كومپارتييا تاراپ, كەڭەس ٶكٸمەتٸ قۇلاپ, تەۋەلسٸزدٸككە قولىمىز جەتكەن سوناۋ تۇستا اقىن, حالىق جازۋشىسى حاميت ەرعاليەۆكە بٸر تٸلشٸ كەلٸپ:
– سٸز «پارتييا مەن حالىق بٸرتۇتاس» دەيتٸن دەۋٸردە «بٸز دە بٷگٸن ۆاحتادامىز ٷش ەسە, اقىنداردىڭ شامى تٷندە سٶنبەيدٸ, ٶلەڭٸم دە پارتييانىڭ مٷشەسٸ, پارتييالىق پوەزييا سٶيلەيدٸ» دەپ جىرلادىڭىز. ەندٸگٸ جەردە ٶز پارتييالىلىعىڭىز تۋرالى قانداي پٸكٸردەسٸز? – دەگەن قيتۇرقىلاۋ سۇراق قويعاندا:
– مەن ەلەمدٸ فاشيزمنەن امان ساقتاپ قالماق بولعان كومپارتيياعا قارداي بوراعان وقتىڭ استىندا, سوعىستا قابىلداندىم. ال كەيٸنگٸ باسىنان شٸرٸگەن بالىقتىڭ ٶلٸ دەنەسٸنەن مەنٸ ٸزدەپ تابا المايسىز. ٶز باسىم ەندٸ ەشقانداي پارتيياعا سەنبەيمٸن! – دەپ بۇلتارماي جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
ودان ەرٸ قاراي: «ازاپ-سوردى باق-دەۋلەت دەپ, قاراڭعىنى جارىق دەپ, قىلمىس قىلۋدى قىراعىلىق دەپ, انا تٸلٸن ۇمىتۋدى ساۋاتتىلىق دەپ, بەرٸن كەرٸسٸنشە قۇپتاپ, ەبدەن ەسەڭگٸرەپ قالعان حالىقتىڭ تىم بولماسا ازداپ اقىل-ەسٸن جيناعانىن كٶرسە, بٸزدٸڭ ۇرپاققا سول دا جەتٸپ جاتىر. بٸز ەلٸ ۇلت بولىپ ەرەكەت قىلۋدى ۇمىتقان كٷيدەمٸز», – دەپ ٶز كٶزقاراسىن اشىپ ايتقان.
قاشان دا حاس باتىردىڭ قىلىشىنداي قايراۋلى تۇراتىن قايران حاماڭ بۇل جەردە دە قيىپ تٷسكەن! بۇل جاۋاپتان بەرٸ جيىرما بەس جىل ٶتتٸ, ال بٸز بولساق انا تٸلٸن ۇمىتۋدى ساۋاتتىلىق دەپ ەلٸ جٷرمٸز!
ەدەبيەت ەلەمٸندە ٸلتيپاتپەن «حاماڭ» اتانعان قايتالانباس اقىن, قازاق پوەزيياسىنىڭ كلاسسيگٸ حاميت ەرعاليەۆ تۋرالى ايتۋ دا, جازۋ دا وڭاي ەمەس. بۇل جەردە, ەسٸرەسە, ونىڭ شىرعالاڭعا تولى تاعدىرىنىڭ ايناسىنداي ەپيكالىق كەڭ قۇلاشتى, تەرەڭ تولعامدى شىعارمالارىن تٸلگە تيەك ەتۋ ٷشٸن الدىمەن ونىڭ ٶمٸر جولىنا ٷڭٸلۋ كەرەك بولارى سٶزسٸز.
1987 جىلى اتىراۋ وبلىسىندا فاريزا اپاي جول-جٶنەكەي كٶز ۇشىندا بۇلدىراي قاراۋىتىپ كٶرٸنگەن ەسكٸ جۇرتتى كٶرسەتٸپ: «اناۋ جاتقان «ەرعالي كٷتٸرٸ» دەگەن جەر, حاماڭنىڭ تۋعان اۋىلىنىڭ ورنى. ەكەسٸ اتاقتى باي بولعان ەكەن» دەگەنٸ ەسٸمدە قالىپ قويىپتى. «كٷتٸر» دەگەن شاماسى «حۋتور» دەگەن سٶزدەن شىققان بولۋى كەرەك.
بەيبٸشەدەن تۋىپ, ۋىزىندا جارىعان حاميت اقىننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان تولىق اتى – عابدولحاميت. ارعى اتالارىنان اقىندىق دارىعان بالا التى جاسىنان «قۇلاننىڭ قودىعى, بوتانىڭ بودىعى» دەپ ۇيقاستىرا باستاپتى. 10 جاسىندا ەكەسٸنٸڭ مالىن كەدەي-كەپشٸكتەر تەركٸلەمەي-اق بٶلٸسٸپ الادى. ەرعالي ٶزٸ توقالىمەن, بالا-شاعاسىمەن جەر اۋدارىلادى دا, جولشىباي قاماۋعا الىنىپ, تەكەنٸڭ تٷرمەسٸندە قاپاستا جاتىپ, قازا بولادى. ال بەيبٸشەسٸ باعداگٷل «تالاق قاعازىن» الىپ, سٷت كەنجەسٸمەن بٸرگە ەلدە قالعان. بٸراق بولاشاق اقىنعا «باي-قۇلاقتىڭ تۇقىمى», «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن سول زامانداعى جەكسۇرىن, سٷيكٸمسٸز اتتار بٸردەن جامالادى. سٶيتٸپ, الدىمەن جەديتشە ساۋات اشىپ, ارتىنان لاتىن قارپٸن يگەرگەن حاميتتىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى تاسقا سوعىلا بەرەدٸ. شانشۋداي قادالعان سۇق كٶزدەر مەن تٷرپٸدەي تيگەن سۋىق سٶزدەردٸڭ سىزىنا شىداماي, مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ 5-كلاسىن اياقتاماي جاتىپ, وقۋدان شىعۋعا مەجبٷر بولادى. ٶز سٶزٸمەن ايتساق:
«استىمدا كٶك تايىممەن زارلاپ شابام,سيىنام ارۋاعىڭا قويىس بابام», دەگەن ۋداي اششى ٶلەڭمەن «ۋىز دەۋرەندٸ ون بٸر جاسىندا اياقتاپ», ەسەيۋگە ەرتە بەت بۇرادى. بٸرەر جىل بەدەرٸندە شەشەسٸن كٶندٸرٸپ, قامىسقالادان ٷيشٸك قالاسىنا كٶشٸپ, فزۋ-عا تٷسەدٸ. فزۋ-دان ول «پلوتنيك-ستوليار» دەگەن ماماندىق الىپ شىعادى. 16 جاسىندا وقۋ بٸتٸرگەن حاماڭدى ماماندىق بويىنشا جۇمىسقا الىنعانعا دەيٸن بٷكٸل كۋرسىمەن بٸرگە تەڭٸز جاعاسىنداعى پورتتا جىلعا جاقىن جٷكشٸلٸككە سالادى. اتپال ازاماتتاردىڭ ٶزٸنٸڭ بەلٸن قايىستىراتىن بۇل جٷكشٸلٸك جۇمىس ەلٸ قابىرعاسى قاتپاعان جاس بالاعا اۋىر تيەدٸ. سودان حاماڭ پاروحودپەن تەكەگە بارىپ, ورال پەدينستيتۋتى جانىنداعى رابفاكقا وقۋعا قابىلدانادى. «بۇل ساپارعا بەت العاندا جاسىم دا 17-گە تولعان-دى» دەيدٸ حاماڭ.
بۇل 1933 جىل ەدٸ. ەلدە ەلٸ اشارشىلىق. كارتوچكامەن بٸردە قارا نان, بٸردە كەبەك تالقان جەپ جٷرگەن بوزبالا حاماڭ ەلسٸرەپ, بەزگەك اۋرۋىنا ۇشىرايدى. سٶيتٸپ,بەزگەكتەن بەزٸلدەپ-سەلكٸلدەپ جٷرٸپ, ارا-اراسىندا رابفاكتىڭ «جاس قالام» اتتى قابىرعا گازەتٸن شىعارادى, وعان ٶزٸنٸڭ دە ٶلەڭدەرٸن جارييالاپ, سوڭىنا «رەداكتور ح.ەرعاليەۆ» دەپ قول قويادى. بٸردە پەدينستيتۋتتىڭ مۇعالٸمٸ قاجىم جۇماليەۆ قابىرعا گازەتٸنەن جاس حاميتتٸڭ كيروۆتىڭ قازاسىنا بايلانىستى جازعان:
كيروۆ سىندى كٶسەمدٸ,
اتىپ دۇشپان تاستاعان.
قايعىسىنان قامىعىپ,
جاس بالاپان قاقساعان, –
دەگەن ٶلەڭٸن وقىپ, ەلەڭ ەتكەن ەكەن. سودان حاماڭدى ديرەكتوردىڭ بٶلمەسٸنە شاقىرتىپ الىپ, تانىسىپ, «اقىن ەكەنسٸڭ!» – دەپ ارقاسىنان قاعىپ, ينستيتۋتتىڭ ەدەبي ٷيٸرمەسٸنە تارتادى. بۇعان قاناتتانىپ, قاتتى ارقالانعان اعامىز: «بٸزدٸڭ كٶركەم سٶز دٷنيەسٸنە ەنۋٸمٸز وسىدان باستالدى» دەپ جازادى.
1936 جىلى ورال وبلىستىق «ەكپٸندٸ قۇرىلىس» گازەتٸندە وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىنا ارنالعان «تۇڭعىش» دەگەن ٶلەڭٸ جارق ەتٸپ جارييالانعاندا, ول تٶبەسٸ كٶككە جەتكەندەي قاتتى قۋانادى. بۇل حاماڭنىڭ 20 جاسىنداعى پوەزييا ەلەمٸنە اتتاعان تۇڭعىش قادامى ەدٸ. بايلاردى تاپ رەتٸندە جويۋ حاقىندا «ۇلى كەك» دەگەن وقيعالى ٷلكەن پوەما جازىپ, سەكەن سەيفۋللين باسقارىپ وتىرعان «ەدەبيەت مايدانى» (بٷگٸنگٸ «جۇلدىز») جۋرنالىنا جولدايدى. ول جارييالانبايدى. «بٸراق, «مەنٸڭ ەڭبەگٸمدٸ سەكەننٸڭ ٶزٸ وقىدى-اۋ?!» دەپ ويلاۋدىڭ ٶزٸ مەن ٷشٸن از قۋانىش ەمەس ەدٸ» دەيدٸ حاماڭ.
ارتىنشا اتىشۋلى 1937 جىل دا كەلٸپ قالادى.جاس اقىن حاميت ەرعاليەۆ ورالدا قاسىم امانجولوۆ, جەردەم تٸلەكوۆتەرمەن ەندٸ عانا تانىسىپ, ارالاسا باستاعان تۇسى ەدٸ. بٸر كٷنٸ 3-كۋرستا وقىپ جٷرگەن كومسومولدىڭ بيۋرو مٷشەسٸ ول, ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ جينالىسىندا پرەزيديۋمدا وتىرىپ سٶز سۇراپ الىپ, سوڭىندا ٶزٸنٸڭ «ٸرٸ فەودالدىڭ بالاسى» ەكەنٸن ايتىپ سالادى.
ەلگٸندە عانا ونىڭ ەر سٶزٸنە دۋىلداپ قول سوعىپ وتىرعاندار سٸلتٸدەي تىنىپ, ارتىنشا «بٶرٸنٸڭ بٶلتٸرٸگٸ», «كومسومولعا ەنۋ ٷشٸن جاقسى وقىپ, ەدەيٸ بەلسەندٸ بولعان جاۋ» دەگەن ايىپتاۋلار قارشا بوراپ, سول كٷنٸ ونى دەرەۋ كومسومولدان شىعارىپ تىنادى, ەرتەڭٸنە قالالىق كوميتەت كومسومول بيلەتٸن تارتىپ الادى. كەسٸپوداق قاتارىنان دا الاستالادى. وعان قوسا, ٷستٸنەن جەدەل ارىز تٷسەدٸ. «ەكەسٸ – باي, تابىنعانى – حالىق جاۋى سەكەن, دەمەك, مۇنىڭ جاۋمەن تىعىز بايلانىسى بولعان, وعان قوسا, 7 قىزعا جەبٸر كٶرسەتكەن», ت.س.س. ەرينە, مۇنىڭ بەرٸ جالا ەدٸ, اق-قاراسىن انىقتاماي جاس دارىندى وقۋدان شىعارىپ قويا بەرەدٸ… «ەسەك سٷرٸنبەيتٸن سٷرلەۋدە تۇلپار جىعىلعان» دەگەن وسى.
حاماڭ ەلگە قايتىپ كەلٸپ, ٷيشٸكتەگٸ تٶرت جىلدىق مۇناي رابفاگىنىڭ ٷشٸنشٸ كۋرسىنا قابىلدانىپ, ەكٸ جىلدان سوڭ كازپي-گە وقۋعا تٷسكەن.
سول كەزدە قىزىل ارميياعا شاقىرىلىپ, اتتى ەسكەر پولكىنا الىنادى, بٸراق «سەنٸمسٸز باي بالاسى» دەگەن سىبىس مۇندا دا جەتٸپ, سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا قانشا سۇرانعانىمەن مايدانعا جٸبەرٸلمەيدٸ.
سوعىستىڭ باسىندا تٷرٸكمەنستاننىڭ مارى قالاسىندا ەسكادرون باسقارىپ جٷرگەن حاماڭدى مايدانعا جٸبەرۋدٸڭ ورنىنا, الماتىدا رەزەرۆتە تۇرعان زاپاستاعى پولككە ەسكادرون كومانديرٸنٸڭ ورىنباسارى ەتٸپ جٸبەرەدٸ. بٸزدٸڭ حاماڭ نەشە قىزدىڭ ٸشٸنەن تاڭداپ-ۇناتقان گٷلەنۋار قىزدى بٸردەن ٶزٸنە قاراتپاق بولىپ, ەرٸ ٶزٸنٸڭ ورىسشا ساۋاتتىلىعىن بٸلدٸرۋ ٷشٸن: «بۋد زدوروۆا, دوچ ۆوستوكا» دەپ حات جازادى.ارتىنشا سول قىزدان «ٶتٸنەم, بۇدان كەيٸن قازاقشا جازشى» دەگەن جاۋاپ الادى. ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا ماحاببات وتى تۇتانىپ, ٷيلەنبەككە بەل بۋادى. ەنە-مٸنە سوعىسقا اتتانباق بولىپ وتىرعان جٸگٸتكە تۇرمىسقا شىعۋعا بەل بايلاعان گٷلەنۋار شەشەمٸزدٸڭ سونداعى شەشٸمٸن ەرلٸك دەمەي كٶرٸڭٸز! ماحاببات بار جەردە ەرقاشان ەرلٸككە ورىن بار!
بٸراق, اياق-استىنان توي جاساۋعا اقشا قايدا? سول كەزدە اتتى ەسكەردەگٸ وفيتسەرلەرگە جاڭا جىل قارساڭىندا جالاقى ورنىنا شوشقا تاراتىلادى. ٶز ٷلەسٸنە تيگەن التى ايلىق تورايدى اقىن اعامىز قالىڭدىعىنىڭ دوس-قۇربىسى ەنشٸ راحييا قويشىباەۆانىڭ شەشەسٸنە بازاردا ساتقىزادى. سونىڭ اقشاسىنا ازىن-اۋلاق ٷيلەنۋ تويىن جاسايدى. بايلاۋعا كەلمەيتٸن ول دوڭىز نەمە بازاردا مويىن جٸبٸ سىپىرىلىپ, قاشىپ كەتٸپ, بٷكٸل جۇرت بولىپ قۋالاپ, شۋلاپ جٷرٸپ, ەزەر ۇستاعانى بٸر ەڭگٸمە! بۇل وقيعانى اقىن ٶز جىرىندا باستان ٶتكەن قوعام كەسەلٸ رەتٸندە شەنەپ ٶتەدٸ:
ەشكٸم, بەلكٸم, مەنەن ٷلگٸ ٷيرەنبەس,
ەشكٸم مەنشە توراي سويىپ ٷيلەنبەس,
تٶسەگٸمنەن ەكەتپەسە يگٸ دەپ,
ەشكٸم مەنشە ٷرەيلەنە ٷيگە ەنبەس.
«ەشكٸم مەنشە ٷرەيلەنە ٷيگە ەنبەس»… وسى بٸر شۋماقتا جازىقسىز جازاعا تولى سول بٸر زاماننىڭ اششى شىندىعى بەينەلەنگەن.
قاھارمان قاسىم قايسەنوۆ: «حاميت ٶمٸردە دە قاھارمان, پوەزييادا دا قاھارمان, سوعىستا دا قاھارمان بولدى» دەپ جازعان. ەنەكي, باتىردى باتىر قالاي تانىپ, باعالاي بٸلگەن! حاميت ەرعاليەۆ – ٶمٸردە بەتٸڭ بار, جٷزٸڭ بار دەمەي, بۇلتاقتاماي, بٸلتەلەمەي سٶيلەيتٸن قانداي تۋراشىل بولسا, ٶلەڭدە دە شىندىقتى شىرقىراتىپ ايتا بٸلگەن الداسپان اقىن.
قايتپاس قايسار حاماڭ 1945 جىلدىڭ قاقاعان قاڭتارىندا ۆەنگرييادا اۋىر جارالانىپ, بٸرنەشە قابىرعاسىنان ايىرىلىپ, جارتى ٶكپەمەن, كٶك ەتٸندەگٸ تەمٸر جارىقشاقپەن, كونتۋزييامەن 13 گوسپيتالدان ٶتٸپ بارىپ, ٸٸ توپتاعى مٷگەدەك اتانىپ, ەلگە ورالعان.
ايتپاقشى, حاماڭ مايداننان كەلگەننەن كەيٸن, «سوتسياليستٸك قازاقستان» (قازٸرگٸ «ەگەمەن قازاقستان») گازەتٸنە ورنالاسقان بەتتە ەسكەري كوميسسارياتقا تەلەفون شالىپ, «قارا جۇمىس ٸستەيتٸن جٷكشٸ ەمەسپٸن, اياق-قولىم ساۋ, باسىم امان, جاسىم 29-دا, بۇدان ەرٸ مٷگەدەك بولمايمىن! راحمەت!» دەپ ٶزٸن ەكٸنشٸ توپتاعى مٷگەدەكتەر قاتارىنان شىعارتىپ تاستايدى.
ونىڭ اعا گازەتتە وچەركيست بولىپ جٷرگەن جىلدارى ٶتە جەمٸستٸ بولدى. اقىن رەتٸندە قالىپتاسىپ, ٷلكەن-كٸشٸگە مويىنداتتى. ول بۇل كەزدە «ەكە سىرى» (1947 جىل), «ٷلكەن جولدىڭ ٷستٸندە» (1949 جىل), «بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ قىزى» (1950 جىل) دەگەن تٷيدەك-تٷيدەك پوەمالار جازىپ, جەكە كٸتاپ ەتٸپ شىعاردى. 1953 جىلى «سەنٸڭ ٶزەنٸڭ» پوەماسى جارىق كٶردٸ. وسى اتالعان 4 پوەما دا – ەپيكالىق ەكپٸنمەن جازىلعان, قازاق پوەزيياسىندا ويىپ ورىن العان كٶركەمدٸگٸ اسا جوعارى تۋىندىلار بولىپ باعالاندى. بۇعان ۇلى اقىن قاسىم امانجولوۆ «بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ قىزى» پوەماسى تۋرالى 1952 جىلى جازعان اقجولتاي ماقالاسىندا اۆتورىن «وت قاناتتى ويى بار اقىن» دەپ اتاپ:
قۇنانىڭدا كەكٸلگە شوق تاققانسىڭ,
دٶنەنٸڭدە توپتان وزىپ شاپقانسىڭ.
بەستٸ بول دا باس بەيگەنٸ الا بەر,
دۇشپان كٷيٸپ, دوستارىڭ بٸر ماقتانسىن! – دەپ بٸر شۋماق ٶلەڭمەن اياقتاعانى بۇعان دەلەل. مۇنىڭ ٶزٸ سول كەزدەگٸ وتىزدىڭ ورتاسىنداعى اقىن ٷشٸن بيٸك باعا.
حاماڭدى مۇنىڭ الدىندا, 1950 جىلى سەبيت مۇقانوۆ شاقىرىپ الىپ, جازۋشىلار وداعىنا قابىلداتىپ, وداققا قىزمەتٸن اۋىستىرتادى. كەلەسٸ جىلى مەسكەۋدە ٶتكەن جاس جازۋشىلاردىڭ بٷكٸلوداقتىق ٸٸ كەڭەسٸنە قاتىسىپ, 15 وداقتاس رەسپۋبليكادان جەنە مەسكەۋدەن فادەەۆ, جەلەزنوۆ سيياقتى قالامداس جاقىن دوستار تاپتى. سولاردىڭ اۋدارماسىمەن ەرٸ جەلەپ-جەبەۋٸمەن 1953 جىلى حاميت اعانىڭ «بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ قىزى» پوەماسى ستاليندٸك سىيلىققا (كەيٸن كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىعى بولىپ ٶزگەرتٸلگەن) ۇسىنىلادى.
وسى كەزدە «پراۆدا», «يزۆەستييا», «ترۋد», «كومسومولسكايا پراۆدا», «ليتەراتۋرنايا گازەتا» گازەتتەرٸنٸڭ بٸزدەگٸ تٸلشٸلەرٸ حاماڭنىڭ 8 جاندىق وتباسى سىيماي وتىرعان بٸر جارىم بٶلمەلٸك پەتەرٸنە بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ قاپتاپ كەلٸپ, سۇحبات الىپ, جاڭا كوستيۋم كيگٸزٸپ, سۋرەتكە تٷسٸرٸپ, ەبٸگەر بولادى. بەرٸ دە «بٸر جاقسىلىق بولايىن دەپ تۇر, كٷتٸڭٸز» دەسٸپ, قول قىسىسىپ كەتەدٸ. بٸراق, دايىندالعان جارلىققا قول قويۋعا بٸر كٷن قالعاندا ستاليننٸڭ ٶزٸ قايتىس بولىپ كەتٸپ, بۇل سىيلىق حاماڭا بۇيىرماي قالادى.
حاميت اقىن 1958 جىلى جازۋشىلار وداعىنان كٶركەم ەدەبيەت باسپاسىنا رەداكتسييا مەڭگەرۋشٸسٸ بولىپ اۋىسادى. وندا كەلە سالا قول استىنداعى قىرىق شاقتى ادامدى تٸك تۇرعىزىپ, حاماڭ ەسكەري قاتال تەرتٸپپەن جاڭاشا جۇمىس جٷرگٸزەدٸ, كٶپ ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, حالتۋراعا قارسى كٷرەس اشادى.
عافۋ قايىربەكوۆتٸڭ:
باسقارعان بٸزدٸ كەشە جاپپار اقىن,
حاميت كەپ بىت-شىت قىلدى اپپاراتىن, – دەپ ەزٸلدەگەنٸ وسى تۇستا. مۇنداي شۇعىل ٶزگەرٸس, سەرپٸلٸس ۇيىقتاپ جٷرگەندەر مەن جەتەككە ەرگٸشتەرگە, تەك نۇسقاۋمەن عانا جٷرٸپ-تۇراتىن, شەڭبەردەن شىقپايتىن «قۇنداقتاعى ادامدارعا» قايدان ۇناسىن? تاعى دا پارتييالىعى قارالىپ, تاعى دا «ٸرٸ فەودالدىڭ بالاسى» ەكەنٸ سٶز بولا بەرگەن سوڭ حاماڭ 1959 جىلى قىزمەتتٸ بٸرجولاتا قويىپ, بٸرىڭعاي شىعارماشىلىققا اۋىسادى.
جيىرما شاقتى ٸرٸ-ٸرٸ پوەما جازعان اقىن پوەزيياسىنىڭ اسقار شىڭى, سٶز جوق, «قۇرمانعازى» (1962) پوەماسى بولىپ قالا بەرەرٸ سٶزسٸز. حاميت ەرعاليەۆتٸڭ قۇرمانعازى كٷيلەرٸنٸڭ بٷكٸل قۇپييا سىرلارىن جىرمەن بەينەلەپ, تٸپتٸ, كەيبٸر تۇسىندا اسا باتىل ەكسپەريمەنتكە بارىپ, «ايجان قىز» كٷيٸن ٶلەڭگە اينالدىرىپ جٸبەرگەنٸن كٶرەمٸز: تاق كٷنٸ تۋدىم, بالاپانى قۋدىڭ, ٶزٸم بولدىم. ايدىن… كٶلگە تٶسٸم شايدىم.ۇشتىم, كەتتٸم, ٷستٸن كٶكتٸڭ, ارالاپ استىم, ەنٸمە باستىم.
بۇل فراگمەنتتەن مەن جۇمباق اقىن جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆتٸڭ «كٷي كٸتابىنىڭ» اسىل باستاۋىن كٶرەمٸن. سونداي-اق, اعا اقىن حور كاپەللاسى ورىندايتىن «كٶبٸك شاشقان» كٷيٸنە ەبدٸلدا تەجٸباەۆتىڭ جازعان ٶلەڭٸ دە حاماڭنىڭ جوعارىداعى «ايجان قىزىنان» كەيٸن دٷنيەگە كەلگەنٸن ايتىپ ٶتكەن جٶن شىعار.
«قۇرمانعازى» پوەماسىندا مىناداي دا شۋماق بار:
بايقاسام بال جيناعان ارادايمىن,
ارمانسىز قازاق جەرٸن ارالايمىن.
بەلكٸم, مەن بٸر اۋىلدان
شالقىپ ٶتسەم,
بٸر تۇستا جٷرەگٸمدٸ جارالايمىن.
كٶردٸڭٸز بە, سول زاماننىڭ ٶزٸندە اقىن ٶز جٷرەگٸ جارالانعانىن اشىپ ايتقان. قازاق جەرٸنٸڭ بٸر تۇستارىندا بولىپ جاتقان زوبالاڭ با, نەۋبەت پە, بەلكٸم, سەمەي پوليگونى, بەلكٸم, ارال, مٷمكٸن بوداندىقتىڭ قۇربانى بولىپ بارا جاتقان تٸلٸمٸز بەن دٸلٸمٸز بە, ەيتەۋٸر حالىق باسىنا تٷسكەن زور قايعى-قاسٸرەتتٸ تۇسپالداپ وتىر! كٶرەگەندٸك پە? كٶرەگەندٸك! ەرلٸك پە? ەرلٸك! اقىن ەرلٸگٸ… قايراتكەر تۇلعا, قايسار ازامات ەرلٸگٸ… حاماڭنىڭ «حالىق جازۋشىسى» دەگەن ات ٷركەتٸن اتاقتى بەكەر يەلەنبەگەنٸنە كٶزٸڭ تاعى بٸر جەتە تٷسەدٸ.
ۇلى مۇحتار ەۋەزوۆ ٶمٸردەن ٶتەرٸنٸڭ از-اق الدىندا «قۇرمانعازى» پوەماسىنىڭ جالعاسىن وقىپ شىعىپ: «باياعى پٸكٸرٸم ارىقتاعان جوق, سەمٸردٸ. الدىمدا شەتەلدەرگە ساپارلارىم تۇر. سودان ورالىسىمەن سەنٸڭ وسى داستانىڭ تۋرالى كەڭٸنەن تولعاپ جازباق ويىم بار. داستانىڭداي ٶمٸر كەش!» دەپ قۇشاقتاعان ەكەن.
ارتى جەتتٸ اعىزىپ شاپقان اتتاي,
كٶبٸك بەينە كٶك تاسقا شاققان وتتاي
شاشىرايدى جان-جاققا. اي استىندا
جەردەگٸلەر قۇلايدى شاتقالاقتاي.
جاپىرىلدى جاعالاي مايدا قۇراق,
ارۋانانىڭ بوتاسى ويدا اڭىراپ,
قاتىن-بالا باقىرعان, يت ۇلىعان,
اق تولقىننىڭ ٸشٸندە قوي جامىراپ!
ۋا, سۇمدىق-اي, ەر جٷرەك شوشىنادى…
تارقاتىپ تا بولماعان شاشىن ەلٸ,
اق كٶبٸكتٸڭ ٸشٸندە قاراۋىتىپ,
ٶلگەن سۇلۋ بۇرىمى شاشىلادى.
نەتكەن سۇراپىل سۋرەت! قۇرمانعازى اتامىزدىڭ «كٶبٸك شاشقان» كٷيٸن جاندى كارتيناعا اينالدىرىپ, كٶز الدىمىزعا ەلەستەتٸپ قويعان جوق پا? ۇلى ەۋەزوۆ قىزىقسا قىزىعارلىقتاي شىعارما ەمەس پە?
اقىننىڭ ٶزٸ: «…ايتىلۋعا تيٸستٸ بٸر شىندىق بار. مەن باسىندا قۇرمانعازىنى ەمەس, ماحامبەتتٸ جازباقشى ەدٸم. قاجىم جۇماليەۆ «ول تۋرالى رومان جازىپ جٷرمٸن, پوەماسىن دا ٶزٸم جازامىن» دەگەن سوڭ الدىن وراي المادىم», دەيدٸ. وسى پوەماداعى:
اۋرۋعا قورعاسىننىڭ ۋىن بەرٸپ,
جاسايدى تەۋٸپتەرٸ وقتان دەرٸ! –
دەگەن جولداردى مەن ناعىز شەكسپيرلٸك مەكتەپتٸڭ جەمٸسٸ دەپ ايتار ەدٸم.
الىپساتار دىراۋ بولعان زاماندا,
جاتتاندى سٶز جىراۋ بولعان زاماندا,
ەلدٸڭ تٸلٸن تٸرٸلتۋدٸ جاتتاردان
جالبارىنىپ سۇراۋ بولعان زاماندا…
بۇل – حاميت ەرعاليەۆتٸڭ «سونەتتەر» جيناعىنان الىنعان ٷزٸندٸ. قانداي كٶكەيكەستٸ ويلار!
«سونەتتەر» كٸتابىمدى بٷكٸل 60 جىلدىق شىعارماشىلىق ٶمٸرٸمنٸڭ ماڭداي الدىنا اپارىپ قويار ەدٸم, – دەپتٸ حاماڭ. – شەكسپير سونەتتەرٸنٸڭ كٸتابىن قازاق تٸلٸندە شىعارۋ ٷشٸن اتتاي 6 جىلىمدى جۇمسادىم.ودان كەيٸن 14 جىل ويعا وراتىلىپ قالدىم. «ٸٸٸ ريچارد», «گاملەت» تراگەدييالارىن, «دۋالى تٷنگٸ دۋمان» كومەديياسىن اۋداردىم». وسى جەردە ايتا كەتەيٸن – حاماڭنىڭ ٷيٸندەگٸ گٷلەنۋار شەشەمٸز وعان: «شەكسپيرٸڭ بٸتكەنشە شەكەمٸزدٸ جارارسىڭ», دەپ ەزٸلدەيدٸ ەكەن. بٸراق, ەشكٸمنٸڭ شەكەسٸن جارماي-اق بۇل جۇمىس جەمٸسٸن بەرگەن سيياقتى. وسى تۇستا اقىننىڭ تٷسٸنە قايتا-قايتا شەكسپير كٸرەدٸ.
حاماڭ ٶزٸنٸڭ ماعىنالى ٶمٸرٸندە قانشا ۇيىقتاپ, قانشا تٷس كٶرگەنٸن ايتا الماسپىز, ال ونىڭ شىعارمالارىنان مەنٸڭ كٶزٸمە شالىنعانى سول تٷستەردٸڭ ەكەۋٸ عانا. عۇمىرىندا وعان ەكٸ ادام ايان بەرگەن ەكەن: بٸرٸندە سوعىستا ٶزٸن اجالدان الىپ قالعان قارۋلاس دوسى پەتر مارداك, ەكٸنشٸسٸندە – ٶزٸن ٶلمەيتٸن ٶمٸرگە جەتەلەگەن قالامداسى ۆيليام شەكسپير!
ەر مٸنەزدٸ حاماڭ بالا مٸنەزدٸ دە ەدٸ. بٸردە ۇلى مۇرات بەس-التى جاسار بالاسىن ەرتٸپ زووپارككە بارادى. تور ٸشٸندەگٸ ارىستاندى بٸرٸنشٸ رەت كٶرگەن بالا اينالشىقتاپ ۇزاق قارايدى. «جٷرەيٸك, نەگە تاڭداناسىڭ», – دەگەن ەكەسٸنە, «پاپا, پاپا, مىنا ارىستان اتامنان اۋمايدى», – دەيدٸ. نەمەرەسٸنٸڭ بۇل تەڭەۋٸنە حاماڭ رەنجۋدٸڭ ورنىنا, سانىن شاپالاقتاپ مەز بولىپتى. سەبي دۇرىس بايقاپتى, شىنىندا دا حاماڭ ادامنىڭ دا, اقىننىڭ دا ارىستانى ەدٸ.
قۇرمانعازىنىڭ قابٸرٸن تاۋىپ, كەسەنەسٸن تۇرعىزۋعا ىقپال ەتكەن, اقان سەرٸنٸڭ ٶرتەنٸپ كەتكەن اعاش بەيٸتٸنٸڭ ورنىنا قىشتان مازار سالۋعا قارجى بٶلگٸزگەن, كيسلوۆودسكٸدە دەمالعاندا سىرباي اعامەن بٸرگە بارىپ, ٶكٸمەت باسشىسى ج.تەشەنوۆكە ۇسىنىس جاساپ, «ەسسەنتۋكي-قازاقستان» ساناتورييٸن سالعىزعان…ت.ب. سانامالاي بەرسەك, حاماڭنىڭ ۇلتقا جاساعان جاقسىلىعى جەتكٸلٸكتٸ. بەرٸنەن بۇرىن, حاماڭنىڭ ەڭ ۇلى جاقسىلىعى – ٶزٸنٸڭ ٶلمەيتٸن جىر-داستاندارىن مۇراعا قالدىرعانى دەر ەدٸم.
ەربٸر ارنالى ٶزەندە ەكٸ جاعالاۋ بولاتىنى انىق. ارنالى, ارقالى, ارۋاقتى اقىن حاميت ەرعاليەۆ اتىندا دا ەكٸ جاعالاۋ بار: بٸر جاعالاۋ – اتىراۋ قالاسىندا بولسا, ەكٸنشٸسٸ – الماتىدا. ال حاماڭ پوەزيياسىنىڭ اساۋ تولقىندارى ۇلى دالاداعى بٷكٸل قازاقتىڭ كٶڭٸلٸن كەرنەپ, تامىرىن بويلاپ, باياعىشا بۋىرقانىپ اعىپ جاتىر!
ۇلىقبەك ەسدەۋلەت,
اقىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
"ەگمەن قازاقستان" گازەتٸ
