Has Sýretker, ǵajaiyp Adam, aiaýly aǵa
Qalihan Ysqaq týraly birer sóz
Sońǵy on-on bes jylda jaz shyǵa elge, Qatynqaraǵaiǵa ketetin Qalihan aǵany saf aýamen demalyp Altaiynda júrgen bolar, Almatyǵa kúz túse oralar dep bir oilaǵan edim; áriptes qurby Zaria (Jumanova) telefon soǵyp: «... Áliia, qaidasyz? Odaqta Qalihan aǵamen qoshtasý bolyp jatyr ǵoi, qazir eline alyp ketedi» degende qala syrtynda júrgen men tóbeden jai túskendei boldym... Qal-aǵanyń ózi kezinde dosy Asqar Súleimenov týraly jazǵanyndai, «Aiaýlyńnan aiyrylsań – aitaryń joq...» Mundaida birden alǵashqy tanystyǵyńnan bastap bári kóz aldyńnan óte bastaidy.
Jazýshymen alǵashqy tanystyq qalai bolýshy edi. Árine, shyǵarmasy arqyly. Qazaqtyń Qalihany, al, ol kezde men úshin jazýshy Qalihan Ysqaqov esimin eń aldymen «Qońyr kúz edi» atty povesi arqyly bildim. Onda da povest jaryq kórip, dýaly aýyzdardan joǵary baǵa alyp, qyzýy basylmaǵan kezde emes, sál keiinirek oqyppyn. Muny da keiin baǵamdadym. Erekshe bir álemge tap bolǵandai edim, shyǵarmany bir demde oqyp shyqtym, jetimderdiń taǵdyry kóńilge muń qonaqtatyp, kókirek tus ashydy...
Jazýshynyń ózimen 1978 jyly Jazýshylar odaǵynda tanystym. Tanystyrǵan kórnekti synshy Tólegen Toqbergenov. Ekeýi bir kabinette otyrady eken. Ekeýi de, shamasy, sol kezde Odaqta ádebi keńesshi. Meniń birer áńgimemdi Tólegen aǵadan alyp tez-tez kóz júgirtip shyqty da, «qazir Máskeýge kinostsenarshylyq oqýǵa jiberýge irikteý júrip jatyr, sen mynalaryńdy sonda tapsyr, – dedi Qalihan aǵa bas-kózge qaramai, – onda Bondarenko degen áielge bar». Sonsoń ózi jalma-jan telefon soǵýǵa kiristi, birazdan keiin ol jaqtan bireýmen sóilesti, Bondarenko ma, basqa ma, bilmedim, álden soń telefon tutqasyn ornyna qoidy da, irikteý bitip ketipti dedi birtúrli ókinishpen. Oilamaǵan jerden bastalyp, tez aiaqtalǵan bul máselege men esh ókingen joqpyn, al, Qalihan aǵanyń sonshalyqty aq nietine, ashyq, aq kóńiline ishtei qatty yrza bolyp qaldym.
Arada birer jyl ótkende men «Qazaq ádebieti» gazetine jumysqa kelip, Jazýshylar odaǵynda qyzmet etetin Qalihan aǵamen redaktsiiada, Odaqtyń keńes jiyndarynda, ózge de sharalarda kezdesip júrdik. Nege ekenin bilmedim, meni «Qara qyz» deýshi edi. Qalihan aǵanyń elde joq sary «Jigýlii» bolatyn. Kei-keide teatrlarda Hýdsovet dep atalatyn jiyndarǵa bararda «Qara qyz, júr, kettik!» dep mashinasyna otyrǵyzyp alatyn.
Jazýshynyń «Qońyr kúz edi» keiin jaryq kórgen «Aǵaiyndar», «Meniń aǵalarym», «Buqtyrma saryny» povesterin qyzyǵa oqydym. Al, erekshe áser etken shyǵarma jazýshynyń «Tuiyq» romany edi. Romanda sýretteletin «Murat» aýylynyń tynys-tirshiligi, úndemes, eshteńege moiymas atpal azamat Qajymurattyń taǵdyry oqyrmanyn bei-jai qaldyrmaidy, óitkeni mundai tynys-tirshilik, Qajymurattai atpal azamattar taǵdyry qazaqtyń qai aimaq, qai óńiri úshin de beitanys emes-ti.
«Tuiyqtan» keiin – «Qaraorman» romany. Keiin tynysy tereńdep, arnasy keńeiip, taraý-taraý taǵdyrlardy ýaqyttyq maǵynalarmen toqailastyryp, úlken pálsapaǵa ulasyp, tutas bir dáýir aǵynyndaǵy el taǵdyryn tanytqan «Aqsý – jer jánnatynyń», bálkim, alǵashqy nusqasy. Jazýshy Qalihan Ysqaqov er jasy elýge osylaisha birneshe povest, eki romannyń avtory bolǵanda tolyp edi. Árine, onyń áńgimeleri, pesalary men aýdarmalaryn, kóptegen maqalalaryn aitpaǵanda. Sol elýjyldyq qarsańynda sol kezde «Jalyn» jýrnalynda qyzmet etetin Esenǵali Raýshanov jazýshy shyǵarmashylyǵy týraly maqala jazyp berýimdi ótindi. Joǵaryda atalǵan povester men romandardy qaitara oqyp shyǵyp, jazýshy shyǵarmashylyǵyn ózimshe taldap, oi jinaqtap, kólemdi bir maqala jazyp berdim. Ol maqala 1985 jyldyń sońyna qarai «Jalynda» jaryq kórdi. Sodan birshama ýaqyt ótkende «Qara qyz, Dámesh apań seni úiden shai iship ketsin dep jatyr» dedi Qalihan aǵa. Sonymen erteńine jumystyń sońyna qarai Qalaǵanyń «Jigýliimen» úiine bardyq. Úileri qazirgi Ǵ.Músirepov atyndaǵy teatrdyń mańaiynda. Dámesh apai ashyq jarqyn, dastarhany berekeli, mol qol jan eken. «Maqalań maǵan unady», dedi Dámesh apai, sonsoń meni qolpashtap taǵy biraz maqtaý aitty. Búkil ádebi protsesti qadaǵalap otyratyny, bilimdi jan ekeni sezildi, al, Qalihan aǵa týraly aitqanda erekshe shabyttanyp ketetindei kórindi. Sóziniń bissimillási «Bizdiń Qalihan...» ekenin baiqadym. «Rahmet, – dedim keterde ózimshe etiketke salyp, - bári de dámdi boldy» (qazir eske alyp otyryp, sol bir etiketim úshin uialyp otyrmyn, Qalihandai jazýshynyń, qazaqtyń úlken bir tulǵasynyń otanasynyń dastarhany dámdi bolmaǵanda qaitýshy edi...). «Bizdiń Qalihan da tamaqty dámdi pisiredi ǵoi, - dedi sonda Dámesh apai. – Ái, Qalihan, – dedi sodan keiin – Áliiany ásipke shaqyrsańshy.» Qalihan aǵa bir kúlip aldy. Al, ózi qoiarda-qoimai sómkeme bir litrlik shyny bankimen bal saldy. «Mynaý Altaidyń baly, taza bal, bilemin, sender túnimen maqala jazasyńdar ǵoi, sonda bir qasyq jep al, shaiyńa sal, densaýlyqqa óte paidaly» dedi quddy bir týǵan anamdai qamqorlap. Sodan arada birtalai ýaqyt ótkende Qalihan aǵanyń ataqty ásibinen dám tatýdyń da oraiy keldi.
Umytpasam, 1987 jyly jazǵa salym bolýy kerek, Respýblikalyq Jasóspirimder men balalar teatrynda Ǵ.Músirepovtiń «Ulpan» romany boiynsha spektakl shyǵaryldy. Qoiýshy-rejisseri kórnekti rejisser Báiten Omarov. Al, romandy sahnaǵa laiyqtap jazǵan, iaǵni sahnalyq nusqasyn jasaǵan Qalihan Ysqaqov. Jalpy kólemdi prozany sahnaǵa laiyqtaý ońai sharýa emes. Al, ózi kásibi kinostsenarshy Qalihan aǵa munyń asqan sheberi edi. Onyń bul oraidaǵy úlken bir eńbegi – M.Áýezovtiń «Qarash-Qarashy» boiynsha jazǵan instsenirovkasy. Ol «Tańǵy jańǵyryq» degen ataýmen Qazaq Memlekettik M.Áýezov atyndaǵy akademiialyq drama teatry sahnasynda óte sátti qoiylǵan bolatyn. Ideia sol kezde ádebiet bóliminiń meńgerýshisi Asqar Súleimenovtiki, spektakldiń qoiýshy-rejisseri Báiten Omarov, Jaras bai beinesin Asanáli Áshimov, Baqtyǵuldy Tuńǵyshbai Jamanqulov asa kórkem oryndaǵan, qazaq sahnasynyń kezeńdik týyndysy bolǵan edi.
«Ulpan» spektakli ádettegi dástúr boiynsha Kórkemdik keńeske kórsetildi. Onda keńes músheleri, Jazýshylar odaǵynan, redaktsiialardan kelgen azamattar pikirlerin bildirdi. Bas qosý nátijesinde spektakl qabyldandy. Jinalǵan jurtshylyq rejisserdi, dramatýrgty, akterlerdi quttyqtap jatty. Sol jerden rejisser, basty rolderdegi akterler, Qalaǵanyń jaqsy qalamdas inisi Didash-Didahmet bar - biraz adam Qalihan aǵanyń úiine bardyq. Jaqsy bir otyrys boldy. Sol joly Qalihan aǵanyń ataqty ásibinen alǵash ret dám tatqandar bárimiz tańdai qaqqanymyz esimde.
Qalihan aǵa rejisserlerdiń ishinde rejisser Báiten Omarovpen erekshe jaqsy qarym-qatynasta boldy, ekeýi bir-birin qatty qurmetteitin. Odaqta dramatýrgiia sektsiiasynyń keńesshisi bolǵan tusta Qalihan aǵa ózi bastap, osy keńes músheleri – teatrtanýshy-ǵalymdar Baǵybek Qundaqbaev, Ahmedjan Qadyrov, dramatýrgtar Muhametqali Hasenov, Ákim Tarazi, Sultanáli Balǵabaev jáne ol kezderi «Qazaq ádebietinde» óner bóliminiń meńgerýshisi qyzmetindegi men – barlyǵy jeti adam, iaǵni edáýir saliqaly delegatsiia bolyp Taldyqorǵan oblystyq drama teatryna eki ret saparlaǵanymyz bar. Bul – Taldyqorǵan teatrynda rejisser Báiten Omarov kórkemdik jetekshi bolyp turǵan kez. Ol bir ádemi de maǵynaly saparlar edi. Eki saparda da teatrdyń bes-alty jańa spektaklin kórdik, saliqaly taldaý, talqylaýlar jasaldy. (Ol talqylaýlardy kezinde teatr jazyp aldy ma eken, sóz joq, tarihi qundy materialdar). Teatrtanýshylar óz tarapynan, dramatýrgtar óz tarapynan pikir bildirgen sol májilisterde Qalihan aǵanyń sózi ámanda qyzǵylyqty shyǵatyn. Bir qyzyǵy – ol, aitalyq, kei tustarda sóz bolyp otyrǵan spektakldi de, sonda otyrǵandardy da «tastap ketip», negizgi áńgimege esh qatysy joq máselelerdi qaýzaityndai kórinetin. Biraq, bul aldamshy áser. Kóńil qoiyp tyńdaǵan, Qalihan sheshenniń oi júlgesimen júrip otyrǵan adam ainalyp kelgende, onyń negizgi áńgimeden aýytqymaǵanyn, kerisinshe taqyryptyń qunaryn arttyrǵanyn, tipti kóbine naqty derekterge, anyq uǵym-tanymdarmen kómkerip, kórkemdep jyqpyldaryn ashqanyn ańdar edi. Qalihan aǵa sózge qosylǵanda aýqym keńeiip, tereń tarihqa, biik kórkemdikke qarai tartatyn. Qalihan aǵanyń mundai sheshendigine odan keiin san márte kýá boldym, qalyń kópshilik kýá boldyq. Sýretker Q.Ysqaqtyń shyǵarmalary óz aldyna, aitqan, aitar áńgimeleriniń barlyǵy da elimizdiń talaily taǵdyry men úmitti bolashaǵyna bailanysty bolatyn.
* * *
1991 jyly Qazaq eli táýelsizdik aldy. Ǵasyrlar boiy ata-babalarymyz, san urpaq ańsaǵan táýelsizdik. Sol kúnniń tezirek kelýine eńbegimen, shyǵarmashylyǵymen qaltqysyz qyzmet etken jazýshy qaýymynyń, Qalihan aǵa men onyń býynynyń da asyl armany júzege asty. Bul tusta, eń aldymen Q.Ysqaqtai úlken sýretker «Aqsý – jer jánnaty» romany, keńirek aiadan alǵanda, jalpy sýretkerlik biik murattary, ulttyq rýhaniiatymyzǵa sińirgen úlken eńbegi baǵalanǵanyn, ol táýelsiz eliniń syilyǵyn alǵashqylardyń biri bolyp, 1994 jyly Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik syilyǵyn alǵandyǵyn atap aitýymyz qajet.
Memlekettik syilyq demekshi, M.Áýezov teatrynda qoiylǵan «Sitýatsiialar» triptihi úshin Asekeń, Asqar Súleimenov 1996 jyly Memlekettik syilyqqa usynyldy. Syilyqqa usynylǵan shyǵarmalar baspasózde talqylanýy shart. Bul ózi úlken uiymdastyrýshylyq jumysty qajet etetin tutas bir naýqan. Asekeń pesasy boiynsha rejisser Á.Rahimov qoiǵan spektaklder týraly merzimdi baspasózdiń barlyǵynda maqalalar jaryq kórdi. Al, «Egemen Qazaqstanǵa» jazýy tiis bir avtor kesheýildete berdi. Talqylaý merzimi aiaqtalyp qalǵan. Basqa avtor izdep, tapsyrys berip jatýǵa ýaqyt kem. Sonda bir túnde otyryp ózim maqala jazdym. Óz atymnan berýdiń reti joq, sodan ári-beri oilanyp, ne de bolsa táýekel dep, Qalihan aǵaǵa telefon soqtym, jaǵdaidy túsindirdim. Biraq, kelisetinine ishtei onsha senimdi emes edim, óitkeni sol joly Qal-aǵanyń eń jaqyn degen dosynyń da shyǵarmasy syilyqqa usynylyp jatqan bolatyn. «Jaqsy, Qara qyz» dedi sonda Qal-aǵa bir sózge kelmesten. «Óli yrza bolmai, tiri baiymaidy» degen, dostyqqa adaldyq degen osy bolsa kerek.
Sol, 1996 jyldyń sońynda Asqar Súleimenov «Sitýatsiialar» triptihi úshin Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik syilyǵynyń laýreaty atandy (Asekeń baqilyq bolǵan sýretkerler arasynda shyǵarmashylyǵy Memlekettik turǵydan alǵash bolyp baǵalanǵanǵany belgili.) Sol keremet qýanyshty kúni týǵan-týys jáne Asekeńniń jaqyn dos-jarandary – Qalihan, Zeinolla, Sátimjan, Tóken, Seifolla, Dýlat, Satybaldy aǵalar jáne ol kezde «Atamura» korporatsiiasynyń tóraǵasy, búginde memleket jáne qoǵam qairatkeri, atpal azamat Muhtar Qul-Muhammed bar - qýanyshtan júregi jarylardai bolyp júrgen Aitoty-Asekeńniń anasynynyń úlken dastarhanynda bas qosyp, keremet bir otyrys boldy. Sol keshte Muhtar Asekeń týraly estelikter jinaǵyn shyǵaryp berýge ýáde berdi. Arada eki jarym jyl ótkende, 1999 jyldyń kókteminde «Parasat padishasy» degen ataýmen jaryq kórip, úlken rezonans jasaǵan sol jinaqta Qalihan aǵanyń «Aiaýlyńnan aiyrylsań – aitaryń joq...» atty esteligi bar.
Arada shamaly ýaqyt ótkende biz úshin Asekeńniń kózindei Sákeń, Satybaldy Narymbetov jáne Asekeńniń ózi shyǵarmashylyǵyn qatty syilap ótken jaqsy inisi, túrkilik bastaýdy jańǵyrtqan kórnekti músinshi, ataqty «Qulagerdiń» avtory – sol joly Asekeńe degen erekshe qurmetpen Ásmáǵa «Qulager» qola músinin syilaǵan – Baqytjan Ábishev pen zaiyby, belgili aktrisa, keremet ánshi Shamshagúl Meńdiiarova, sondai-aq syilyq naýqanynda qatty tileýles bolǵan, baspasózde pikir bildirgen óz dos-jarandarym, jaqsy ini-sińlilerimmen bir jaqsy otyrys bolǵan edi. Ortamyzdaǵy gúlimiz (bul teńeý obektisine qanshalyqty laiyq emestei kórinse de) – Qalihan aǵa. Bir qyzyǵy – Dámesh apaidyń Qalihan aǵamen birge qol ustasyp qonaqqa, áldebir sharalarǵa barǵanyn óz basym kórmeppin. Bilýimde, dámdi tamaǵyn pisirip, balalaryn, nemerelerin tárbielep, kerek deseńiz, Qalihan aǵanyń ózin de tárbielep, úide tileýin tilep otyrar edi. «Kelseńizshi» dep ábden qiylǵanymda – aitqany: «rahmet, ainalaiyn, renjime, Qalihan barady ǵoi.»
Sol otyrystyń patshasy da – Qalihan aǵa boldy. Sózi qandai máiekti! Tipti dastarhandaǵy mázirge bailanysty áńgimesiniń ózi qandai! «Qara qyz, mynaý Sarysýdyń qazysy ma?» dep bastaǵan áńgimesi jylqy túliginen buǵy men maralǵa, múiizdiń, mýmiianyń paidasy men durys paidalanbaǵan jaǵdaidaǵy ziianyna, Altaidaǵy Rahman bulaǵyna, sodan, oilamaǵan jerden balyqtar men olardyń túrlerine, nemese shai qasyqtyń, shanyshqynyń tarihyna, tipti bolmasa almany nege qysta qabyǵymen jeýge bolmaitynyna oiysady. Endi birde áldebir sózdiń etimologiiasyna, odan týyndaityn tarihqa aýysady. Baiyptap kórgen adamǵa, Qalihan aǵa qazaqy entsiklopediia siiaqty edi. Qazir oilap qarasam, sol otyrysta ádebietten basqanyń bári sóz bolǵan siiaqty. Asekeń týraly da onsha kóp sóz bolǵan joq. Qalihan aǵa dosy týraly jastarǵa qarata jańǵyz aitqany – «Asqarǵa syilyq berilgeni – ult úshin, ásirese, jastar, sender úshin mańyzdy, óitkeni Asqar – ult pen naǵyz ónerdiń biik deńgeii» saryndas boldy. Sondai bir máiekti otyrys. Ózim de, ózgeler de bir jan rahatyn keshkendei edik.
Asekeń Qalihan aǵany jaqsy kóretin. Qalihan aǵa týraly «...ol tunyp turǵan sezim, júrek qoi» deitin. Qalihan aǵa shyǵarmashylyǵy týraly joǵaryda atalǵan «Sýretker muraty» atty maqalamdy ózi surap alyp, qarap shyqqan. Sonda myna bir sóilemdi shamaly redaktsiialapty. Qajymurat jalpy áiel balasyna qarym-qatynasynda (Zyliha, Shámshinur, Nazym) qashanda izgilik pen izetti búlindi tirliktiń buzylmas tiregindei kóredi . Óz nusqam qazir esimde joq, al asty syzylǵan tirkester – Asekeńniń redaktsiialaǵany. Dúnie salarynan bir kún buryn aýrýhanada jatyp maǵan bergen úsh-tórt tapsyrmasynyń alǵashqysy – «Bala, Odaqqa baryp, Qalihanǵa jolyǵyńyz» boldy. Ol kezde Qalihan aǵa Odaqtyń kásipodaq uiymynyń tóraǵasy edi, biz úsh bólmeli úi kútip otyrǵanbyz... Erteńine tańerteń Odaqqa bardym, Qalihan aǵanyń kabineti jabyq eken; al, tap sol kúni tústen aýa Qalihan aǵaǵa qaraly habarmen telefon soǵýyma týra keldi... Bul – 1992 jyldyń 15 mamyry kúni edi.
Asekeń «kitabymnyń qalamaqysyn alǵan soń Qalihan men Asanálini ertip Sarysýǵa, Qara shalǵa (ákem Qaharmandy megzegeni) baramyz» deitin. Ol bir kitap baspalarynyń bazary tarqai bastaǵan kez edi, sol «Besatary» aqyry ózi dúnie keshken soń tórt jyldan keiin, 1996 jyly jaryq kórdi. Al, Qalihan aǵa ákem Qaharmanmen Asekeńniń qazasynda tanysty. ...Birer kún áńgime-dúken qurdy, shamasy, ótken-ketken biraz aitylǵan bolýy kerek, «Áliia, ákeń myqty adam eken» dep edi.
Qalihan aǵa Asekeńniń qazasyna bailanysty sharalardyń barlyǵynyń basy-qasynda boldy. Asekeńniń týǵan jerindegi eske alý sharalaryna da qatysyp júrdi. Jastyq kezeńderinen qyzǵylyqty áńgimeler aitatyn. «Súleimenniń jesiriniń kórpelerin kóteremin dep arqam talai jaýyr bolǵan» dep ázildeitin. Buǵan Asekeńniń anasy Aitoty da máz. «Aqsý – jer jannatyndaǵy» keiipker Ashat Asekeńniń prototipi deýshi edi. Asqar dosy týraly «Kelmes kúnder elesi» ǵumyrnamalyq romanynda da sóz etedi.
Qalihan aǵa Ásmáni «Printsessa» dep ataityn. Meni kórisimen qoiar suraǵy «Printsessa qalai?» Dámesh tátem Ásmáǵa dep jylda kúzde úlken bankimen Altai balyn beretin, ádemi kóilek, oiynshyqtar syilaityn. «Asqardy Altaiǵa ertip baramyn deýshi edim, endi Altaiǵa seni aparamyn, Qara qyz» deitin Qalaǵa. «Adamnyń oiyndaǵy – Qudaidyń qolynda...» degen.
* * *
Táýelsizdik kezeńinde sýretker Q.Ysqaqtyń jańa bir tynysy ashyldy. Ol endi el tarihyn, týǵan el, aimaq tarihyn erkin, tereńinen qaýzaityn boldy. Bul onyń dramatýrgiiasynda, ásirese, derekti prozasynda barynsha kórinis tapty. Jazýshy Q.Ysqaq endi Qaratai eliniń tarihyn túp tereńnen qozǵap, baryn bardai, naryn nardai etip kúlli qazaq jurtyna tanytýǵa qulshyna kiristi. Jazýshy eń aldymen drama janryn qolai kórip, 1995 jyly «Jan qimaq» dramasyn, sál keiinirek Shahimardenmen birigip Qazaq handyǵynyń qurylý tarihy týraly «Qazaqtar» tarihi dramasyn jazdy. «Qazaqtar» Qazaq Memlekettik M.Áýezov atyndaǵy akademiialyq drama teatr repertýarynda áli de júrip keledi, al, «Jan qimaq» osy teatr sahnasynda birneshe maýsym boiy sátti júrdi. Budan keiingi jazbalarynyń, tipti aýyzsha áńgimeleriniń bárinde de jazýshy Ábdikerim bolystyń atpal azamattyǵyn, elge sińirgen eńbegin; jalpy sol kezeńniń saiasi-ekonomikalyq, qoǵamdyq-áleýmettik ahýaldaryndaǵy Qatynqaraǵai óńiri týraly tereńnen qozǵady. Kórkem shyǵarmashylyǵynda bálkim kórkemdik sharttylyqtyń óz talabynan, bálkim, ýaqyt qysymynan beineleýge, sol kórkemdik sharttylyqtarǵa, keide tipti ezoptyq tilge súiense, keiingi kezeńde barynsha keń qamtyp, armansyz qozǵady, oi nárin, jan zaryn tókti. Derekti proza degen shartty ataýy ǵana, áitpese naǵyz kórkem shyǵarma. Aitalyq, «Meniń inilerim» esse áńgimelerinde aǵaiyndas, jerles ǵana emes, arasynda Didahmet Áshimhanov, Álibek Asqarov syndy qalamdas, rýhtas inileriniń de shyǵarmashylyq-adami álemderin úshinshi shyndyq aiasynda ǵajaiyp somdady. Bul esseler – ýaqyt tynysyn, qoǵamnyń bar jáne bolmaq kerek adami-imani qaǵidalaryn alǵa tartady.
Al, sońǵy kezeńiniń eń úlken týyndysy – «Kelmes kúnder elesi» ǵumyrnamalyq romany. Bul týyndy – qalamdas inisi Turysbek Sáýketai aitpaqshy, tutas bir dáýirdi qalyptaǵan keń tynysty roman-epopeia. Jazýshy, árine, jekeni aita otyryp, jalpyny aitty. Qaratai elin, Qatynqaraǵaidyń keshegisi men búgingisin aita otyryp qazaqtyń taǵdyryn aitty, el qasiretin tereńnen tartyp aitty. «...Qalihan HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy Qatynqaraǵaiyn ańsap otyr deýi múmkin. Qatynqaraǵaidyń ol kezdegi jetiskeni de shamaly bolatyn. Áiteýir soǵystan kóz ashpai, naizanyń ushy, qylyshtyń júzimen Otanyn qorǵaimyn dep arpalysqan qaratailyqtar, múmkin sodan da lázzat tapqan shyǵar. Sóitse de ár eldiń, geografiialyq qoǵamdarynyń bergen Aqsý degen aty bar edi (Aqsý –Jer jannaty, ańyz bolǵan «Strana Belovode»), HHI ǵasyrda sonyń qasietin ardaqtap, qadirin bilsek degen kókeidegi arman...» deidi sýretker bir tusta. «Kelmes kúnder elesi» el taǵdyryn, adam taǵdyryn aialaǵan, keiingi urpaqqa amanattaǵan kórkem poemadai qabyldanady.
Jalpy Q.Ysqaqtyń ulttyq rýhaniiatqa táýelsizdik kezeńinde de sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Ol bul tusta ádebiet pen óner úshin, el úshin paidasy bar dep bilse, qai iske de bar ynty-shyntysymen kirisetin edi, qajet bolsa, ózin ózi qara jumysqa da jegetin. Onyń kóptegen áriptesterinen aiyrmashylyǵy, múmkin, ereksheligi, bálkim artyqshylyǵy – eshqashan jan aiankestigi joq edi, mańǵazsyný oǵan múldem jat bolatyn. Ne jumys jasasa da shyn nietimen, bar kóńilimen kirisetin. Al, Qalihan aǵanyń Altai óńirindegi Qatynqaraǵaidy memlekettik qoryq aimaǵyna ainaldyrý jolyndaǵy atpal azamattyq, jankeshtilik eńbeginiń ózi nege turady!
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Qalihan aǵa Jazýshylar odaǵynda keńesshi, kásipodaq uiymynyń tóraǵasy; odan keiingi jyldarda «Parasat» jýrnalynda keńesshi, qyzmetker; M.Áýezov atyndaǵy teatrda ádebiet bóliminiń meńgerýshisi, «Juldyz» jýrnalynyń proza bóliminiń meńgerýshisi syndy kúndelikti tyndyrymdy eńbekti qajet etetin jumystary óz aldyna, jeke shyǵarmashylyǵyn da eshqashan qaǵys qaldyrǵan emes. Onyń ǵajaiyp aýdarmalarynyń ózi nege turady!
Eger Q.Ysqaq shyǵarmashylyǵyn tolymdy zertteýge kiriser azamattar nemese aqjoltai jastar shyqsa, eń aldymen, sýretkerdiń óz shyǵarmalary men aýdarmalary, kezinde baspasózde jariialanǵan maqala-materialdaryn ǵana emes, atqarǵan jumystarynyń bibliografiiasyn yjdaǵattap jasar bolsa, muhitqa kezigeri anyq.
Úlken sýretker retinde árbir qubylystyń mán-maǵynasyn, tereńin kóretin Qalihan Ysqaq úlken bilimniń iesi boldy – kez kelgen zattyń tarihyna deiin jaqsy bildi, qai taqyrypta sóz qozǵamańyz «ol ózi bylai...» dep tamaǵyn bir qyrnap alyp sóz bastaityn. Aiaýly aǵanyń shyǵarmalary óz aldyna aitqan áńgimeleri de janǵa qunar beretin. Úlken júrekti, jany jaryq Qal-aǵa adamdy súigen; ómir boiy Anany, Jardy, jalpy áiel qaýymyn álpeshtep ótken tulǵa.
«Dúniiada saǵynyshtan qymbat sezim joq-aý, sirá!» dep jazady «Kelmes kúnder elesi» ǵumyrnamalyq romanynda kórnekti sýretker.
Al, san áńgimelerimizdiń birinde aiaýly Qalaǵanyń «Ómir degenniń bári áielge degen saǵynyshtan bastalady» degeni jadymda jattalyp qalypty...
Áliia Bópejanova,
"Juldyz" jýrnaly
