ۇمىتپاسام, شٸلدە ايى بولاتىن. تٷسكٸ ٷزٸلٸس. جۇمىس بٶلمەcٸندە جالعىز قالدىم. ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ بٸرازى ەڭبەك دەمالىسىندا, قالعاندارى تٷسكٸ اسقا كەتتٸ. بٸراز كٷن بۇرىن باستاعان كٸتابىمدى اياقتاۋدىڭ قامىنا كٸرٸستٸم. ول ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆتٸڭ «تاعدىر تاعىلىمى» كٸتابى بولاتىن. كٸتاپتى وقىعان سايىن كٶزگە جاس ٷيٸرٸلەدٸ. سول سەبەپتٸ كٸتاپتى جالعىز قالىپ وقۋدى ۇيعارعانمىن. ەتتەڭ, نەتكەن عۇمىر. بالعىن بالالىق شاقتىڭ قىزىعى مەن قيىنشىلىعى قاتار جٷرگەن ٶزبەكەلٸ اعامنىڭ تاعدىرى وسىنداي بولعان ەكەن-اۋ دەپ تە قويامىن. ەكە مەن انادان ەرتە ايىرىلعان قانداي قيىن... ٶزبەكەلٸ اعامىز سونىڭ بەرٸنە تٶتەپ بەرٸپ, بٸلٸمٸن شىڭداپ, ٶمٸرلٸك ماقسات قۇرىپ, سوعان ٶزٸن-ٶزٸ جەتەلەدٸ. كەمشٸلٸكتەرٸ ٷشٸن ٶزٸن-ٶزٸ قامشىلادى. بۇل تاعدىردىڭ تاعىلىمى.
ەرٸپتەستەرٸم تٷسكٸ ٷزٸلٸستەن كەلگەنشە كٸتاپتى وقىپ بٸتٸردٸم. ەزبەكەلٸ اعامنىڭ بالعىن شاقتاعى العا قويعان ارماندارىنىڭ بٸرشاماسى ورىندالدى. ول قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸ مەن ٶنەرٸن بٷكٸل ەلەمگە تانىتۋ ەدٸ. سونىڭ جولىندا ايانباي تەر تٶكتٸ. ەلٸمٸزدەگٸ كٶپتەگەن مۇراجايلاردى ٶز قولىمەن جاسادى. ٶزبەكەلٸ اعامىز مۇراجاي ٸسٸنٸڭ جاناشىرى, ەرٸ بٸلگٸرٸ ەدٸ.
ەۋليە كەسەنەسٸ نەگٸزٸندە قۇرىلعان «ەزٸرەت سۇلتان» قورىق-مۇراجايىنىڭ دا قۇرىلۋىنا ٶزبەكەلٸ اعامىزدىڭ جاساعان ەڭبەگٸ وراسان. كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان شاقتا كەسەنەدە جەرلەنگەن حاندار مەن سۇلتاندار, بيلەر جەنە باتىرلاردىڭ قۇلپىتاستارىن مۇراجاي ەكسپوزيتسيياسىنا قويدى. جەرلەنگەن تۇلعالار تۋرالى ەڭگٸمەلەر ول ٶز الدىنا بٸر بٶلەك دٷنيە بولاتىن. ٶزبەكەلٸ اعامىز ٶزٸنٸڭ باتىلدىعىنىڭ ارقاسىندا از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە مۋزەي ەكسپوزيتسيياسىن جاساپ شىقتى. بۇل ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيتٸن شارۋا ەدٸ. سونداي-اق, اتەيستٸك قوعامدا ەڭ الدىمەن ەلٸمٸزدە ەۋليە بابامىز — قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ مۇراسى مەن ٸلٸمٸنە بەتبۇرىستى باستاعان دا وسى ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ بولاتىن. كٶنە «ديۋاني حيكمەتتەردٸڭ» نۇسقالارىن مۇراجاي قورىنا جيناقتاي باستادى جەنە ساقتالعان قۇلپىتاستاردى وقۋدى دا قولعا العان بولاتىن.
حٸV عاسىردىڭ باستى قۇندىلىعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنٸڭ وپىرىلىپ قۇلاۋ قاۋپٸ تٶنگەن بٶلٸكتەرٸ – باس پورتال مەن مەشٸت بٶلمەسٸ مىعىمدالدى. قابٸرحانانىڭ ەدەنٸن باستاپقى دەڭگەيٸندە قالپىنا كەلتٸرٸپ, قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ ەڭكەيٸپ, قۇلاۋعا اينالعان قۇلپىتاسىن تٷزەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. كەڭ اۋقىمدى جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە كەسەنە-مەشٸتتٸڭ نەگٸزگٸ سەگٸز زالىندا, سول سيياقتى حV-حVٸ عاسىرلاردا تۇرعىزىلىپ, 1975 جىلعا دەيٸن جۇمىس ٸستەگەن شىعىس مونشاسىندا, حٸح عاسىر جۇما مەشٸتٸندە جىلىنا 450-500 مىڭعا جۋىق كەلۋشٸلەر تاماشالايتىن مۇراجاي ەكسپوزيتسيياسى ورنالاستىرىلدى.
قازاقتىڭ كەمەڭگەر جازۋشىسى ەبٸش كەكٸلباەۆ: «ۇلتتىق مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قايتادان قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, تەۋەلسٸز دامۋ جولىنا تٷسۋٸنە دە ٶزاعانىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ەرەكشە" دەسە, حالىق جازۋشىسى ش.مۇرتازا "ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ بٷكٸل سانالى ٶمٸرٸندە قازاق حالقىنىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك تسيۆيزيليياتسيياعا قوسقان ٷلەسٸن دەلەلدەۋمەن ٶتتٸ"- دەپ, باعاسىن بەردٸ. عالىم, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ جايىندا بىلاي سىر شەرتەدٸ: «نۇرلى جٷزدٸ, ەدەمٸ قوڭىر ٷندٸ, جاراتىلىسى بٶلەك ٶزبەكەلٸ ەل تاريحى مەن مەدەنيەتٸنٸڭ بٸلگٸرٸ, قاسيەتتٸڭ تۇنىپ تۇرعان تۇنباسى, ويدىڭ تەرەڭٸ حالقىمىزدىڭ كەسكٸنٸ مەنەن كەلبەتٸ, قايراتى مەنەن ايباتى ەدٸ, ارىسى ەدٸ, دارا تۇلعاسى ەدٸ, ەلٸنٸڭ اسىلى, بارشانىڭ جاقىنى ەدٸ, قايىسپايتىن قارا نارى, شالىس باسپايتىن كەرجورعاسى ەدٸ, بويىن جاسىرعان تۇلپار ەدٸ. زامانىمىزدىڭ بۇقار جىراۋى, تٶلە بيٸ ەدٸ» دەپ, ەرەكشە باعالعان ەكەن.
كٸتاپتى اياقتاعان سوڭ سانامدا تەرەڭ وي تۋدى. قازاقتىڭ ٶزبەكەلٸسٸندەي دارىندى, كەمەڭگەر, باتىل تۇلعانىڭ جاساعان ەڭبەكتەرٸن جاس جەتكٸنشەكتەرگە نەگە ناسيحاتتاماسقا? مۇراجاي باسشىسىنا كٶرمە اشساق دەگەن ۇسىنىسىمدى بٸلدٸردٸم. مەكەمە باسشىسى قولداۋ كٶرسەتەتٸندٸگٸن جەتكٸزدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, مۇراجايدا تەك ٶزبەكەلٸ اعامىزدىڭ ٶزٸ ٶتكٸزگەن كٸتاپ سٶرەسٸ مەن «قوڭىرات» توقىما كٸلەمٸ بار ەكەن. ەكٸ جەدٸگەرمەن كٶرمە ٶتكٸزە المايتىنىمىز انىق. وتىرا قالىپ, ەرٸپتەستەرٸمنەن ٶزبەكەلٸ اعامىزدىڭ ٷيٸنٸڭ تەلەفونىن الىپ قوڭىراۋ شالدىم. قاليحان اپام تەلەفوندى كٶتەردٸ.
«اپا, امانسىز با? مەن تٷركٸستاننان حابارلاسىپ وتىرمىن. «ەزٸرەت سۇلتان» قورىق- مۇراجايىنان ەسٸمٸم بەرٸك. تانىدىڭىز با?» قاليحان اپا 2008 جىلى مۇراجايدىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قادٸرلٸ قوناعى بولعان بولاتىن. مەنٸ بٸردەن تانىدى. اماندىق- ساۋلىق سۇراسىپ بولعان سوڭ, «جايشىلىق پا, بالام?» دەدٸ. «سٸزدٸڭ ماعان ٷلكەن كٶمەگٸڭٸز قاجەت. مۇراجايدان ٶزبەكەلٸ اعامىزعا ارناپ 28 تامىز كٷنٸ تۋىلعان كٷنٸنە وراي كٶرمە اشساق دەگەن جوسپارىمىز بار» دەدٸم. قاليحان اپا ماعان ٶزبەكەلٸ اعامىز ٶمٸردەن وزعان كەزدە كٶپتەگەن جەدٸگەرلەرٸن الماتىنىڭ ورتالىق مۇراجايى مەن وتىرار ارحەولوگييالىق قورىق-مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸنە بەرگەندٸگٸن جەتكٸزدٸ. بٸراق ٶزٸندە ساقتاعان بٸرشاما زاتتارىنىڭ بار ەكەندٸگٸن ايتتى. سٶز بارىسىندا قاليحان اپا مەنٸڭ جاسىمدى سۇرادى.
مەن «جيىرما جەتٸدەمٸن» دەدٸم.
«وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٶزەكەڭنٸڭ جەدٸگەرلەرٸن العان مۇراجايدىڭ بٸرٸ دە ەكسپوزيتسييا, نە بولماسا كٶرمە دە جاسامادى» دەپ رەنٸشٸسٸن بٸلدٸردٸ. «اپا, كٶرەسٸز, جاسايمىز, ول قولدان كەلەتٸن شارۋا» دەدٸم. شىنى كەرەك, بٸراز سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرٸپ, سٶز سوڭىندا قاليحان اپا كەلٸسٸمٸن بەرٸپ, الماتىدان بٸرشاما ٶزبەكەلٸ اعامىزدىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە تۇتىنعان زاتتارىن بەردٸ. اعامىزدىڭ كٸتاپتارىن اقتارىپ فوتوسۋرەتتەرٸن كٶرمەگە قويۋعا شىعارۋدى ۇيعاردىق. قىزۋ جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ. 2009 جىلى 28 تامىز كٷنٸ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸندە «ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ — مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ» تاقىرىبىندا كٶرمە اشىلدى. بۇل ٶز الدىنا باستى جاڭالىق بولدى. وعان دەيٸن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸندە جەكە تۇلعاعا ارنالعان كٶرمە اشىلماعان ەكەن. كٶرمەنٸڭ اشىلۋىنا ٶزبەكەلٸ اعامىزدىڭ زايىبى قاليحان جەنٸبەكوۆا, اعايىن تۋىستارى مەن كٶزٸن كٶرگەن ازاماتتار شاقىرىلدى. سوندا مٸنبەرگە شىققان قاليحان اپا مۇراجاي ۇجىمىنا شەكسٸز العاسىن بٸلدٸرٸپ, باتاسىن بەردٸ. مەن ٶزٸمدٸ سوندا باقىتتى سەزٸندٸم. ويىما العان ٸسٸمنٸڭ وڭدى بولعاندىعىنا قاتتى قۋاندىم. ادام بالاسىنا بۇدان ارتىق ماراپات بار ما? سونداي-اق, 2010 جىلى قاليحان اپامىز تٷركٸستانعا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, ٶزبەكەلٸ اعامىزدىڭ «ادىرنا» فولكلورلى انسامبل ٶكٸلدەرٸنە ٶزٸ تٸككەن كٶيلەكتەرٸن تابىس ەتتٸ. اراعا بٸر جىل سالىپ الماتىداعى ٷيٸنە بارىپ, ٶزبەكەلٸ اعامىزدىڭ جەكە كٸتاپحاناسىنان 30-عا جۋىق كٸتاپتارى مەن شاپانىن الىپ مۇراجايعا قورىنا ٶتكٸزٸلدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا مۇراجايدا ٶزبەكەلٸ اعامىزعا قاتىستى قۇندى دٷنيەلەر كٷن ساناپ كٶبەيٸپ كەلەدٸ.
قوعام قايراتكەرٸنٸڭ تۋعانىنا 85 جىل تولۋىنا وراي, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنٸڭ قۇجىرا بٶلمەسٸندە تۇراقتى ەكسپوزيتسييا قۇرىلىپ, كەلۋشٸلەرگە ەلٸ قىزمەت كٶرسەتۋدە.
دانا حالقىمىز «ٶلٸ ريزا بولماي, تٸرٸ بايىمايدى» دەيدٸ. سوندىقتان ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆتىڭ حالقى ٷشٸن جاساعان ەڭبەكتەرٸن ناسيحاتتاۋ سٸز بەن بٸزگە ورتاق ابىرويلى ٸس.
بەرٸك بايبولوۆ,
تٷركٸستان قالاسى.
.jpg)