قىتايداعى ساياسي لاگەرلەر جايلى اشىق ايتىپ جٷرگەن, ٶزٸ دە قاماۋدا بولعان قازاقستاندىق ازامات ٶمٸربەك بەكالى "قىتايدا تۇراتىن 80 جاستاعى ەكەسٸ بەكالى يبراحيمنٸڭ ساياسي ٷيرەنۋ لاگەرٸندە قايتىس بولعانىن" ايتتى, دەپ جازادى ازاتتىق.
ٶمٸربەك بەكالى وسىدان بٸر اي بۇرىن جەر قوينىنا تاپسىرىلعان ەكەسٸنٸڭ قازاسى تۋرالى بٸر-ەكٸ كٷن بۇرىن عانا ەستٸگەن.
- كەشە (18 قازان - رەد.) كٸشٸ قىزىم ايشانىڭ اتىنان قىتايدا تۇراتىن قارىنداسىما حابارلاستىم. Wechat-قا (قىتايدا سٶيلەسۋگە جەنە جازۋعا ارنالعان ەلەۋمەتتٸك جەلٸ) "اتام مەن اپام امان با? ولاردىڭ جاعدايى قالاي?" دەپ جازدىم. ال ار جاقتان "اتام 18.09 كٷنٸ" دەپ "ۇيىقتاپ جاتقان" سۋرەتٸن جٸبەردٸ. تٷنٸمەن ۇيىقتاي الماي بٷگٸن ٶز اتىمنان قايتا حابارلاسىپ ەدٸم, قارىنداسىم راستادى. ونىڭ ناقتى قاي كٷنٸ قانداي جاعدايدا قازا بولعانى تۋرالى ەشتەڭە ايتپادى, - دەيدٸ ول.
ٶمٸربەك بەكالى - قىتايداعى ساياسي لاگەرلەر جايلى اشىق ايتىپ جٷرگەن, ٶزٸ سول لاگەردە بولعان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ بٸرٸ.
ول 2017 جىلى ناۋرىز ايىندا قىتايدىڭ ٷرٸمجٸ قالاسىنا ٸسساپارمەن بارىپ, كەيٸن تۇرفان وبلىسىنداعى اتا-اناسىنىڭ ٷيٸنە بارعان جەرٸندە ۇستالعان بولاتىن. "جەتٸ اي ون كٷن اباقتىدا, ونان كەيٸن 20 كٷن ساياسي ٷيرەنۋ لاگەرٸندە وتىرعانىن" ايتقان ول قىتايداعى ساياسي ٷيرەنۋ لاگەرٸنەن شىققان العاشقى قازاق رەتٸندە ازاتتىققا سۇحبات بەرگەن. سول سۇحباتىندا "قىتايدا قالعان اتا-اناسىنىڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶنۋٸ مٷمكٸن" ەكەنٸن ايتىپ:
- ساياسي تەربيە ورتالىعىنان بوساپ شىققاننان كەيٸن قاراماي اۋداندىق ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸنە كەلدٸم. ول جەردە ۆيزامدى ون بەس كٷنگە ۇزارتىپ, وسى كٷندەر ارالىعىندا قىتايدان شىعىپ كەتە الاتىنىمدى ەسكەرتتٸ. ٶزدەرٸنٸڭ زاڭسىز ۇستاعاندارىن ايتىپ كەشٸرٸم سۇرادى. مەن ۆيزامدى بٸر ايعا ۇزارتۋلارىن سۇراپ, پەكينگە دەيٸن بارىپ ارىزداناتىنىمدى, قۇقىعىمنىڭ تاپتالعانىن ايتتىم. ولار "ارىزدانۋعا قاقىڭىز بار. وعان قارسى ەمەسپٸز. بٸراق ونان كەيٸن قىتايعا قايتىپ كٸرە المايسىز. تۋىس-تۋعاندارىڭىزدىڭ بارلىعى وسىندا تۇراتىنىن ەستەن شىعارماڭىز" دەپ اشىق ەسكەرتتٸ. كەيٸن ەكەم دە "ەرتەڭ ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم سٷيەگٸمدٸ كٶرە الماي قالاسىڭ" دەپ رۇقساتىن بەرمەدٸ, - دەگەن ەدٸ.
"لاگەردەگٸ ازاپتاۋدان جەر استىنا كٸرگەن ارتىق"
"ەكەسٸنە توپىراق سالماق تٷگٸلٸ قارالى حاباردىڭ ٶزٸن كەش ەستٸگەنٸن" ايتقان ٶمٸربەك "بٸر جاعىنان بۇل دۇرىس بولدى ما دەيمٸن. ٶيتكەنٸ جاسى جەتكەن كەرٸ ادامنىڭ لاگەردەگٸ ازاپتاۋدى كٶرگەنشە جەردٸڭ استىنا كٸرٸپ, اللاھتىڭ الدىندا تىنىش جاتقانى ارتىق. سەبەبٸ, ول جاقتاعى(ساياسي ٷيرەنۋ لاگەردٸ - رەد.) كٶزٸممەن كٶرٸپ, باسىمنان ٶتكٸزدٸم" دەيدٸ.
ٶمٸربەكتٸڭ ٷلكەن اعاسى ەبدٸراحمان بەكالىنى 2017 جىلى سەۋٸر ايىندا, ەكەسٸ بەكالى يبراحيمدٸ 2018 جىلى سەۋٸر ايىنىڭ 24-ٸ كٷنٸ ۇستاعان. ونان كەيٸن 70 جاستاعى اناسى ەمينا مەن قارىنداسى اديلانى دا ساياسي ٷيرەنۋ لاگەرٸنە قاماعان.
- ولاردىڭ "باستى كٸنەسٸ" – 2010 جىلى قازاقستانعا كەلگەنٸ, ودان كەيٸنگٸ "كٸنەسٸ" - مەنٸڭ باسىمنان ٶتكەرگەندەرٸمدٸ قازاقستانعا كەلٸپ جايىپ سالعانىم, - دەيدٸ بەكالى.
ٶمٸربەكتٸڭ ەكەسٸ بەكالى يبراحيم تۇرفان وبلىسى پٸشەن اۋدانىندا ۇزاق ۋاقىت باسشىلىق قىزمەت ٸستەپ, 1997 جىلى زەينەتكە شىققان ەكەن. وتباسىندا التى بالا تەربيەلەگەن. بالالارىنىڭ ٸشٸندە تەك ٶمٸربەك قانا قازاقستانعا قونىس اۋدارعان.
ٶمٸربەك بەكالى قىتايداعى ساياسي ٷيرەنۋ ورتالىعىنان شىعىپ كەلگەننەن كەيٸن قازاقستاندا جارتى جىل تۇرىپ, بەلگٸسٸز بٸر سەبەپتەرمەن ستامبۋلعا قونىس اۋدارعان.
ول 2018 جىلدىڭ 10 قازان كٷنٸ اقش كونگرەسمەندەرٸنٸڭ شاقىرۋىمەن سوندا بارىپ "قىتايداعى قازاقتاردىڭ قىسىمى جەنە ساياسي ٷيرەنۋ لاگەر" تۋرالى سٶيلەۋٸ تيٸس بولعان. بٸراق ٶزٸنٸڭ ايتۋى بويىنشا وعان تٷركيياداعى اقش كونسۋلدىعى ۆيزا بەرمەگەن جەنە نە ٷشٸن بەرمەگەنٸن تٷسٸندٸرمەگەن.
2017 جىلعى سەۋٸر ايىنان باستاپ قىتاي قازاقتارى مەن ۇيعىرلار شىڭجاڭداعى ساياسي ٷيرەنۋ ورتالىقتارىنا قامالىپ جاتقاندارى تۋرالى العاشقى حابارلار تارادى.
قازاقستانعا قىتايدان كٶشٸپ كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتار شىڭجاڭدا تۋىستارى قامالعانىن ايتىپ, استانادا, الماتىدا بٸرنەشە رەت جيىن ٶتكٸزگەن. ولار الماتىداعى اقش, گەرمانييا كونسۋلدىقتارىنا بارىپ كٶمەك سۇراعان.
قاماۋدان شىققان قازاقتار ساياسي تەربيەلەۋ ورتالىقتارىن "تٷرمە" دەپ سيپاتتاعان. بۇۇ جەنە Human Right Watch باستاعان حالىقارالىق ۇيىمدار دا شىڭجاڭداعى قاماۋلار تۋرالى بٸرنەشە رەت مەلٸمدەمە جاساعان.
قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە قىتايداعى قىسىمعا قاتىستى كٶمەك سۇراپ, 618 ادامنان ارىز تٷسكەن. مينيسترلٸكتٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى ايبەك سماديياروۆتىڭ ايتۋىنشا, 117 ارىزدى قىتايدىڭ بۇرىنعى ازاماتتارى, قازٸر قازاقستان ازاماتتىعىن العاندار جازعان. ولار قىتاي ازاماتتىعىنان شىعارۋعا كٶمەك سۇراعان. مينيسترلٸك ٶكٸلٸ ارىزدار بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن ايتتى.
قازاننىڭ 15-ٸ كٷنٸ گونكونگتا شىعاتىن South China Morning Post گازەتٸ قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ ەتنيكالىق جەنە دٸني مەسەلەلەر جٶنٸندەگٸ دەپارتامەنتٸنٸڭ باسشىسى يۋ تسيۋاننىڭ شىڭجاڭعا بارعانىن حابارلادى. يۋ تسيۋان شىڭجاڭداعى مۇسىلمان دٸنٸن ۇستاناتىن ەتنيكالىق از ۇلتتارعا قىتايدىڭ مەدەنيەتٸ مەن ەلەۋمەتتٸك نورمالارىن سٸڭٸرۋ ساياساتىن جٷرگٸزٸپ جاتقانىن ايتقان. ول بۇل ساياساتتى "ەكسترەميزمدٸ الدىن-الۋ" دەپ تٷسٸندٸرگەن.
نۇرتاي لاحانۇلى
