Ómirde de, óleńde de qaharman

Kompartiia tarap, Keńes ókimeti qulap, táýelsizdikke qolymyz jetken sonaý tusta aqyn, halyq jazýshysy Hamit Erǵalievke bir tilshi kelip:

– Siz «partiia men halyq birtutas» deitin dáýirde «Biz de búgin vahtadamyz úsh ese, Aqyndardyń shamy túnde sónbeidi, Óleńim de partiianyń múshesi, Partiialyq poeziia sóileidi» dep jyrladyńyz. Endigi jerde óz partiialylyǵyńyz týraly qandai pikirdesiz? – degen qiturqylaý suraq qoiǵanda:

– Men álemdi fashizmnen aman saqtap qalmaq bolǵan kompartiiaǵa qardai boraǵan oqtyń astynda, soǵysta qabyldandym. Al keiingi basynan shirigen balyqtyń óli denesinen meni izdep taba almaisyz. Óz basym endi eshqandai partiiaǵa senbeimin! – dep bultarmai jaýap bergen eken.

Odan ári qarai: «Azap-sordy baq-dáýlet dep, qarańǵyny jaryq dep, qylmys qylýdy qyraǵylyq dep, ana tilin umytýdy saýattylyq dep, bárin kerisinshe quptap, ábden eseńgirep qalǵan halyqtyń tym bolmasa azdap aqyl-esin jinaǵanyn kórse, bizdiń urpaqqa sol da jetip jatyr. Biz áli ult bolyp áreket qylýdy umytqan kúidemiz», – dep óz kózqarasyn ashyp aitqan.

Qashan da has batyrdyń qylyshyndai qairaýly turatyn qairan Hamań bul jerde de qiyp túsken! Bul jaýaptan beri jiyrma bes jyl ótti, al biz bolsaq ana tilin umytýdy saýattylyq dep áli júrmiz!

Ádebiet áleminde iltipatpen «Hamań» atanǵan qaitalanbas aqyn, qazaq poeziia­­synyń klassigi Hamit Erǵaliev týraly aitý da, jazý da ońai emes. Bul jerde, ásirese, onyń shyrǵalańǵa toly taǵdyrynyń ainasyndai epikalyq keń qulashty, tereń tolǵamdy shyǵarmalaryn tilge tiek etý úshin aldymen onyń ómir jolyna úńilý kerek bolary sózsiz.

1987 jyly Atyraý oblysynda Fariza apai jol-jónekei kóz ushynda buldyrai qaraýytyp kóringen eski jurtty kórsetip: «Anaý jatqan «Erǵali kútiri» degen jer, Hamańnyń týǵan aýylynyń orny. Ákesi ataqty bai bolǵan eken» degeni esimde qalyp qoiypty. «Kútir» degen shamasy «hýtor» degen sózden shyqqan bolýy kerek.

Báibisheden týyp, ýyzynda jaryǵan Hamit aqynnyń azan shaqyryp qoiǵan tolyq aty – Ǵabdolhamit. Arǵy atalary­nan aqyndyq daryǵan bala alty jasynan «qulannyń qodyǵy, botanyń bodyǵy» dep uiqastyra bastapty. 10 jasynda ákesiniń malyn kedei-kepshikter tárkilemei-aq bólisip alady. Erǵali ózi toqalymen, bala-shaǵasymen jer aýdarylady da, jolshybai qamaýǵa alynyp, Tekeniń túrmesinde qapasta jatyp, qaza bolady. Al báibishesi Baǵdagúl «talaq qaǵazyn» alyp, sút kenjesimen birge elde qalǵan. Biraq bolashaq aqynǵa «bai-qulaqtyń tuqymy», «halyq jaýynyń balasy» degen sol zamandaǵy jeksuryn, súikimsiz attar birden jamalady. Sóitip, aldymen jáditshe saýat ashyp, artynan latyn qarpin igergen Hamittyń oqýǵa degen yntasy tasqa soǵyla beredi. Shanshýdai qadalǵan suq kózder men túrpidei tigen sýyq sózderdiń syzyna shydamai, mektep-internattyń 5-klasyn aiaqtamai jatyp, oqýdan shyǵýǵa májbúr bolady. Óz sózimen aitsaq:

«Astymda kók taiymmen zarlap shabam,Siynam arýaǵyńa Qoiys babam», degen ýdai ashy óleńmen «ýyz dáýren­­di on bir jasynda aiaqtap», eseiýge erte bet burady. Birer jyl bederinde sheshesin kóndirip, Qamysqaladan Úishik qalasyna kóship, FZÝ-ǵa túsedi. FZÝ-dan ol «plotnik-stoliar» degen mamandyq alyp shyǵady. 16 jasynda oqý bitirgen Hamańdy mamandyq boiynsha jumysqa alynǵanǵa deiin búkil kýrsymen birge teńiz jaǵasyndaǵy portta jylǵa jaqyn júkshilikke salady. Atpal azamattardyń óziniń belin qaiystyratyn bul júkshilik jumys áli qabyrǵasy qatpaǵan jas balaǵa aýyr tiedi. Sodan Hamań parohodpen Tekege baryp, Oral pedinstitýty janyn­daǵy rabfakqa oqýǵa qabyldanady. «Bul saparǵa bet alǵanda jasym da 17-ge tolǵan-dy» deidi Hamań.

Bul 1933 jyl edi. Elde áli asharshylyq. Kartochkamen birde qara nan, birde kebek talqan jep júrgen bozbala Hamań álsirep, bezgek aýrýyna ushyraidy. Sóitip,bezgekten bezildep-selkildep júrip, ara-arasynda rabfaktyń «Jas qalam» atty qabyrǵa gazetin shyǵarady, oǵan óziniń de óleńderin jariialap, sońyna «Redaktor H.Erǵaliev» dep qol qoiady. Birde pedinstitýttyń muǵalimi Qajym Jumaliev qabyrǵa gazetinen jas Hamittiń Kirovtyń qazasyna bailanysty jazǵan:

Kirov syndy kósemdi,

Atyp dushpan tastaǵan.

Qaiǵysynan qamyǵyp,

Jas balapan qaqsaǵan, –

degen óleńin oqyp, eleń etken eken. Sodan Hamańdy direktordyń bólmesine shaqyrtyp alyp, tanysyp, «Aqyn ekensiń!» – dep arqasynan qaǵyp, institýttyń ádebi úiirmesine tartady. Buǵan qanattanyp, qatty arqalanǵan aǵamyz: «Bizdiń kórkem sóz dúniesine enýimiz osydan bastaldy» dep jazady.

1936 jyly Oral oblystyq «Ekpin­di qurylys» gazetinde Oktiabr revo­liýtsiiasyna arnalǵan «Tuńǵysh» degen óleńi jarq etip jariialanǵanda, ol tóbesi kókke jetkendei qatty qýanady. Bul Hamańnyń 20 jasyndaǵy poeziia álemine attaǵan tuńǵysh qadamy edi. Bai­lardy tap retinde joiý haqynda «Uly kek» degen oqiǵaly úlken poema jazyp, Sáken Seifýllin basqaryp otyrǵan «Ádebiet maidany» (búgingi «Juldyz») jýrnalyna joldaidy. Ol jariialanbaidy. «Biraq, «meniń eńbegimdi Sákenniń ózi oqydy-aý?!» dep oilaýdyń ózi men úshin az qýanysh emes edi» deidi Hamań.

Artynsha atyshýly 1937 jyl da kelip qalady.Jas aqyn Hamit Erǵaliev Oralda Qasym Amanjolov, Járdem Tilekov­termen endi ǵana tanysyp, aralasa bastaǵan tusy edi. Bir kúni 3-kýrsta oqyp júrgen kom­somoldyń biýro múshesi ol, esep berý-sailaý jinalysynda prezidiýmda otyryp sóz surap alyp, sońynda óziniń «iri feodaldyń balasy» ekenin ai­typ salady.

Álginde ǵana onyń ár sózine dýyldap qol soǵyp otyrǵandar siltidei tynyp, artynsha «bóriniń bóltirigi», «komsomolǵa ený úshin jaqsy oqyp, ádeii belsendi bolǵan jaý» degen aiyptaýlar qarsha borap, sol kúni ony dereý komsomoldan shyǵaryp tynady, erteńine qalalyq komitet komsomol biletin tartyp alady. Kásipodaq qatarynan da alastalady. Oǵan qosa, ústinen jedel aryz túsedi. «Ákesi – bai, tabynǵany – halyq jaýy Sáken, demek, munyń jaýmen tyǵyz bailanysy bolǵan, oǵan qosa, 7 qyzǵa jábir kórsetken», t.s.s. Árine, munyń bári jala edi, aq-qarasyn anyqtamai jas daryndy oqýdan shyǵaryp qoia beredi… «Esek súrinbeitin súrleýde tulpar jyǵylǵan» degen osy.

Hamań elge qaityp kelip, Úishiktegi tórt jyldyq Munai rabfagynyń úshinshi kýrsyna qabyldanyp, eki jyldan soń KazPI-ge oqýǵa túsken.

Sol kezde Qyzyl Armiiaǵa shaqyry­lyp, atty ásker polkyna alynady, biraq «senimsiz bai balasy» degen sybys munda da jetip, soǵystyń alǵashqy jyl­darynda qansha suranǵanymen maidanǵa jiberilmeidi.

Soǵystyń basynda Túrikmenstannyń Mary qalasynda eskadron basqaryp júrgen Hamańdy maidanǵa jiberýdiń ornyna, Almatyda rezervte turǵan zapas­taǵy polkke eskadron komandiriniń orynbasary etip jiberedi. Bizdiń Hamań neshe qyzdyń ishinen tańdap-unatqan Gúlánýar qyzdy birden ózine qaratpaq bolyp, ári óziniń oryssha saýattylyǵyn bildirý úshin: «Býd zdorova, doch Vostoka» dep hat jazady.Artynsha sol qyzdan «Ótinem, budan keiin qazaqsha jazshy» degen jaýap alady. Ekeýiniń arasynda mahabbat oty tutanyp, úilenbekke bel býady. Áne-mine soǵysqa attanbaq bolyp otyrǵan jigitke turmysqa shyǵýǵa bel bailaǵan Gúlánýar sheshemizdiń sondaǵy sheshimin erlik demei kórińiz! Mahabbat bar jerde árqashan erlikke oryn bar!

Biraq, aiaq-astynan toi jasaýǵa aqsha qaida? Sol kezde atty áskerdegi ofi­tserlerge Jańa jyl qarsańynda jalaqy ornyna shoshqa taratylady. Óz úles­i­ne tigen alty ailyq toraidy aqyn aǵa­myz qalyńdyǵynyń dos-qurbysy ánshi Rahiia Qoishybaevanyń sheshesine bazar­da satqyzady. Sonyń aqshasyna azyn-aýlaq úilený toiyn jasaidy. Bailaýǵa kel­meitin ol dońyz neme bazarda moiyn jibi sypy­rylyp, qashyp ketip, búkil jurt bolyp qýalap, shýlap júrip, ázer ustaǵany bir áńgime! Bul oqiǵany aqyn óz jyrynda bas­tan ótken qoǵam keseli retinde shenep ótedi:

Eshkim, bálkim, menen úlgi úirenbes,

Eshkim menshe torai soiyp úilenbes,

Tósegimnen áketpese igi dep,

Eshkim menshe úreilene úige enbes.

«Eshkim menshe úreilene úige enbes»… Osy bir shýmaqta jazyqsyz jazaǵa toly sol bir zamannyń ashy shyndyǵy beine­lengen.

Qaharman Qasym Qaisenov: «Hamit ómirde de qaharman, poeziiada da qaharman, soǵysta da qaharman boldy» dep jazǵan. Áneki, batyrdy batyr qalai tanyp, baǵalai bilgen! Hamit Erǵaliev – ómirde betiń bar, júziń bar demei, bultaqtamai, biltelemei sóileitin qandai týrashyl bolsa, óleńde de shyndyqty shyrqyratyp aita bilgen aldaspan aqyn.

Qaitpas qaisar Hamań 1945 jyldyń qaqaǵan qańtarynda Vengriiada aýyr jaralanyp, birneshe qabyrǵasynan aiyrylyp, jarty ókpemen, kók etindegi temir jaryqshaqpen, kontýziiamen 13 gospitaldan ótip baryp, II toptaǵy múgedek atanyp, elge oralǵan.

Aitpaqshy, Hamań maidannan kelgennen keiin, «Sotsialistik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetine ornalasqan bette áskeri komissariatqa telefon shalyp, «Qara jumys isteitin júkshi emespin, aiaq-qolym saý, basym aman, jasym 29-da, budan ári múgedek bolmaimyn! Rahmet!» dep ózin ekinshi toptaǵy múgedekter qatarynan shyǵartyp tastaidy.

Onyń aǵa gazette ocherkist bolyp júrgen jyldary óte jemisti boldy. Aqyn retinde qalyptasyp, úlken-kishige moiyndatty. Ol bul kezde «Áke syry» (1947 jyl), «Úlken joldyń ústinde» (1949 jyl), «Bizdiń aýyldyń qyzy» (1950 jyl) degen túidek-túidek poemalar jazyp, jeke kitap etip shyǵardy. 1953 jyly «Seniń ózeniń» poemasy jaryq kórdi. Osy atalǵan 4 poema da – epikalyq ekpinmen jazylǵan, qazaq poeziiasynda oiyp oryn alǵan kórkemdigi asa joǵary týyndylar bolyp baǵalandy. Buǵan uly aqyn Qasym Amanjolov «Bizdiń aýyldyń qyzy» poemasy týraly 1952 jyly jazǵan aqjoltai maqalasynda avtoryn «ot qanatty oiy bar aqyn» dep atap:

Qunanyńda kekilge shoq taqqansyń,

Dónenińde toptan ozyp shapqansyń.

Besti bol da bas báigeni ala ber,

Dushpan kúiip, dostaryń bir maqtan­syn! – dep bir shýmaq óleńmen aiaq­taǵany buǵan dálel. Munyń ózi sol kezdegi otyz­dyń ortasyndaǵy aqyn úshin biik baǵa.

Hamańdy munyń aldynda, 1950 jyly Sábit Muqanov shaqyryp alyp, Jazýshylar odaǵyna qabyldatyp, Odaqqa qyzmetin aýystyrtady. Kelesi jyly Máskeýde ótken jas jazýshylardyń búkilodaqtyq II keńesine qatysyp, 15 odaq­tas respýblikadan jáne Máskeýden Fadeev, Jeleznov siiaqty qalamdas jaqyn dostar tapty. Solardyń aýdarmasymen ári jelep-jebeýimen 1953 jyly Hamit aǵanyń «Bizdiń aýyldyń qyzy» poemasy Stalindik syilyqqa (keiin KSRO Memlekettik syilyǵy bolyp ózgertilgen) usynylady.

Osy kezde «Pravda», «Izvestiia», «Trýd», «Komsomolskaia pravda», «Lite­ratýrnaia gazeta» gazetteriniń bizdegi tilshi­leri Hamańnyń 8 jandyq otbasy syimai otyrǵan bir jarym bólmelik páterine birinen keiin biri qaptap kelip, suhbat alyp, jańa kostiým kigizip, sýretke túsirip, ábiger bolady. Bári de «bir jaqsylyq bolaiyn dep tur, kútińiz» desip, qol qysysyp ketedi. Biraq, daiyndalǵan jar­lyqqa qol qoiýǵa bir kún qalǵanda St­alinniń ózi qaitys bolyp ketip, bul syilyq Hamańa buiyrmai qalady.

Hamit aqyn 1958 jyly Jazýshylar odaǵynan Kórkem ádebiet baspasyna redaktsiia meńgerýshisi bolyp aýysady. Onda kele sala qol astyndaǵy qyryq shaqty adamdy tik turǵyzyp, Hamań áskeri qatal tártippen jańasha jumys júrgizedi, kóp ózgeris engizip, haltýraǵa qarsy kúres ashady.

Ǵafý Qaiyrbekovtiń:

Basqarǵan bizdi keshe Jappar aqyn,

Hamit kep byt-shyt qyldy apparatyn, – dep ázildegeni osy tusta. Mundai shuǵyl óz­geris, serpilis uiyqtap júrgender men jetek­ke ergishterge, tek nusqaýmen ǵana jú­rip-turatyn, sheńberden shyqpaityn «qun­daqtaǵy adamdarǵa» qaidan unasyn? Taǵy da partiialyǵy qaralyp, taǵy da «iri feo­daldyń balasy» ekeni sóz bola bergen soń Hamań 1959 jyly qyzmetti birjolata qo­iyp, biryńǵai shyǵarmashylyqqa aýysady.

Jiyrma shaqty iri-iri poema jazǵan aqyn poeziiasynyń asqar shyńy, sóz joq, «Qurmanǵazy» (1962) poemasy bolyp qala bereri sózsiz. Hamit Erǵalievtiń Qur­manǵazy kúileriniń búkil qupiia syrlaryn jyrmen beinelep, tipti, keibir tusynda asa batyl eksperimentke baryp, «Aijan qyz» kúiin óleńge ainaldyryp jibergenin kóremiz: Taq kúni týdym, Bala­pany qýdyń, Ózim boldym. Aidyn… Kólge tósim shaidym.Ushtym, kettim, ústin kóktiń, Aralap astym, Ánime bastym.

Bul fragmentten men jumbaq aqyn Jumeken Nájimedenovtiń «Kúi kitabynyń» asyl bastaýyn kóremin. Sondai-aq, aǵa aqyn hor kapellasy oryndaityn «Kóbik shashqan» kúiine Ábdilda Tájibaevtyń jazǵan óleńi de Hamańnyń joǵarydaǵy «Aijan qyzynan» keiin dúniege kelgenin aityp ótken jón shyǵar.

«Qurmanǵazy» poemasynda mynadai da shýmaq bar:

Baiqasam bal jinaǵan aradaimyn,

Armansyz qazaq jerin aralaimyn.

Bálkim, men bir aýyldan

shalqyp ótsem,

Bir tusta júregimdi jaralaimyn.

Kórdińiz be, sol zamannyń ózinde aqyn óz júregi jaralanǵanyn ashyp aitqan. Qazaq jeriniń bir tustarynda bolyp jatqan zobalań ba, náýbet pe, bálkim, Semei poligony, bálkim, Aral, múmkin bodandyqtyń qurbany bolyp bara jatqan tilimiz ben dilimiz be, áiteýir halyq basyna túsken zor qaiǵy-qasiretti tuspaldap otyr! Kóregendik pe? Kóregendik! Erlik pe? Erlik! Aqyn erligi… Qairatker tulǵa, qaisar azamat erligi… Hamańnyń «Halyq jazýshysy» degen at úrketin ataqty beker ielenbegenine kóziń taǵy bir jete túsedi.

Uly Muhtar Áýezov ómirden óteriniń az-aq aldynda «Qurmanǵazy» poemasynyń jalǵasyn oqyp shyǵyp: «Baiaǵy pikirim aryqtaǵan joq, semirdi. Aldymda shetelderge saparlarym tur. Sodan oralysymen seniń osy dastanyń týraly keńinen tolǵap jazbaq oiym bar. Dastanyńdai ómir kesh!» dep qushaqtaǵan eken.

Arty jetti aǵyzyp shapqan attai,

Kóbik beine kók tasqa shaqqan ottai

Shashyraidy jan-jaqqa. Ai astynda

Jerdegiler qulaidy shatqalaqtai.

Japyryldy jaǵalai maida quraq,

Arýananyń botasy oida ańyrap,

Qatyn-bala baqyrǵan, it ulyǵan,

Aq tolqynnyń ishinde qoi jamyrap!

Ýa, sumdyq-ai, er júrek shoshynady…

Tarqatyp ta bolmaǵan shashyn áli,

Aq kóbiktiń ishinde qaraýytyp,

Ólgen sulý burymy shashylady.

Netken surapyl sýret! Qurmanǵazy atamyzdyń «Kóbik shashqan» kúiin jandy kartinaǵa ainaldyryp, kóz aldymyzǵa elestetip qoiǵan joq pa? Uly Áýezov qyzyqsa qyzyǵarlyqtai shyǵarma emes pe?

Aqynnyń ózi: «…aitylýǵa tiisti bir shyndyq bar. Men basynda Qurmanǵazyny emes, Mahambetti jazbaqshy edim. Qajym Jumaliev «Ol týraly roman jazyp júrmin, poemasyn da ózim jazamyn» degen soń aldyn orai almadym», deidi. Osy poemadaǵy:

Aýrýǵa qorǵasynnyń ýyn berip,

Jasaidy táýipteri oqtan dári! –

degen joldardy men naǵyz Shekspirlik mekteptiń jemisi dep aitar edim.

Alypsatar dyraý bolǵan zamanda,

Jattandy sóz jyraý bolǵan zamanda,

Eldiń tilin tiriltýdi jattardan

Jalbarynyp suraý bolǵan zamanda…

Bul – Hamit Erǵalievtiń «Sonetter» jinaǵynan alynǵan úzindi. Qandai kókeikesti oilar!

«Sonetter» kitabymdy búkil 60 jyl­dyq shyǵarmashylyq ómirimniń mańdai aldyna aparyp qoiar edim, – depti Hamań. – Shekspir sonetteriniń kitabyn qazaq tilinde shyǵarý úshin attai 6 jylymdy jumsadym.Odan keiin 14 jyl oiǵa oraty­lyp qaldym. «III Richard», «Gamlet» tra­gediialaryn, «Dýaly túngi dýman» kome­diiasyn aýdardym». Osy jerde aita kete­iin – Hamańnyń úiindegi Gúlánýar sheshe­miz oǵan: «Shekspiriń bitkenshe sheke­mizdi jararsyń», dep ázildeidi eken. Biraq, eshkimniń shekesin jarmai-aq bul ju­mys jemisin bergen siiaqty. Osy tusta aqyn­nyń túsine qaita-qaita Shekspir kiredi.

Hamań óziniń maǵynaly ómirinde qansha uiyqtap, qansha tús kórgenin aita almaspyz, al onyń shyǵarmalarynan meniń kózime shalynǵany sol tústerdiń ekeýi ǵana. Ǵumyrynda oǵan eki adam aian bergen eken: birinde soǵysta ózin ajaldan alyp qalǵan qarýlas dosy Petr Mardak, ekinshisinde – ózin ólmeitin ómirge jetelegen qalamdasy Viliam Shekspir!

Er minezdi Hamań bala minezdi de edi. Birde uly Murat bes-alty jasar balasyn ertip zooparkke barady. Tor ishindegi arystandy birinshi ret kórgen bala ainalshyqtap uzaq qaraidy. «Júreiik, nege tańdanasyń», – degen ákesine, «Papa, papa, myna arystan atamnan aýmaidy», – deidi. Nemeresiniń bul teńeýine Hamań renjýdiń ornyna, sanyn shapalaqtap máz bolypty. Sábi durys baiqapty, shynynda da Hamań adamnyń da, aqynnyń da arystany edi.

Qurmanǵazynyń qabirin taýyp, kesenesin turǵyzýǵa yqpal etken, Aqan seriniń órtenip ketken aǵash beiitiniń ornyna qyshtan mazar salýǵa qarjy bólgizgen, Kislovodskide demalǵanda Syrbai aǵamen birge baryp, ókimet basshysy J.Táshenovke usynys jasap, «Essentýki-Qazaqstan» sanatoriiin salǵyzǵan…t.b. sanamalai bersek, Hamań­nyń ultqa jasaǵan jaqsylyǵy jetkilikti. Bárinen buryn, Hamańnyń eń uly jaqsylyǵy – óziniń ólmeitin jyr-dastandaryn muraǵa qaldyrǵany der edim.

Árbir arnaly ózende eki jaǵalaý bolatyny anyq. Arnaly, arqaly, arýaqty aqyn Hamit Erǵaliev atynda da eki jaǵalaý bar: bir jaǵalaý – Atyraý qalasynda bolsa, ekinshisi – Almatyda. Al Hamań poeziiasynyń asaý tolqyndary uly daladaǵy búkil qazaqtyń kóńilin kernep, tamyryn boilap, baiaǵysha býyrqanyp aǵyp jatyr!

Ulyqbek ESDÁÝLET, 

aqyn, Memlekettik syilyqtyń laýreaty

"Egmen Qazaqstan" gazeti