Umytpasam, shilde aiy bolatyn. Túski úzilis. Jumys bólmecinde jalǵyz qaldym. Áriptesterimniń birazy eńbek demalysynda, qalǵandary túski asqa ketti. Biraz kún buryn bastaǵan kitabymdy aiaqtaýdyń qamyna kiristim. Ol Ózbekáli Jánibekovtiń «Taǵdyr taǵylymy» kitaby bolatyn. Kitapty oqyǵan saiyn kózge jas úiiriledi. Sol sebepti kitapty jalǵyz qalyp oqýdy uiǵarǵanmyn. Átteń, netken ǵumyr. Balǵyn balalyq shaqtyń qyzyǵy men qiynshylyǵy qatar júrgen Ózbekáli aǵamnyń taǵdyry osyndai bolǵan eken-aý dep te qoiamyn. Áke men anadan erte aiyrylǵan qandai qiyn... Ózbekáli aǵamyz sonyń bárine tótep berip, bilimin shyńdap, ómirlik maqsat quryp, soǵan ózin-ózi jeteledi. Kemshilikteri úshin ózin-ózi qamshylady. Bul taǵdyrdyń taǵylymy.
Áriptesterim túski úzilisten kelgenshe kitapty oqyp bitirdim. Ázbekáli aǵamnyń balǵyn shaqtaǵy alǵa qoiǵan armandarynyń birshamasy oryndaldy. Ol qazaq halqynyń rýhani mádenieti men ónerin búkil álemge tanytý edi. Sonyń jolynda aianbai ter tókti. Elimizdegi kóptegen murajailardy óz qolymen jasady. Ózbekáli aǵamyz murajai isiniń janashyry, ári bilgiri edi.
Áýlie kesenesi negizinde qurylǵan «Áziret Sultan» qoryq-murajaiynyń da qurylýyna Ózbekáli aǵamyzdyń jasaǵan eńbegi orasan. Keńes úkimetiniń qylyshynan qany tamyp turǵan shaqta kesenede jerlengen handar men sultandar, biler jáne batyrlardyń qulpytastaryn murajai ekspozitsiiasyna qoidy. Jerlengen tulǵalar týraly áńgimeler ol óz aldyna bir bólek dúnie bolatyn. Ózbekáli aǵamyz óziniń batyldyǵynyń arqasynda az ýaqyttyń ishinde mýzei ekspozitsiiasyn jasap shyqty. Bul ekiniń biriniń qolynan kele bermeitin sharýa edi. Sondai-aq, ateistik qoǵamda eń aldymen elimizde áýlie babamyz — Qoja Ahmet Iasaýidiń murasy men ilimine betburysty bastaǵan da osy Ózbekáli Jánibekov bolatyn. Kóne «Diýani hikmetterdiń» nusqalaryn murajai qoryna jinaqtai bastady jáne saqtalǵan qulpytastardy oqýdy da qolǵa alǵan bolatyn.
HIV ǵasyrdyń basty qundylyǵy Qoja Ahmet Iasaýi kesenesiniń opyrylyp qulaý qaýpi tóngen bólikteri – Bas portal men meshit bólmesi myǵymdaldy. Qabirhananyń edenin bastapqy deńgeiinde qalpyna keltirip, Qoja Ahmet Iasaýidiń eńkeiip, qulaýǵa ainalǵan qulpytasyn túzetýge múmkindik berdi. Keń aýqymdy jumystarynyń nátijesinde kesene-meshittiń negizgi segiz zalynda, sol siiaqty HV-HVI ǵasyrlarda turǵyzylyp, 1975 jylǵa deiin jumys istegen Shyǵys monshasynda, HIH ǵasyr Juma meshitinde jylyna 450-500 myńǵa jýyq kelýshiler tamashalaityn murajai ekspozitsiiasy ornalastyryldy.
Qazaqtyń kemeńger jazýshysy Ábish Kekilbaev: «Ulttyq memleketimizdiń qaitadan qalpyna keltirilip, Táýelsiz damý jolyna túsýine de Ózaǵanyń sińirgen eńbegi erekshe" dese, halyq jazýshysy Sh.Murtaza "Ózbekáli Jánibekov búkil sanaly ómirinde qazaq halqynyń dúniejúzilik tsiviziliiatsiiaǵa qosqan úlesin dáleldeýmen ótti"- dep, baǵasyn berdi. Ǵalym, professor Myrzatai Joldasbekov Ózbekáli Jánibekov jaiynda bylai syr shertedi: «Nurly júzdi, ádemi qońyr úndi, jaratylysy bólek Ózbekáli el tarihy men mádenietiniń bilgiri, qasiettiń tunyp turǵan tunbasy, oidyń tereńi halqymyzdyń keskini menen kelbeti, qairaty menen aibaty edi, arysy edi, dara tulǵasy edi, eliniń asyly, barshanyń jaqyny edi, qaiyspaityn qara nary, shalys baspaityn kerjorǵasy edi, boiyn jasyrǵan tulpar edi. Zamanymyzdyń Buqar jyraýy, Tóle bii edi» dep, erekshe baǵalǵan eken.
Kitapty aiaqtaǵan soń sanamda tereń oi týdy. Qazaqtyń Ózbekálisindei daryndy, kemeńger, batyl tulǵanyń jasaǵan eńbekterin jas jetkinshekterge nege nasihattamasqa? Murajai basshysyna kórme ashsaq degen usynysymdy bildirdim. Mekeme basshysy qoldaý kórsetetindigin jetkizdi. Ókinishtisi, murajaida tek Ózbekáli aǵamyzdyń ózi ótkizgen kitap sóresi men «Qońyrat» toqyma kilemi bar eken. Eki jádigermen kórme ótkize almaitynymyz anyq. Otyra qalyp, áriptesterimnen Ózbekáli aǵamyzdyń úiiniń telefonyn alyp qońyraý shaldym. Qalihan apam telefondy kóterdi.
«Apa, amansyz ba? Men Túrkistannan habarlasyp otyrmyn. «Áziret Sultan» qoryq- murajaiynan esimim Berik. Tanydyńyz ba?» Qalihan apa 2008 jyly murajaidyń 30 jyldyq mereitoiynyń qadirli qonaǵy bolǵan bolatyn. Meni birden tanydy. Amandyq- saýlyq surasyp bolǵan soń, «jaishylyq pa, balam?» dedi. «Sizdiń maǵan úlken kómegińiz qajet. Murajaidan Ózbekáli aǵamyzǵa arnap 28 tamyz kúni týylǵan kúnine orai kórme ashsaq degen josparymyz bar» dedim. Qalihan apa maǵan Ózbekáli aǵamyz ómirden ozǵan kezde kóptegen jádigerlerin Almatynyń Ortalyq murajaiy men Otyrar arheologiialyq qoryq-murajaiynyń qyzmetkerlerine bergendigin jetkizdi. Biraq ózinde saqtaǵan birshama zattarynyń bar ekendigin aitty. Sóz barysynda Qalihan apa meniń jasymdy surady.
Men «jiyrma jetidemin» dedim.
«Osy ýaqytqa deiin Ózekeńniń jádigerlerin alǵan murajaidyń biri de ekspozitsiia, ne bolmasa kórme de jasamady» dep renishisin bildirdi. «Apa, kóresiz, jasaimyz, ol qoldan keletin sharýa» dedim. Shyny kerek, biraz senimsizdik bildirip, sóz sońynda Qalihan apa kelisimin berip, Almatydan birshama Ózbekáli aǵamyzdyń kózi tirisinde tutynǵan zattaryn berdi. Aǵamyzdyń kitaptaryn aqtaryp fotosýretterin kórmege qoiýǵa shyǵarýdy uiǵardyq. Qyzý jumystar júrgizildi. 2009 jyly 28 tamyz kúni Qoja Ahmet Iasaýi kesenesinde «Ózbekáli Jánibekov — memleket jáne qoǵam qairatkeri» taqyrybynda kórme ashyldy. Bul óz aldyna basty jańalyq boldy. Oǵan deiin Qoja Ahmet Iasaýi kesenesinde jeke tulǵaǵa arnalǵan kórme ashylmaǵan eken. Kórmeniń ashylýyna Ózbekáli aǵamyzdyń zaiyby Qalihan Jánibekova, aǵaiyn týystary men kózin kórgen azamattar shaqyryldy. Sonda minberge shyqqan Qalihan apa murajai ujymyna sheksiz alǵasyn bildirip, batasyn berdi. Men ózimdi sonda baqytty sezindim. Oiyma alǵan isimniń ońdy bolǵandyǵyna qatty qýandym. Adam balasyna budan artyq marapat bar ma? Sondai-aq, 2010 jyly Qalihan apamyz Túrkistanǵa arnaiy at basyn buryp, Ózbekáli aǵamyzdyń «Adyrna» folklorly ansambl ókilderine ózi tikken kóilekterin tabys etti. Araǵa bir jyl salyp Almatydaǵy úiine baryp, Ózbekáli aǵamyzdyń jeke kitaphanasynan 30-ǵa jýyq kitaptary men shapanyn alyp murajaiǵa qoryna ótkizildi. Qazirgi tańda murajaida Ózbekáli aǵamyzǵa qatysty qundy dúnieler kún sanap kóbeiip keledi.
Qoǵam qairatkeriniń týǵanyna 85 jyl tolýyna orai, Qoja Ahmet Iasaýi kesenesiniń Qujyra bólmesinde turaqty ekspozitsiia qurylyp, kelýshilerge áli qyzmet kórsetýde.
Dana halqymyz «Óli riza bolmai, tiri baiymaidy» deidi. Sondyqtan Ózbekáli Jánibekovtyń halqy úshin jasaǵan eńbekterin nasihattaý siz ben bizge ortaq abyroily is.
Berik BAIBOLOV,
Túrkistan qalasy.
.jpg)