«Bilim jáne ǵylym ministrligi dástúrli tamyz keńesine usynys-pikirler jinap jatyr» degendi qulaǵymyz shalǵan soń, oida júrgen usynystardy aitýdy jón sanadyq. Men joǵary sanatty mektep muǵalimimin. 2013 jyly Nazarbaev ziiatkerlik mektepteriniń pedagogikalyq sheberlik ortalyǵynda birinshi deńgeilik kýrstan ótip, jańa baǵdarlama boiynsha bilim aldym. Iaǵni osy baǵdarlama týraly pikir aitýǵa moraldyq tolyq quqym bar dep sanaimyn.
Jalpy alǵanda, jańa baǵdarlama ózime unaidy. Degenmen maman retinde onymen kelispeitin tustarym da barshylyq. Jańa baǵdarlamanyń basty ereksheligi – mektep jumysy men oqýshy jetistikterin óristetýdegi negizgi tulǵa – muǵalim degen ustanymdy negizge ala otyryp, jyldam ózgerip jatqan zaman talabyna sai, muǵalimderge oqýshylardy qalai oqytý kerektigin úiretip, sonyń nátijesinde erkin, ózindik dálel-ýájderin nanymdy jetkize biletin, yntaly, senimdi, syni pikir-kózqarastary júieli damyǵan, sandyq tehnologiialarda quzyrlylyq tanyta alatyn jáne óz bilimderi men daǵdylaryn kúndelikti ómirde de qoldana biletin oqýshy qalyptastyrýǵa daiarlaý ekendigi belgili.
«Tehnologiialyq, pedagogikalyq jáne mazmundyq bilim arasyndaǵy ózara bailanysty iske asyrýǵa qabiletti muǵalim joǵary deńgeidegi kásipqoi dep sanalady» (Mishra men Kioler) degen qaǵidany eske ala otyryp, Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy týraly birer sóz aitaiyn. Bul sózimdi qarsylyq dep emes, Kembridj tehnologiiasyndaǵy jeti modýldiń biri – «Syni turǵydan oilaýǵa úiretýdiń» áseri dep túsinińizder.
Búkilhalyqtyq talqylaýdan ótpegeni bolmasa, jalpy alǵanda, baǵdarlamanyń birer babynan basqasy izgi nietten týǵan siiaqty.
Baǵdarlamany iske asyrýǵa kedergi bolatyn mańyzdy faktorlar mynalar: birinshi, oqytý men oqýda aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialardy paidalanýda 2019 jylǵa deiin mektepterdiń materialdyq-tehnikalyq bazasyn jasaqtap úlgerý múmkin be? Internetke qarajat tabýǵa bolar. Al sonshama mektepke interaktivti taqtalar ornatý men barlyq oqý kabinetterin kompiýterlendirý múmkin be? Mysaly, men 1500 bala oqityn mektepte jumys isteimin. Osynshama balaǵa bar bolǵany 11-12 interaktivtik taqta bar. Olardyń ózi 2009-2010 jyldary shyǵarylǵan taqtalar. Buzyla qalsa qosalqy bólshek tabý qiyn jáne onysy óte qymbat. Pán muǵaliminen bólek, osy qural-jabdyqtarǵa qyzmet kórsetetin injener-mamandar eskerildi me? Millionǵa jýyq turǵyny bar oblys ortalyǵyndaǵy jaǵdai mardymsyz bolsa, shalǵai aýyldardaǵy mektepterdiń jaǵdaiy qalai bolmaq? Oblys, aýdan ortalyqtarynda bilim berý mekemelerindegi kompiýterlik-aqparattyq tehnologiiasyna arnaiy qyzmet kórsetý ortalyqtaryn qurý qarastyryldy ma?
Ekinshi, kadr máselesi. Kadr kóp, biraq naǵyz kadr tapshy. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń mektepterine kelip jatqan jas mamandardyń barlyǵy derlik osy óńirdegi attarynan at úrketin, ashyq (shashyq) joǵary oqý oryndaryn bitirýshiler. Shalǵai aýyldar túgil, oblys ortalyǵynda ornalasqan «litsei» statýsy bar mektepke 13 jyldan beri Almaty men Astananyń beldi joǵary oqý ornyn bitirgen jas maman kelgen emes. Olar endi 2019 jylǵa deiingi 2,5 jyl ishinde kele qoiady dep oilaisyz ba? Tipti keiingi on shaqty jylda joǵary oqý oryndary mektepterge praktikant jiberýdi de qoidy. Stýdent praktikasyz qalai maman bolady?
Muǵalim jáne jeke azamat retinde ózimdi baǵdarlamanyń myna tustary qatty oilandyrady. Máselen, úshtildilikti alaiyq. Qansha til bilseń de artyq emes. Biraq zańmen bekitilgen memlekettik tildi shyn mánindegi memlekettik ete almai turǵan jaǵdaiymyzda úshtildilikti abailap iske asyrý kerek.
Bastaýysh synyptarda balany ana tilinde oqytqan jón. Osy synyptarda balanyń aqyl-oiy men dúnietanymynyń negizi qalanady. Úshtildilik engen jaǵdaida ana tili buryn ekinshi planda bolsa, endi úshinshi satyǵa syrǵidy. Ata-ana aldymen shet tiline kóbirek nazar aýdaratyn bolady. Balalaryn qazaq mektebine berý arqyly ózderi de qazaq tilin úirene bastaǵan orystildi qazaqtar til úirenýden bas tartýǵa májbúr bolady. Endi olar balasy úshin aǵylshyn tilin basty nazarda ustaidy. Qazaq tilimen tereńirek ainalysýǵa ýaqyty bola bermeýi múmkin. Eń bastysy, endi olarda qazaq tilin úirenýge degen motivatsiia qalmaidy. Qazaq tiliniń ary qaraiǵy taǵdyry ne bolady?
Úshtildilik týraly aita otyryp, joǵaryda aityp ótken mamandar máselesine qaita oralýǵa májbúr bolamyz. Aǵylshyn tilin úirete alatyn dárejede biletin maman 50-60 myń teńge jalaqysy bar mektepke bara ma? Aýyl mektebiniń jaiy qalai bolady? Jas maman aýdarmashylyqty tańdaidy nemese aǵylshyn tilin oqytatyn aqyly kýrstarǵa jumysqa ornalasýǵa tyrysady. Nátijesinde mektepke joǵary oqý ornyn súiretilip ázer bitirgen maman barady. Úshtildilikti qoldaýshy sheneýnikter men biznesmender sońǵy ret aýyldarda qashan bolypty? Bolsa, mektepke bas suqty ma?
BESKÚNDIK OQÝ JÚIESINE KÓShÝ
Adam aǵzasy táýliktik ritmdermen jumys isteitini belgili. Adam qalasa da, qalamasa da táýligine belgili bir merzimde demalýy qajet. Aǵzaǵa zorlyq júrmeidi. Oqý aptasyn qysqartqanmen, táýlikti uzarta almaisyń. Beskúndik oqytý júiesine ótý úshin keibir saǵattar ǵana emes, tipti pánder qysqartylyp, jumys saǵatyn uzartýǵa týra keledi. Buryn orta eseppen 5-6 sabaq bolsa, endi 7-8 sabaq ótiletin bolady. Al qandai pánder qysqartylady? Ol qysqartýlar balanyń azamat retinde qalyptasýyna qalai áser etedi? Bolashaq maman daiarlaýǵa áseri qalai bolmaq? Eńbek naryǵynda básekelestik qyzyp turǵanda balalarymyzdy bilimsiz etip almaimyz ba?
Kópshilik ata-ananyń mektep jasyndaǵy balasyna tárbie berýi «ishkizdim», «jegizdim», «kiindirdim» degen túsiniktiń sheńberine qarai tarylyp bara jatqany belgili. Jalǵyzilikti ana nemese ákelerdiń, nemese bala tárbiesin túbegeili mektepke artyp qoiǵan otbasylar men balalary eki kún úide otyra ala ma? Kóshe kezip ketpesine kim kepil?
«QAMQORShYLAR KEŃESI» TÝRALY
Mektepterde batys úlgisindei materialdyq qoldaý kórsetip qana qoimai, mekteptiń oqý baǵdarlamasyn jasaý men kadr tańdaý isine qatysatyn «Qamqorshylar keńesin» qurý úshin aldymen elde orta tap qalyptastyryp alý kerek. Bizde mektepke qomaqty qarjylyq qoldaý kórsetýge materialdyq jáne moraldyq turǵyda daiyn shyn mánindegi orta tap bar ma? Munyń arty balalary arqyly bopsalap, ata-analardan jappai aqsha jinaý bolyp ketpei me?
LATYN ÁLIPBII TÝRALY
Latyn álipbiine aýysý, birinshiden, bizdiń halyqaralyq qaýymdastyqpen integratsiialanýymyzdy jedeldetedi. Ekinshiden... Árkim ár máselege ózi otyrǵan tóbeshikten qaraidy. Mektep muǵalimi bolǵandyqtan, men álipbi aýystyrý máselesine de bilim salasynyń prizmasynan qaraimyn. Jyl saiyn Qazaqstan mektepterin bitirgen balalardy Reseidiń joǵary oqý oryndary jai ǵana áńgimelesý arqyly ózderine áketip jatyr. Jáne eń bilimdi túlekterimizdi tańdap alyp jatyr. Máselen, ózim jumys isteitin qazaq-orys mektep-litseiiniń orys synyptaryn jyl saiyn 50-ge jýyq túlek bitirse, sonyń jartysynan kóbi Reseige oqýǵa ketedi. Kópshiligi sol eldiń azamattyǵyn alyp, sonda qalyp qoiady. Bul, bir jaǵynan, demografiialyq shyǵyn bolsa, ekinshi jaǵynan, týǵannan bastap, sol balalar baratyn balabaqshaǵa, mektepke ketetin shyǵyndardy esepke alsaq, salyq tóleýshiniń qaltasynan shyǵatyn qomaqty qarjy kórshi eldiń ekonomikasy úshin jumys jasap jatyr. Eger latynǵa kóshetin bolsaq, ketetinderi birden ketip, ózi men balalarynyń bolashaǵyn Qazaqstanmen bailanystyrǵan azamattarymyz qazaq tilin úirenýge kirisip keter edi. Sondyqtan latynǵa kóp sozbai erterek ótý kerek. Bul jerde basty uran «Bir el – bir álipbi» bolýy shart.
Burynǵy tájiribelerdi eske túsirsek, baǵdarlamany iske asyrýǵa eń basty kedergi – bólingen qarajatty maqsatsyz jumsaý bolýy múmkin.
2013 jyldary sol kezdegi bilim jáne ǵylym ministriniń orynbasary S.Shaiahmetov úlken mólsherdegi qarajatty talan-tarajǵa salǵany úshin sotty boldy. Ótken jyly respýblikalyq biýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komitetiniń múshesi Sovhozbek Qulmaǵanbetov esep komiteti júrgizgen aýdit kezinde bilim jáne ǵylym ministrliginen 1,8 mlrd teńgege qarjylyq buzýshylyqtar anyqtalǵanyn jariia etti.
Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn iske asyrýǵa 1,8 trln teńge qarjy qarastyrylǵanyn eskersek, aqsha talan-tarajǵa túspei me degen qaýpimiz orynsyz dep eshkim aita qoimas. Sonshama qarjy qoldy bolyp otyrǵanyn joǵaryda aittyq. Al bilim salasy qyzmetkerleriniń jalaqysy elimizdegi ortasha jalaqydan áldeqaida tómen. Jalaqyny kóterý bizge ne beredi? Jalaqy kóterilse, pedagogika mamandary elimizdiń eńbek naryǵyndaǵy básekege batyl aralasyp, pedagogikalyq mamandyqtarǵa qazirgidei bilimi nashar, áke-sheshesiniń áleýeti tómen balalar emes, mektepti úzdik nemese jaqsy bitirgen túlekter barar edi de, ol óz jemisin 4-5 jylda kórseter edi.
Jańartylǵan oqý baǵdarlamasymen jumysty bastap jibergen 1-synyp muǵalimderin áńgimege tartqanymyzda baiqaǵanymyz, oqý jyly barysynda kezdesken qiyndyqtar – oqýlyqtardaǵy qatelikter, kópshilik ata-analardyń jańa baǵalaý júiesin túsinbeýi, osy baǵalaý júiesi úshin ár oqýshyǵa jeke-jeke portfolio júrgizý. Portfolio júrgizý ýaqyttan bólek, materialdyq shyǵyndy talap etedi. Biyl 1-synypty oqytqan muǵalimderdiń aitýynsha, bir synypqa orta eseppen 12 qorap qaǵaz (A4) ketken. Ár qorap qaǵazdyń quny 1200-1500 teńge aralyǵynda ekenin eskersek, muǵalimniń onsyz da mardymsyz jalaqysynyń qansha bóligi bala-shaǵasyna buiyrmaǵanyn eseptep shyǵýǵa bolady. Qaǵazdan ózge, jelim, stiker t.s.s. materialdarǵa ketetin shyǵyndar da jeterlik.
Biylǵy jyldyń taǵy bir ózgerisi – «Altyn belgi» iegerlerine beriletin artyqshylyqtar men jeńildikterdiń alynyp tastalýy. Osyǵan deiin bizdiń bilim berý júiesi boiynsha daryndy balany yntalandyrýshy basty stimýl bolyp kelgen «Altyn belgi» iegerine beriletin artyqshylyqtar men jeńildikterdiń alynyp tastalýy ondai balalarǵa qalai áser etedi? Ol jaǵy áli beimálim. Bir bilerimiz, sońǵy jyldary «Altyn belgi» saýdaǵa túsip ketkeni ras. Biraq osy belgi ielerine beriletin jeńildikter kedei otbasylardan shyqqan daryndy balalardyń ózderin «elita» sanaityn áleýmettik topqa qosylýyna múmkindik berýshi jalǵyz jol, motivatsiia, úmit edi. Atyń óshkir jemqorlyq biraz balany bul úmitten aiyrdy.
Biylǵy jyldyń taǵy bir jańalyǵy – bilim jáne ǵylym ministrligi bilimdi qorytyndylaýdyń bilettik júiesi men UBT júiesin qatar engizip, 11-synyptardyń muǵalimderi men oqýshylarynyń shaqshadai basyn sharadai qylyp qoiǵany taǵy bar.
Bilim salasy týraly áńgime bolǵanda, turǵyndarynyń basym bóligi memleketquraýshy etnos – qazaqtardan turatyn aýyl mektebine arnaiy toqtalý kerek. Búgingi kúni aýyl mektebindegi basty problema – aýyldaǵy jumyssyzdyq. Aýyldardaǵy turaqty jalaqysy bar jalǵyz jumys orny – mektep. Sondyqtan aýyl turǵyndarynyń barlyǵy óz otbasy músheleriniń kem degende bireýin mektepke jumysqa ornalastyrýǵa tyrysady. Oǵan aýyl aqsaqaldary aralasyp, keide rýaralyq nemese áýletter arasyndaǵy daýlarǵa ulasyp ketip jatqan jaǵdailar az emes. Búgin aýyl mektebinen túrli joldarmen pedagog diplomyna ie bolyp alǵan keshegi agronom, zootehnik, baǵban, taǵy sol siiaqty mamandardy tabýǵa bolady. Osyndai máselede suraq kóp, jaýap joq. Sonymen taǵy bir oqý jyly bastalýǵa jaqyn. Al eski problema jeterlik. Ótken oqý jyly mektepterdegi ujym músheleri arasyndaǵy iri janjaldarmen este qaldy. Sot protsesteri ótti. Shymkent qalasyndaǵy №38 mektep basshylary men muǵalimi arasyndaǵy sot áli aiaqtalǵan joq. Aldaǵy ýaqytta mundai janjaldardyń sany arta bereri sózsiz. Óńirimizdegi biraz mektepte oryn alǵan janjaldardy zerttei kele, taǵy bir túigenimiz: menińshe, reformany oblystyq bilim basqarmalaryn jergilikti ákimdikke baǵynyshtylyqtan qutqaryp, tikelei bilim jáne ǵylym ministrliginiń quzyretine ótkizýden bastaý kerek edi. Ondai ózgeris muǵalimderdi jergilikti bilik organdary atqarýy tiis sailaý, sanaq, zorlap bilet satý, kúshtep gazet-jýrnaldarǵa jazdyrý, senbilik sekildi artyq sharýalardan qutqarar edi de, muǵalim tek bilim jáne tárbie jumystarymen ǵana ainalysýǵa múmkindik alar edi. Muǵalimdi mindetine jatpaityn jumystarǵa tartqan sheneýnik zańmen qýdalanýy tiis. Ókinishke qarai, bilim jáne ǵylym ministrliginiń muǵalim mártebesin kóterý týraly áreket jasaǵanyn baiqai almadyq.
Bilimsiz damý joq. Al bilim salasyna reforma kerek ekeni kúmán týdyrmaidy. Biraq jańa bilim baǵdarlamasynyń tiimdi de, tiimsiz de tustary jeterlik. Sondyqtan sony qaita zerdelep, zerttep, bizdiń qoǵam úshin tiimsiz tustarynan batyl túrde bas tartý kerek. «Bastan qulaq sadaǵa» degendei, jumsalǵan shyǵyn sadaǵa...
Ómir ShYNYBEKULY, tarih pániniń muǵalimi
«Jas Alash» gazeti
