Qytaidaǵy saiasi lagerler jaily ashyq aityp júrgen, ózi de qamaýda bolǵan qazaqstandyq azamat Ómirbek Bekaly "Qytaida turatyn 80 jastaǵy ákesi Bekaly Ibrahimniń saiasi úirený lagerinde qaitys bolǵanyn" aitty, dep jazady Azattyq.
Ómirbek Bekaly osydan bir ai buryn jer qoinyna tapsyrylǵan ákesiniń qazasy týraly bir-eki kún buryn ǵana estigen.
- Keshe (18 qazan - red.) kishi qyzym Aishanyń atynan Qytaida turatyn qaryndasyma habarlastym. Wechat-qa (Qytaida sóilesýge jáne jazýǵa arnalǵan áleýmettik jeli) "Atam men apam aman ba? Olardyń jaǵdaiy qalai?" dep jazdym. Al ar jaqtan "Atam 18.09 kúni" dep "uiyqtap jatqan" sýretin jiberdi. Túnimen uiyqtai almai búgin óz atymnan qaita habarlasyp edim, qaryndasym rastady. Onyń naqty qai kúni qandai jaǵdaida qaza bolǵany týraly eshteńe aitpady, - deidi ol.

Ómirbek Bekaly - Qytaidaǵy saiasi lagerler jaily ashyq aityp júrgen, ózi sol lagerde bolǵan etnikalyq qazaqtardyń biri.
Ol 2017 jyly naýryz aiynda Qytaidyń Úrimji qalasyna issaparmen baryp, keiin Turfan oblysyndaǵy ata-anasynyń úiine barǵan jerinde ustalǵan bolatyn. "Jeti ai on kún abaqtyda, onan keiin 20 kún saiasi úirený lagerinde otyrǵanyn" aitqan ol Qytaidaǵy saiasi úirený lagerinen shyqqan alǵashqy qazaq retinde Azattyqqa suhbat bergen. Sol suhbatynda "Qytaida qalǵan ata-anasynyń ómirine qaýip tónýi múmkin" ekenin aityp:
- Saiasi tárbie ortalyǵynan bosap shyqqannan keiin Qaramai aýdandyq ishki ister bólimine keldim. Ol jerde vizamdy on bes kúnge uzartyp, osy kúnder aralyǵynda Qytaidan shyǵyp kete alatynymdy eskertti. Ózderiniń zańsyz ustaǵandaryn aityp keshirim surady. Men vizamdy bir aiǵa uzartýlaryn surap, Pekinge deiin baryp aryzdanatynymdy, quqyǵymnyń taptalǵanyn aittym. Olar "Aryzdanýǵa qaqyńyz bar. Oǵan qarsy emespiz. Biraq onan keiin Qytaiǵa qaityp kire almaisyz. Týys-týǵandaryńyzdyń barlyǵy osynda turatynyn esten shyǵarmańyz" dep ashyq eskertti. Keiin ákem de "erteń olai-bulai bolyp ketsem súiegimdi kóre almai qalasyń" dep ruqsatyn bermedi, - degen edi.

"LAGERDEGI AZAPTAÝDAN JER ASTYNA KIRGEN ARTYQ"
"Ákesine topyraq salmaq túgili qaraly habardyń ózin kesh estigenin" aitqan Ómirbek "bir jaǵynan bul durys boldy ma deimin. Óitkeni jasy jetken kári adamnyń lagerdegi azaptaýdy kórgenshe jerdiń astyna kirip, Allahtyń aldynda tynysh jatqany artyq. Sebebi, ol jaqtaǵy(saiasi úirený lagerdi - red.) kózimmen kórip, basymnan ótkizdim" deidi.
Ómirbektiń úlken aǵasy Ábdirahman Bekalyny 2017 jyly sáýir aiynda, ákesi Bekaly Ibrahimdi 2018 jyly sáýir aiynyń 24-i kúni ustaǵan. Onan keiin 70 jastaǵy anasy Ámina men qaryndasy Adilany da saiasi úirený lagerine qamaǵan.
- Olardyń "basty kinási" – 2010 jyly Qazaqstanǵa kelgeni, odan keiingi "kinási" - meniń basymnan ótkergenderimdi Qazaqstanǵa kelip jaiyp salǵanym, - deidi Bekaly.

Ómirbektiń ákesi Bekaly Ibrahim Turfan oblysy Pishán aýdanynda uzaq ýaqyt basshylyq qyzmet istep, 1997 jyly zeinetke shyqqan eken. Otbasynda alty bala tárbielegen. Balalarynyń ishinde tek Ómirbek qana Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan.
Ómirbek Bekaly Qytaidaǵy saiasi úirený ortalyǵynan shyǵyp kelgennen keiin Qazaqstanda jarty jyl turyp, belgisiz bir sebeptermen Stambýlǵa qonys aýdarǵan.

Ol 2018 jyldyń 10 qazan kúni AQSh kongresmenderiniń shaqyrýymen sonda baryp "Qytaidaǵy qazaqtardyń qysymy jáne saiasi úirený lager" týraly sóileýi tiis bolǵan. Biraq óziniń aitýy boiynsha oǵan Túrkiiadaǵy AQSh konsýldyǵy viza bermegen jáne ne úshin bermegenin túsindirmegen.
2017 jylǵy sáýir aiynan bastap Qytai qazaqtary men uiǵyrlar Shyńjańdaǵy saiasi úirený ortalyqtaryna qamalyp jatqandary týraly alǵashqy habarlar tarady.
Qazaqstanǵa Qytaidan kóship kelgen etnikalyq qazaqtar Shyńjańda týystary qamalǵanyn aityp, Astanada, Almatyda birneshe ret jiyn ótkizgen. Olar Almatydaǵy AQSh, Germaniia konsýldyqtaryna baryp kómek suraǵan.
Qamaýdan shyqqan qazaqtar saiasi tárbieleý ortalyqtaryn "túrme" dep sipattaǵan. BUU jáne Human Right Watch bastaǵan halyqaralyq uiymdar da Shyńjańdaǵy qamaýlar týraly birneshe ret málimdeme jasaǵan.
Qazaqstan Syrtqy ister ministrligine Qytaidaǵy qysymǵa qatysty kómek surap, 618 adamnan aryz túsken. Ministrliktiń baspasóz hatshysy Aibek Smadiiarovtyń aitýynsha, 117 aryzdy Qytaidyń burynǵy azamattary, qazir Qazaqstan azamattyǵyn alǵandar jazǵan. Olar Qytai azamattyǵynan shyǵarýǵa kómek suraǵan. Ministrlik ókili aryzdar boiynsha jumys júrgizilip jatqanyn aitty.
Qazannyń 15-i kúni Gonkongta shyǵatyn South China Morning Post gazeti Qytai kommýnistik partiiasynyń etnikalyq jáne dini máseleler jónindegi departamentiniń basshysy Iu Tsiýannyń Shyńjańǵa barǵanyn habarlady. Iu Tsiýan Shyńjańdaǵy musylman dinin ustanatyn etnikalyq az ulttarǵa Qytaidyń mádenieti men áleýmettik normalaryn sińirý saiasatyn júrgizip jatqanyn aitqan. Ol bul saiasatty "ekstremizmdi aldyn-alý" dep túsindirgen.
Nurtai Lahanuly