٸ بار ەمەس پە?  بٸزدە دە سونىڭ كەرٸ كەلٸپ وتىر عوي دەيمٸز.

ولاي دەۋٸمٸزگە تاعى بٸر سەبەپ, تاريحشى, تٷركولوگ, مەدەنيەتتانۋشى اعامىز ماقالاسىنىڭ «بٸسمٸللەسٸن» بىلاي باستايدى: «بايلىعىم 5 مىڭعا تامان كٸتەپ, فونوتەكامدا بٸر مىڭنان اسا كٷي, بٸر  مىڭنان  اسا ەن, تەرمەلەر, بٷكٸل  دەرلٸك ەۆروپا كلاسسيكاسى بار. بايان وسى اتموسفەرادا ٶستٸ, سوندىقتان كەيدە ەشكٸ اپا بولا  الادى, ال جەزدەڭ تەكە دەگەن تٷسٸنٸك جوق. ”ەكە – بالاعا سىنشى”, سوندىقتان دا “الاش” سىيلىعىنىڭ يەگەرٸنەن (قازىبەك يسانى مەڭزەگەنٸ) ٶرەسٸ ەلدەقايدا جوعارى». بوكستان 1964 جىلعى توكيو وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى, ۆال باركەر كۋبوگىن يەلەنگەن جالعىز كەڭەس سپورتشىسى, مۆتۋ تٷلەگٸ, تەحنيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى ۆالەريي پوپەنچەنكونىڭ «…ي ۆەچنىي بوي» دەگەن تاماشا كٸتابى بار. اۆتور ٶزٸن وسىنداي بيٸككە جەتۋٸنٸڭ بٸر سەبەبٸن جاس بوزبالا كەزٸندە ٶزٸنەن بٸر-ەكٸ جاس ٷلكەن, «ستيلياگا» جٸگٸتتٸڭ جازدىكٷنٸ بولسا دا, تەرٸ كوستيۋم-شالبار كيٸپ – ەلدە ەشكٸمدە جوق قوي! – جٷرگەنٸن, سونشالىقتى ەرسٸ ەكەنٸن بايقاماعانى ٷلكەن وي سالعانىن, سول كٷننەن باستاپ ٶزٸنە سىرتقى سىنشى كٶزبەن قاراۋدى, ٶزٸن ٷنەمٸ قاداعالاپ وتىرۋدى ٷيرەنگەنٸن جازادى.  ماقسات اعامىز دا ٶزٸنە سىن كٶزبەن قاراپ ٷيرەنبەگەندٸكتەن, سونشاما كٸتاپتىڭ بايانعا قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزە الماعانىن, ال, ۇلتىنىڭ تٸلٸن بٸلمەگەن, ونىڭ, ەسٸرەسە, قازاقتىڭ تەڭدەسسٸز جىرلارىن, ٶلەڭدەرٸن, ەرتەگٸ-اڭىزارىن وقىپ-تٷسٸنە المايتىن ادام ەشۋاقىتتا قازاقتىڭ جانىن ۇعىنا المايتىنىن (بۇل سٶز تەك بايانعا عانا ەمەس, بارلىق ورىستٸلدٸ قازاق ۇل-قىزعا قاتىستى), ۇعىنا الماعاندىقتان ول جٷز جەردەن تايبۋرىلداي دارا تۇلپار بولىپ تۋسىن, كٶبٸكتٸنٸڭ كٶكالاسىنا قانشا تىرىسسا دا «12 كٷننٸڭ كەمدٸگٸنٸڭ» كەسٸرٸنەن  جەتە المايتىنىن, سول سەبەپتٸ ۇلتىما قىزمەت ەتتٸم دەگەندەردٸڭ كەيبٸر يگٸ ويلى ٸسٸنٸڭ ٶزٸ «حوتەل كاك لۋچشە, پولۋچيلوس كاك ۆسەگدا» بولىپ شىعاتىنىن تٷسٸنە الماي وتىر. سوندىقتان دا, قىزىن “الاش” سىيلىعىنىڭ يەگەرٸنەن ٶرەسٸ ەلدەقايدا جوعارى» دەپ, بوس ارمانداپ تا قويادى.  قازاقتىڭ دارىندى اقىنى, ۇلت مٷددەسٸن قورعاۋشى كٷرەسكەر, قوعام قايراتكەرٸ قازىبەك يسا مەن بايان الاگوزوۆانىڭ ٶرەلەرٸنٸڭ اراسى جەر مەن كٶكتەي ەكەنٸن ەلدٸڭ بەرٸ بٸلٸپ, ەكە قييالىنا ٸشتەي كٷلٸپ تە وتىر.  بەلگٸلٸ جۋرناليست  گٷلمەرييا بارمانبەكوۆانى سوتپەن قورقىتىپ قويادى دا, ٶزٸنٸڭ جاس بالاشا  «يسا ع.س»  دەپ,  قازاق اقىنىنىڭ باباسىنىڭ اتىن كەلەكەگە اينالدىرىپ وتىرعانى ناعىز زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەتٸن ەرەكەت ەكەنٸن  جەتپٸستەن اسقانشا جەتەسٸنە جەتپەگەنٸنە تاڭىم بار.  ٶكٸنٸشتٸ-اق. كينوداعى بايان ٶزٸن-ٶزٸ قورعاي المايدى,  ٶمٸردەگٸ بايان بولسا ٶزٸن, قازاقشا تٷسٸرگەن «بايان سۇلۋىن»  ورىسشا قورعاپ ەلەك. ونىڭ ٷستٸنە سەريالدى قارجىلاندىرۋدان كوررۋپتسييا يٸسٸ مٷڭكي باستاعانى دا جازىلۋدا جەلٸلەردە.  كينو, دا ي تولكو…

«قازاقتىڭ  سالت-تەستٷرٸنٸڭ بەرٸ تۇنىپ تۇرعان بٸلٸم»*

سٶزٸمٸز سوڭىندا نەگە «قازاقتىڭ پروديۋسەرلەرٸ مەن رەجيسسەرلەرٸ, قازاقتىڭ ەرتەگٸسٸ مەن ەپوستارىنا جولاماڭىزدارشى!» دەگەنٸمٸز جايلى بٸر-ەكٸ اۋىز سٶز. بٸز كەڭەس كەزەڭٸنەن قالعان ەرتەگٸنٸ كينوعا (قانداي تٷرٸ بولسىن) تٷسٸرسەك تونىن تەرٸس اينالدىرىپ جٸبەرەتٸن جامان ەدەت بار. مىسالى, بٸر عانا «ەر تٶستٸكتٸ» الايىق.  ەلكەي مارعۇلان اتامىز «ەڭ ەسكٸ دەۋٸردە شىققان, ەڭ ماعىنالى, ەڭ سۇلۋ جىر» دەپ باعالاعان ول ٶزٸنٸڭ ساققۇلاق, تاۋسوعار, كٶلجۇتار, جەلاياق سيياقتى كەيٸپكەرلەرٸ ارقىلى ەلەمدٸك ميفولوگييادا دارا تۇرعان دٷنيە. سونى بٸز وسىدان بٸراز جىل بۇرىن «بويسيا, ۆراگ, دەۆياتوگو سىنا» دەپ كينوعا تٷسٸردٸك. ۇمتىپاسام, باستى رٶلدە نۇرماحان جانتٶرين وينايدى-اۋ دەيمٸن. بٸراق, فيلمدە دوستاردىڭ ورنىنا «تاس بول! تاس بول!» دەپ جٷرگەن سيقىرشىنى كٶرەسٸڭ.

سەريالدىڭ ەكٸ سەريياسىنىڭ ٶزٸندە اتتىڭ جٷگەنٸن الماي وتقا جٸبەرە سالادى; قىمىزدى كەسەگە جارتىسىنا جەتكٸزبەي قۇيادى; بٸر توپ ەر ادامنىڭ دەل الدىنان ەيەل بالا كەسٸپ ٶتەدٸ; شايقاسىپ جاتقان قاراقشىلارعا كٶمەك كەلٸپ قالعاندا قوزى اتىنا قاراي ۇمتىلۋدىڭ ورنىنا قاشىپ تالدىڭ اراسىنا تىعىلادى; قودار قارابايعا «مەنٸڭ ۇرىن كەلگەنٸمدٸ ەلگە تەگٸس حابارلا(?)!» دەيدٸ,  ت.ت., قيسىنسىزدىقتى ايتىپ تاۋىسۋ قيىن.

يگٸ جاقسىلار! قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن بۇزىپ, ەرتەگٸ-اڭىز بەن ەپوس-جىرلاردىڭ جەلٸسٸن ٶزگەرتٸپ كٶرسەتۋگە ەشكٸمنٸڭ حاقىسى جوق! ٶيتكەنٸ, ونىڭ بەرٸ – وي, بٸلٸم! سۇرىپتالعان ساف التىن! بٸز ەڭ بولماسا ورىستار سەكٸلدٸ دايىن جەلٸمەن تٷسٸرە المايدى ەكەنبٸز, وندا ٶزٸمٸزشە ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, ٶتكەندەردەن دانا بولۋعا تىرىسپايىق, ودان-داعى ٶز قولىمىزدان كەلەتٸن بٷگٸنگٸ كٷن جايىن قاۋزاي بەرەيٸك. (بايان ەنشٸ قىزدار توبىن قالاي قۇرعانى جايلى بٸر ەمەس ون سەرييا تٷسٸرسٸن…).

بٸلٸمدٸ, ەسكٸ يدەولوگييامەن ۋلانباعان جاڭا, جاس ۇرپاقتىڭ ٶسٸپ جەتٸلگەنٸن كٷتەيٸك.  ٶتٸنٸش – تيٸسپەڭٸزدەرشٸ. قۇداي ٷشٸن!

  *سەمەنوۆ-تيان-شانسكييدٸڭ سٶزٸ

ٶمٸرزاق اقجٸگٸت