حاس سۋرەتكەر, عاجايىپ ادام, اياۋلى اعا
قاليحان ىسقاق تۋرالى بٸرەر سٶز
سوڭعى ون-ون بەس جىلدا جاز شىعا ەلگە, قاتىنقاراعايعا كەتەتٸن قاليحان اعانى ساف اۋامەن دەمالىپ التايىندا جٷرگەن بولار, الماتىعا كٷز تٷسە ورالار دەپ بٸر ويلاعان ەدٸم; ەرٸپتەس قۇربى زاريا (جۇمانوۆا) تەلەفون سوعىپ: «... ەلييا, قايداسىز? وداقتا قاليحان اعامەن قوشتاسۋ بولىپ جاتىر عوي, قازٸر ەلٸنە الىپ كەتەدٸ» دەگەندە قالا سىرتىندا جٷرگەن مەن تٶبەدەن جاي تٷسكەندەي بولدىم... قال-اعانىڭ ٶزٸ كەزٸندە دوسى اسقار سٷلەيمەنوۆ تۋرالى جازعانىنداي, «اياۋلىڭنان ايىرىلساڭ – ايتارىڭ جوق...» مۇندايدا بٸردەن العاشقى تانىستىعىڭنان باستاپ بەرٸ كٶز الدىڭنان ٶتە باستايدى.
جازۋشىمەن العاشقى تانىستىق قالاي بولۋشى ەدٸ. ەرينە, شىعارماسى ارقىلى. قازاقتىڭ قاليحانى, ال, ول كەزدە مەن ٷشٸن جازۋشى قاليحان ىسقاقوۆ ەسٸمٸن ەڭ الدىمەن «قوڭىر كٷز ەدٸ» اتتى پوۆەسٸ ارقىلى بٸلدٸم. وندا دا پوۆەست جارىق كٶرٸپ, دۋالى اۋىزداردان جوعارى باعا الىپ, قىزۋى باسىلماعان كەزدە ەمەس, سەل كەيٸنٸرەك وقىپپىن. مۇنى دا كەيٸن باعامدادىم. ەرەكشە بٸر ەلەمگە تاپ بولعانداي ەدٸم, شىعارمانى بٸر دەمدە وقىپ شىقتىم, جەتٸمدەردٸڭ تاعدىرى كٶڭٸلگە مۇڭ قوناقتاتىپ, كٶكٸرەك تۇس اشىدى...
جازۋشىنىڭ ٶزٸمەن 1978 جىلى جازۋشىلار وداعىندا تانىستىم. تانىستىرعان كٶرنەكتٸ سىنشى تٶلەگەن توقبەرگەنوۆ. ەكەۋٸ بٸر كابينەتتە وتىرادى ەكەن. ەكەۋٸ دە, شاماسى, سول كەزدە وداقتا ەدەبي كەڭەسشٸ. مەنٸڭ بٸرەر ەڭگٸمەمدٸ تٶلەگەن اعادان الىپ تەز-تەز كٶز جٷگٸرتٸپ شىقتى دا, «قازٸر مەسكەۋگە كينوستسەنارشىلىق وقۋعا جٸبەرۋگە ٸرٸكتەۋ جٷرٸپ جاتىر, سەن مىنالارىڭدى سوندا تاپسىر, – دەدٸ قاليحان اعا باس-كٶزگە قاراماي, – وندا بوندارەنكو دەگەن ەيەلگە بار». سونسوڭ ٶزٸ جالما-جان تەلەفون سوعۋعا كٸرٸستٸ, بٸرازدان كەيٸن ول جاقتان بٸرەۋمەن سٶيلەستٸ, بوندارەنكو ما, باسقا ما, بٸلمەدٸم, ەلدەن سوڭ تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويدى دا, ٸرٸكتەۋ بٸتٸپ كەتٸپتٸ دەدٸ بٸرتٷرلٸ ٶكٸنٸشپەن. ويلاماعان جەردەن باستالىپ, تەز اياقتالعان بۇل مەسەلەگە مەن ەش ٶكٸنگەن جوقپىن, ال, قاليحان اعانىڭ سونشالىقتى اق نيەتٸنە, اشىق, اق كٶڭٸلٸنە ٸشتەي قاتتى ىرزا بولىپ قالدىم.
ارادا بٸرەر جىل ٶتكەندە مەن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە جۇمىسقا كەلٸپ, جازۋشىلار وداعىندا قىزمەت ەتەتٸن قاليحان اعامەن رەداكتسييادا, وداقتىڭ كەڭەس جيىندارىندا, ٶزگە دە شارالاردا كەزدەسٸپ جٷردٸك. نەگە ەكەنٸن بٸلمەدٸم, مەنٸ «قارا قىز» دەۋشٸ ەدٸ. قاليحان اعانىڭ ەلدە جوق سارى «جيگۋليٸ» بولاتىن. كەي-كەيدە تەاترلاردا حۋدسوۆەت دەپ اتالاتىن جيىندارعا باراردا «قارا قىز, جٷر, كەتتٸك!» دەپ ماشيناسىنا وتىرعىزىپ الاتىن.
جازۋشىنىڭ «قوڭىر كٷز ەدٸ» كەيٸن جارىق كٶرگەن «اعايىندار», «مەنٸڭ اعالارىم», «بۇقتىرما سارىنى» پوۆەستەرٸن قىزىعا وقىدىم. ال, ەرەكشە ەسەر ەتكەن شىعارما جازۋشىنىڭ «تۇيىق» رومانى ەدٸ. روماندا سۋرەتتەلەتٸن «مۇرات» اۋىلىنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ, ٷندەمەس, ەشتەڭەگە مويىماس اتپال ازامات قاجىمۇراتتىڭ تاعدىرى وقىرمانىن بەي-جاي قالدىرمايدى, ٶيتكەنٸ مۇنداي تىنىس-تٸرشٸلٸك, قاجىمۇراتتاي اتپال ازاماتتار تاعدىرى قازاقتىڭ قاي ايماق, قاي ٶڭٸرٸ ٷشٸن دە بەيتانىس ەمەس-تٸ.
«تۇيىقتان» كەيٸن – «قاراورمان» رومانى. كەيٸن تىنىسى تەرەڭدەپ, ارناسى كەڭەيٸپ, تاراۋ-تاراۋ تاعدىرلاردى ۋاقىتتىق ماعىنالارمەن توقايلاستىرىپ, ٷلكەن پەلساپاعا ۇلاسىپ, تۇتاس بٸر دەۋٸر اعىنىنداعى ەل تاعدىرىن تانىتقان «اقسۋ – جەر جەنناتىنىڭ», بەلكٸم, العاشقى نۇسقاسى. جازۋشى قاليحان ىسقاقوۆ ەر جاسى ەلۋگە وسىلايشا بٸرنەشە پوۆەست, ەكٸ روماننىڭ اۆتورى بولعاندا تولىپ ەدٸ. ەرينە, ونىڭ ەڭگٸمەلەرٸ, پەسالارى مەن اۋدارمالارىن, كٶپتەگەن ماقالالارىن ايتپاعاندا. سول ەلۋجىلدىق قارساڭىندا سول كەزدە «جالىن» جۋرنالىندا قىزمەت ەتەتٸن ەسەنعالي راۋشانوۆ جازۋشى شىعارماشىلىعى تۋرالى ماقالا جازىپ بەرۋٸمدٸ ٶتٸندٸ. جوعارىدا اتالعان پوۆەستەر مەن رومانداردى قايتارا وقىپ شىعىپ, جازۋشى شىعارماشىلىعىن ٶزٸمشە تالداپ, وي جيناقتاپ, كٶلەمدٸ بٸر ماقالا جازىپ بەردٸم. ول ماقالا 1985 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي «جالىندا» جارىق كٶردٸ. سودان بٸرشاما ۋاقىت ٶتكەندە «قارا قىز, دەمەش اپاڭ سەنٸ ٷيدەن شاي ٸشٸپ كەتسٸن دەپ جاتىر» دەدٸ قاليحان اعا. سونىمەن ەرتەڭٸنە جۇمىستىڭ سوڭىنا قاراي قالاعانىڭ «جيگۋليٸمەن» ٷيٸنە باردىق. ٷيلەرٸ قازٸرگٸ ع.مٷسٸرەپوۆ اتىنداعى تەاتردىڭ ماڭايىندا. دەمەش اپاي اشىق جارقىن, داستارحانى بەرەكەلٸ, مول قول جان ەكەن. «ماقالاڭ ماعان ۇنادى», دەدٸ دەمەش اپاي, سونسوڭ مەنٸ قولپاشتاپ تاعى بٸراز ماقتاۋ ايتتى. بٷكٸل ەدەبي پروتسەستٸ قاداعالاپ وتىراتىنى, بٸلٸمدٸ جان ەكەنٸ سەزٸلدٸ, ال, قاليحان اعا تۋرالى ايتقاندا ەرەكشە شابىتتانىپ كەتەتٸندەي كٶرٸندٸ. سٶزٸنٸڭ بٸسسٸمٸللەسٸ «بٸزدٸڭ قاليحان...» ەكەنٸن بايقادىم. «راحمەت, – دەدٸم كەتەردە ٶزٸمشە ەتيكەتكە سالىپ, - بەرٸ دە دەمدٸ بولدى» (قازٸر ەسكە الىپ وتىرىپ, سول بٸر ەتيكەتٸم ٷشٸن ۇيالىپ وتىرمىن, قاليحانداي جازۋشىنىڭ, قازاقتىڭ ٷلكەن بٸر تۇلعاسىنىڭ وتاناسىنىڭ داستارحانى دەمدٸ بولماعاندا قايتۋشى ەدٸ...). «بٸزدٸڭ قاليحان دا تاماقتى دەمدٸ پٸسٸرەدٸ عوي, - دەدٸ سوندا دەمەش اپاي. – ەي, قاليحان, – دەدٸ سودان كەيٸن – ەلييانى ەسٸپكە شاقىرساڭشى.» قاليحان اعا بٸر كٷلٸپ الدى. ال, ٶزٸ قوياردا-قويماي سٶمكەمە بٸر ليترلٸك شىنى بانكٸمەن بال سالدى. «مىناۋ التايدىڭ بالى, تازا بال, بٸلەمٸن, سەندەر تٷنٸمەن ماقالا جازاسىڭدار عوي, سوندا بٸر قاسىق جەپ ال, شايىڭا سال, دەنساۋلىققا ٶتە پايدالى» دەدٸ قۇددى بٸر تۋعان انامداي قامقورلاپ. سودان ارادا بٸرتالاي ۋاقىت ٶتكەندە قاليحان اعانىڭ اتاقتى ەسٸبٸنەن دەم تاتۋدىڭ دا ورايى كەلدٸ.
ۇمىتپاسام, 1987 جىلى جازعا سالىم بولۋى كەرەك, رەسپۋبليكالىق جاسٶسپٸرٸمدەر مەن بالالار تەاترىندا ع.مٷسٸرەپوۆتٸڭ «ۇلپان» رومانى بويىنشا سپەكتاكل شىعارىلدى. قويۋشى-رەجيسسەرٸ كٶرنەكتٸ رەجيسسەر بەيتەن وماروۆ. ال, روماندى ساحناعا لايىقتاپ جازعان, ياعني ساحنالىق نۇسقاسىن جاساعان قاليحان ىسقاقوۆ. جالپى كٶلەمدٸ پروزانى ساحناعا لايىقتاۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ال, ٶزٸ كەسٸبي كينوستسەنارشى قاليحان اعا مۇنىڭ اسقان شەبەرٸ ەدٸ. ونىڭ بۇل ورايداعى ٷلكەن بٸر ەڭبەگٸ – م.ەۋەزوۆتٸڭ «قاراش-قاراشى» بويىنشا جازعان ينستسەنيروۆكاسى. ول «تاڭعى جاڭعىرىق» دەگەن اتاۋمەن قازاق مەملەكەتتٸك م.ەۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق دراما تەاترى ساحناسىندا ٶتە سەتتٸ قويىلعان بولاتىن. يدەيا سول كەزدە ەدەبيەت بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ اسقار سٷلەيمەنوۆتٸكٸ, سپەكتاكلدٸڭ قويۋشى-رەجيسسەرٸ بەيتەن وماروۆ, جاراس باي بەينەسٸن اسانەلٸ ەشٸموۆ, باقتىعۇلدى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ اسا كٶركەم ورىنداعان, قازاق ساحناسىنىڭ كەزەڭدٸك تۋىندىسى بولعان ەدٸ.
«ۇلپان» سپەكتاكلٸ ەدەتتەگٸ دەستٷر بويىنشا كٶركەمدٸك كەڭەسكە كٶرسەتٸلدٸ. وندا كەڭەس مٷشەلەرٸ, جازۋشىلار وداعىنان, رەداكتسييالاردان كەلگەن ازاماتتار پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ. باس قوسۋ نەتيجەسٸندە سپەكتاكل قابىلداندى. جينالعان جۇرتشىلىق رەجيسسەردٸ, دراماتۋرگتى, اكتەرلەردٸ قۇتتىقتاپ جاتتى. سول جەردەن رەجيسسەر, باستى رولدەردەگٸ اكتەرلەر, قالاعانىڭ جاقسى قالامداس ٸنٸسٸ ديداش-ديداحمەت بار - بٸراز ادام قاليحان اعانىڭ ٷيٸنە باردىق. جاقسى بٸر وتىرىس بولدى. سول جولى قاليحان اعانىڭ اتاقتى ەسٸبٸنەن العاش رەت دەم تاتقاندار بەرٸمٸز تاڭداي قاققانىمىز ەسٸمدە.
قاليحان اعا رەجيسسەرلەردٸڭ ٸشٸندە رەجيسسەر بەيتەن وماروۆپەن ەرەكشە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى, ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸن قاتتى قۇرمەتتەيتٸن. وداقتا دراماتۋرگييا سەكتسيياسىنىڭ كەڭەسشٸسٸ بولعان تۇستا قاليحان اعا ٶزٸ باستاپ, وسى كەڭەس مٷشەلەرٸ – تەاترتانۋشى-عالىمدار باعىبەك قۇنداقباەۆ, احمەدجان قادىروۆ, دراماتۋرگتار مۇحامەتقالي حاسەنوۆ, ەكٸم تارازي, سۇلتانەلٸ بالعاباەۆ جەنە ول كەزدەرٸ «قازاق ەدەبيەتٸندە» ٶنەر بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸندەگٸ مەن – بارلىعى جەتٸ ادام, ياعني ەدەۋٸر ساليقالى دەلەگاتسييا بولىپ تالدىقورعان وبلىستىق دراما تەاترىنا ەكٸ رەت ساپارلاعانىمىز بار. بۇل – تالدىقورعان تەاترىندا رەجيسسەر بەيتەن وماروۆ كٶركەمدٸك جەتەكشٸ بولىپ تۇرعان كەز. ول بٸر ەدەمٸ دە ماعىنالى ساپارلار ەدٸ. ەكٸ ساپاردا دا تەاتردىڭ بەس-التى جاڭا سپەكتاكلٸن كٶردٸك, ساليقالى تالداۋ, تالقىلاۋلار جاسالدى. (ول تالقىلاۋلاردى كەزٸندە تەاتر جازىپ الدى ما ەكەن, سٶز جوق, تاريحي قۇندى ماتەريالدار). تەاترتانۋشىلار ٶز تاراپىنان, دراماتۋرگتار ٶز تاراپىنان پٸكٸر بٸلدٸرگەن سول مەجٸلٸستەردە قاليحان اعانىڭ سٶزٸ ەماندا قىزعىلىقتى شىعاتىن. بٸر قىزىعى – ول, ايتالىق, كەي تۇستاردا سٶز بولىپ وتىرعان سپەكتاكلدٸ دە, سوندا وتىرعانداردى دا «تاستاپ كەتٸپ», نەگٸزگٸ ەڭگٸمەگە ەش قاتىسى جوق مەسەلەلەردٸ قاۋزايتىنداي كٶرٸنەتٸن. بٸراق, بۇل الدامشى ەسەر. كٶڭٸل قويىپ تىڭداعان, قاليحان شەشەننٸڭ وي جٷلگەسٸمەن جٷرٸپ وتىرعان ادام اينالىپ كەلگەندە, ونىڭ نەگٸزگٸ ەڭگٸمەدەن اۋىتقىماعانىن, كەرٸسٸنشە تاقىرىپتىڭ قۇنارىن ارتتىرعانىن, تٸپتٸ كٶبٸنە ناقتى دەرەكتەرگە, انىق ۇعىم-تانىمدارمەن كٶمكەرٸپ, كٶركەمدەپ جىقپىلدارىن اشقانىن اڭدار ەدٸ. قاليحان اعا سٶزگە قوسىلعاندا اۋقىم كەڭەيٸپ, تەرەڭ تاريحقا, بيٸك كٶركەمدٸككە قاراي تارتاتىن. قاليحان اعانىڭ مۇنداي شەشەندٸگٸنە ودان كەيٸن سان مەرتە كۋە بولدىم, قالىڭ كٶپشٸلٸك كۋە بولدىق. سۋرەتكەر ق.ىسقاقتىڭ شىعارمالارى ٶز الدىنا, ايتقان, ايتار ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ بارلىعى دا ەلٸمٸزدٸڭ تالايلى تاعدىرى مەن ٷمٸتتٸ بولاشاعىنا بايلانىستى بولاتىن.
* * *
1991 جىلى قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸك الدى. عاسىرلار بويى اتا-بابالارىمىز, سان ۇرپاق اڭساعان تەۋەلسٸزدٸك. سول كٷننٸڭ تەزٸرەك كەلۋٸنە ەڭبەگٸمەن, شىعارماشىلىعىمەن قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن جازۋشى قاۋىمىنىڭ, قاليحان اعا مەن ونىڭ بۋىنىنىڭ دا اسىل ارمانى جٷزەگە استى. بۇل تۇستا, ەڭ الدىمەن ق.ىسقاقتاي ٷلكەن سۋرەتكەر «اقسۋ – جەر جەنناتى» رومانى, كەڭٸرەك ايادان العاندا, جالپى سۋرەتكەرلٸك بيٸك مۇراتتارى, ۇلتتىق رۋحانيياتىمىزعا سٸڭٸرگەن ٷلكەن ەڭبەگٸ باعالانعانىن, ول تەۋەلسٸز ەلٸنٸڭ سىيلىعىن العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ, 1994 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك سىيلىعىن العاندىعىن اتاپ ايتۋىمىز قاجەت.
مەملەكەتتٸك سىيلىق دەمەكشٸ, م.ەۋەزوۆ تەاترىندا قويىلعان «سيتۋاتسييالار» تريپتيحٸ ٷشٸن اسەكەڭ, اسقار سٷلەيمەنوۆ 1996 جىلى مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلدى. سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعارمالار باسپاسٶزدە تالقىلانۋى شارت. بۇل ٶزٸ ٷلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستى قاجەت ەتەتٸن تۇتاس بٸر ناۋقان. اسەكەڭ پەساسى بويىنشا رەجيسسەر ە.راحيموۆ قويعان سپەكتاكلدەر تۋرالى مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدٸڭ بارلىعىندا ماقالالار جارىق كٶردٸ. ال, «ەگەمەن قازاقستانعا» جازۋى تيٸس بٸر اۆتور كەشەۋٸلدەتە بەردٸ. تالقىلاۋ مەرزٸمٸ اياقتالىپ قالعان. باسقا اۆتور ٸزدەپ, تاپسىرىس بەرٸپ جاتۋعا ۋاقىت كەم. سوندا بٸر تٷندە وتىرىپ ٶزٸم ماقالا جازدىم. ٶز اتىمنان بەرۋدٸڭ رەتٸ جوق, سودان ەرٸ-بەرٸ ويلانىپ, نە دە بولسا تەۋەكەل دەپ, قاليحان اعاعا تەلەفون سوقتىم, جاعدايدى تٷسٸندٸردٸم. بٸراق, كەلٸسەتٸنٸنە ٸشتەي ونشا سەنٸمدٸ ەمەس ەدٸم, ٶيتكەنٸ سول جولى قال-اعانىڭ ەڭ جاقىن دەگەن دوسىنىڭ دا شىعارماسى سىيلىققا ۇسىنىلىپ جاتقان بولاتىن. «جاقسى, قارا قىز» دەدٸ سوندا قال-اعا بٸر سٶزگە كەلمەستەن. «ٶلٸ ىرزا بولماي, تٸرٸ بايىمايدى» دەگەن, دوستىققا ادالدىق دەگەن وسى بولسا كەرەك.
سول, 1996 جىلدىڭ سوڭىندا اسقار سٷلەيمەنوۆ «سيتۋاتسييالار» تريپتيحٸ ٷشٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى (اسەكەڭ باقيلىق بولعان سۋرەتكەرلەر اراسىندا شىعارماشىلىعى مەملەكەتتٸك تۇرعىدان العاش بولىپ باعالانعانعانى بەلگٸلٸ.) سول كەرەمەت قۋانىشتى كٷنٸ تۋعان-تۋىس جەنە اسەكەڭنٸڭ جاقىن دوس-جاراندارى – قاليحان, زەينوللا, سەتٸمجان, تٶكەن, سەيفوللا, دۋلات, ساتىبالدى اعالار جەنە ول كەزدە «اتامۇرا» كورپوراتسيياسىنىڭ تٶراعاسى, بٷگٸندە مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, اتپال ازامات مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بار - قۋانىشتان جٷرەگٸ جارىلارداي بولىپ جٷرگەن ايتوتى-اسەكەڭنٸڭ اناسىنىنىڭ ٷلكەن داستارحانىندا باس قوسىپ, كەرەمەت بٸر وتىرىس بولدى. سول كەشتە مۇحتار اسەكەڭ تۋرالى ەستەلٸكتەر جيناعىن شىعارىپ بەرۋگە ۋەدە بەردٸ. ارادا ەكٸ جارىم جىل ٶتكەندە, 1999 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە «پاراسات پاديشاسى» دەگەن اتاۋمەن جارىق كٶرٸپ, ٷلكەن رەزونانس جاساعان سول جيناقتا قاليحان اعانىڭ «اياۋلىڭنان ايىرىلساڭ – ايتارىڭ جوق...» اتتى ەستەلٸگٸ بار.
ارادا شامالى ۋاقىت ٶتكەندە بٸز ٷشٸن اسەكەڭنٸڭ كٶزٸندەي سەكەڭ, ساتىبالدى نارىمبەتوۆ جەنە اسەكەڭنٸڭ ٶزٸ شىعارماشىلىعىن قاتتى سىيلاپ ٶتكەن جاقسى ٸنٸسٸ, تٷركٸلٸك باستاۋدى جاڭعىرتقان كٶرنەكتٸ مٷسٸنشٸ, اتاقتى «قۇلاگەردٸڭ» اۆتورى – سول جولى اسەكەڭە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتپەن ەسمەعا «قۇلاگەر» قولا مٷسٸنٸن سىيلاعان – باقىتجان ەبٸشەۆ پەن زايىبى, بەلگٸلٸ اكتريسا, كەرەمەت ەنشٸ شامشاگٷل مەڭديياروۆا, سونداي-اق سىيلىق ناۋقانىندا قاتتى تٸلەۋلەس بولعان, باسپاسٶزدە پٸكٸر بٸلدٸرگەن ٶز دوس-جاراندارىم, جاقسى ٸنٸ-سٸڭلٸلەرٸممەن بٸر جاقسى وتىرىس بولعان ەدٸ. ورتامىزداعى گٷلٸمٸز (بۇل تەڭەۋ وبەكتٸسٸنە قانشالىقتى لايىق ەمەستەي كٶرٸنسە دە) – قاليحان اعا. بٸر قىزىعى – دەمەش اپايدىڭ قاليحان اعامەن بٸرگە قول ۇستاسىپ قوناققا, ەلدەبٸر شارالارعا بارعانىن ٶز باسىم كٶرمەپپٸن. بٸلۋٸمدە, دەمدٸ تاماعىن پٸسٸرٸپ, بالالارىن, نەمەرەلەرٸن تەربيەلەپ, كەرەك دەسەڭٸز, قاليحان اعانىڭ ٶزٸن دە تەربيەلەپ, ٷيدە تٸلەۋٸن تٸلەپ وتىرار ەدٸ. «كەلسەڭٸزشٸ» دەپ ەبدەن قيىلعانىمدا – ايتقانى: «راحمەت, اينالايىن, رەنجٸمە, قاليحان بارادى عوي.»
سول وتىرىستىڭ پاتشاسى دا – قاليحان اعا بولدى. سٶزٸ قانداي مەيەكتٸ! تٸپتٸ داستارحانداعى مەزٸرگە بايلانىستى ەڭگٸمەسٸنٸڭ ٶزٸ قانداي! «قارا قىز, مىناۋ سارىسۋدىڭ قازىسى ما?» دەپ باستاعان ەڭگٸمەسٸ جىلقى تٷلٸگٸنەن بۇعى مەن مارالعا, مٷيٸزدٸڭ, مۋمييانىڭ پايداسى مەن دۇرىس پايدالانباعان جاعدايداعى زييانىنا, التايداعى راحمان بۇلاعىنا, سودان, ويلاماعان جەردەن بالىقتار مەن ولاردىڭ تٷرلەرٸنە, نەمەسە شاي قاسىقتىڭ, شانىشقىنىڭ تاريحىنا, تٸپتٸ بولماسا المانى نەگە قىستا قابىعىمەن جەۋگە بولمايتىنىنا ويىسادى. ەندٸ بٸردە ەلدەبٸر سٶزدٸڭ ەتيمولوگيياسىنا, ودان تۋىندايتىن تاريحقا اۋىسادى. بايىپتاپ كٶرگەن ادامعا, قاليحان اعا قازاقى ەنتسيكلوپەدييا سيياقتى ەدٸ. قازٸر ويلاپ قاراسام, سول وتىرىستا ەدەبيەتتەن باسقانىڭ بەرٸ سٶز بولعان سيياقتى. اسەكەڭ تۋرالى دا ونشا كٶپ سٶز بولعان جوق. قاليحان اعا دوسى تۋرالى جاستارعا قاراتا جاڭعىز ايتقانى – «اسقارعا سىيلىق بەرٸلگەنٸ – ۇلت ٷشٸن, ەسٸرەسە, جاستار, سەندەر ٷشٸن ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ اسقار – ۇلت پەن ناعىز ٶنەردٸڭ بيٸك دەڭگەيٸ» سارىنداس بولدى. سونداي بٸر مەيەكتٸ وتىرىس. ٶزٸم دە, ٶزگەلەر دە بٸر جان راحاتىن كەشكەندەي ەدٸك.
اسەكەڭ قاليحان اعانى جاقسى كٶرەتٸن. قاليحان اعا تۋرالى «...ول تۇنىپ تۇرعان سەزٸم, جٷرەك قوي» دەيتٸن. قاليحان اعا شىعارماشىلىعى تۋرالى جوعارىدا اتالعان «سۋرەتكەر مۇراتى» اتتى ماقالامدى ٶزٸ سۇراپ الىپ, قاراپ شىققان. سوندا مىنا بٸر سٶيلەمدٸ شامالى رەداكتسييالاپتى. قاجىمۇرات جالپى ەيەل بالاسىنا قارىم-قاتىناسىندا (زىليحا, شەمشiنۇر, نازىم) قاشاندا iزگiلiك پەن iزەتتi بٷلiندi تiرلiكتiڭ بۇزىلماس تiرەگiندەي كٶرەدi . ٶز نۇسقام قازٸر ەسٸمدە جوق, ال استى سىزىلعان تٸركەستەر – اسەكەڭنٸڭ رەداكتسييالاعانى. دٷنيە سالارىنان بٸر كٷن بۇرىن اۋرۋحانادا جاتىپ ماعان بەرگەن ٷش-تٶرت تاپسىرماسىنىڭ العاشقىسى – «بالا, وداققا بارىپ, قاليحانعا جولىعىڭىز» بولدى. ول كەزدە قاليحان اعا وداقتىڭ كەسٸپوداق ۇيىمىنىڭ تٶراعاسى ەدٸ, بٸز ٷش بٶلمەلٸ ٷي كٷتٸپ وتىرعانبىز... ەرتەڭٸنە تاڭەرتەڭ وداققا باردىم, قاليحان اعانىڭ كابينەتٸ جابىق ەكەن; ال, تاپ سول كٷنٸ تٷستەن اۋا قاليحان اعاعا قارالى حابارمەن تەلەفون سوعۋىما تۋرا كەلدٸ... بۇل – 1992 جىلدىڭ 15 مامىرى كٷنٸ ەدٸ.
اسەكەڭ «كٸتابىمنىڭ قالاماقىسىن العان سوڭ قاليحان مەن اسانەلٸنٸ ەرتٸپ سارىسۋعا, قارا شالعا (ەكەم قاھارماندى مەگزەگەنٸ) بارامىز» دەيتٸن. ول بٸر كٸتاپ باسپالارىنىڭ بازارى تارقاي باستاعان كەز ەدٸ, سول «بەساتارى» اقىرى ٶزٸ دٷنيە كەشكەن سوڭ تٶرت جىلدان كەيٸن, 1996 جىلى جارىق كٶردٸ. ال, قاليحان اعا ەكەم قاھارمانمەن اسەكەڭنٸڭ قازاسىندا تانىستى. ...بٸرەر كٷن ەڭگٸمە-دٷكەن قۇردى, شاماسى, ٶتكەن-كەتكەن بٸراز ايتىلعان بولۋى كەرەك, «ەلييا, ەكەڭ مىقتى ادام ەكەن» دەپ ەدٸ.
قاليحان اعا اسەكەڭنٸڭ قازاسىنا بايلانىستى شارالاردىڭ بارلىعىنىڭ باسى-قاسىندا بولدى. اسەكەڭنٸڭ تۋعان جەرٸندەگٸ ەسكە الۋ شارالارىنا دا قاتىسىپ جٷردٸ. جاستىق كەزەڭدەرٸنەن قىزعىلىقتى ەڭگٸمەلەر ايتاتىن. «سٷلەيمەننٸڭ جەسٸرٸنٸڭ كٶرپەلەرٸن كٶتەرەمٸن دەپ ارقام تالاي جاۋىر بولعان» دەپ ەزٸلدەيتٸن. بۇعان اسەكەڭنٸڭ اناسى ايتوتى دا مەز. «اقسۋ – جەر جانناتىنداعى» كەيٸپكەر اسحات اسەكەڭنٸڭ پروتوتيپٸ دەۋشٸ ەدٸ. اسقار دوسى تۋرالى «كەلمەس كٷندەر ەلەسٸ» عۇمىرنامالىق رومانىندا دا سٶز ەتەدٸ.
قاليحان اعا ەسمەنٸ «پرينتسەسسا» دەپ اتايتىن. مەنٸ كٶرٸسٸمەن قويار سۇراعى «پرينتسەسسا قالاي?» دەمەش تەتەم ەسمەعا دەپ جىلدا كٷزدە ٷلكەن بانكٸمەن التاي بالىن بەرەتٸن, ەدەمٸ كٶيلەك, ويىنشىقتار سىيلايتىن. «اسقاردى التايعا ەرتٸپ بارامىن دەۋشٸ ەدٸم, ەندٸ التايعا سەنٸ اپارامىن, قارا قىز» دەيتٸن قالاعا. «ادامنىڭ ويىنداعى – قۇدايدىڭ قولىندا...» دەگەن.
* * *
تەۋەلسٸزدٸك كەزەڭٸندە سۋرەتكەر ق.ىسقاقتىڭ جاڭا بٸر تىنىسى اشىلدى. ول ەندٸ ەل تاريحىن, تۋعان ەل, ايماق تاريحىن ەركٸن, تەرەڭٸنەن قاۋزايتىن بولدى. بۇل ونىڭ دراماتۋرگيياسىندا, ەسٸرەسە, دەرەكتٸ پروزاسىندا بارىنشا كٶرٸنٸس تاپتى. جازۋشى ق.ىسقاق ەندٸ قاراتاي ەلٸنٸڭ تاريحىن تٷپ تەرەڭنەن قوزعاپ, بارىن بارداي, نارىن نارداي ەتٸپ كٷللٸ قازاق جۇرتىنا تانىتۋعا قۇلشىنا كٸرٸستٸ. جازۋشى ەڭ الدىمەن دراما جانرىن قولاي كٶرٸپ, 1995 جىلى «جان قيماق» دراماسىن, سەل كەيٸنٸرەك شاحيماردەنمەن بٸرٸگٸپ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى تۋرالى «قازاقتار» تاريحي دراماسىن جازدى. «قازاقتار» قازاق مەملەكەتتٸك م.ەۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق دراما تەاتر رەپەرتۋارىندا ەلٸ دە جٷرٸپ كەلەدٸ, ال, «جان قيماق» وسى تەاتر ساحناسىندا بٸرنەشە ماۋسىم بويى سەتتٸ جٷردٸ. بۇدان كەيٸنگٸ جازبالارىنىڭ, تٸپتٸ اۋىزشا ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ بەرٸندە دە جازۋشى ەبدٸكەرٸم بولىستىڭ اتپال ازاماتتىعىن, ەلگە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن; جالپى سول كەزەڭنٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك احۋالدارىنداعى قاتىنقاراعاي ٶڭٸرٸ تۋرالى تەرەڭنەن قوزعادى. كٶركەم شىعارماشىلىعىندا بەلكٸم كٶركەمدٸك شارتتىلىقتىڭ ٶز تالابىنان, بەلكٸم, ۋاقىت قىسىمىنان بەينەلەۋگە, سول كٶركەمدٸك شارتتىلىقتارعا, كەيدە تٸپتٸ ەزوپتىق تٸلگە سٷيەنسە, كەيٸنگٸ كەزەڭدە بارىنشا كەڭ قامتىپ, ارمانسىز قوزعادى, وي نەرٸن, جان زارىن تٶكتٸ. دەرەكتٸ پروزا دەگەن شارتتى اتاۋى عانا, ەيتپەسە ناعىز كٶركەم شىعارما. ايتالىق, «مەنٸڭ ٸنٸلەرٸم» ەسسە ەڭگٸمەلەرٸندە اعايىنداس, جەرلەس عانا ەمەس, اراسىندا ديداحمەت ەشٸمحانوۆ, ەلٸبەك اسقاروۆ سىندى قالامداس, رۋحتاس ٸنٸلەرٸنٸڭ دە شىعارماشىلىق-ادامي ەلەمدەرٸن ٷشٸنشٸ شىندىق اياسىندا عاجايىپ سومدادى. بۇل ەسسەلەر – ۋاقىت تىنىسىن, قوعامنىڭ بار جەنە بولماق كەرەك ادامي-يماني قاعيدالارىن العا تارتادى.
ال, سوڭعى كەزەڭٸنٸڭ ەڭ ٷلكەن تۋىندىسى – «كەلمەس كٷندەر ەلەسٸ» عۇمىرنامالىق رومانى. بۇل تۋىندى – قالامداس ٸنٸسٸ تۇرىسبەك سەۋكەتاي ايتپاقشى, تۇتاس بٸر دەۋٸردٸ قالىپتاعان كەڭ تىنىستى رومان-ەپوپەيا. جازۋشى, ەرينە, جەكەنٸ ايتا وتىرىپ, جالپىنى ايتتى. قاراتاي ەلٸن, قاتىنقاراعايدىڭ كەشەگٸسٸ مەن بٷگٸنگٸسٸن ايتا وتىرىپ قازاقتىڭ تاعدىرىن ايتتى, ەل قاسٸرەتٸن تەرەڭنەن تارتىپ ايتتى. «...قاليحان حVٸٸٸ-حٸح عاسىرلارداعى قاتىنقاراعايىن اڭساپ وتىر دەۋٸ مٷمكٸن. قاتىنقاراعايدىڭ ول كەزدەگٸ جەتٸسكەنٸ دە شامالى بولاتىن. ەيتەۋٸر سوعىستان كٶز اشپاي, نايزانىڭ ۇشى, قىلىشتىڭ جٷزٸمەن وتانىن قورعايمىن دەپ ارپالىسقان قاراتايلىقتار, مٷمكٸن سودان دا لەززات تاپقان شىعار. سٶيتسە دە ەر ەلدٸڭ, گەوگرافييالىق قوعامدارىنىڭ بەرگەن اقسۋ دەگەن اتى بار ەدٸ (اقسۋ –جەر جانناتى, اڭىز بولعان «سترانا بەلوۆودە»), ححٸ عاسىردا سونىڭ قاسيەتٸن ارداقتاپ, قادٸرٸن بٸلسەك دەگەن كٶكەيدەگٸ ارمان...» دەيدٸ سۋرەتكەر بٸر تۇستا. «كەلمەس كٷندەر ەلەسٸ» ەل تاعدىرىن, ادام تاعدىرىن ايالاعان, كەيٸنگٸ ۇرپاققا اماناتتاعان كٶركەم پوەماداي قابىلدانادى.
جالپى ق.ىسقاقتىڭ ۇلتتىق رۋحانيياتقا تەۋەلسٸزدٸك كەزەڭٸندە دە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز. ول بۇل تۇستا ەدەبيەت پەن ٶنەر ٷشٸن, ەل ٷشٸن پايداسى بار دەپ بٸلسە, قاي ٸسكە دە بار ىنتى-شىنتىسىمەن كٸرٸسەتٸن ەدٸ, قاجەت بولسا, ٶزٸن ٶزٸ قارا جۇمىسقا دا جەگەتٸن. ونىڭ كٶپتەگەن ەرٸپتەستەرٸنەن ايىرماشىلىعى, مٷمكٸن, ەرەكشەلٸگٸ, بەلكٸم ارتىقشىلىعى – ەشقاشان جان ايانكەستٸگٸ جوق ەدٸ, ماڭعازسىنۋ وعان مٷلدەم جات بولاتىن. نە جۇمىس جاساسا دا شىن نيەتٸمەن, بار كٶڭٸلٸمەن كٸرٸسەتٸن. ال, قاليحان اعانىڭ التاي ٶڭٸرٸندەگٸ قاتىنقاراعايدى مەملەكەتتٸك قورىق ايماعىنا اينالدىرۋ جولىنداعى اتپال ازاماتتىق, جانكەشتٸلٸك ەڭبەگٸنٸڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى!
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى قاليحان اعا جازۋشىلار وداعىندا كەڭەسشٸ, كەسٸپوداق ۇيىمىنىڭ تٶراعاسى; ودان كەيٸنگٸ جىلداردا «پاراسات» جۋرنالىندا كەڭەسشٸ, قىزمەتكەر; م.ەۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردا ەدەبيەت بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ پروزا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ سىندى كٷندەلٸكتٸ تىندىرىمدى ەڭبەكتٸ قاجەت ەتەتٸن جۇمىستارى ٶز الدىنا, جەكە شىعارماشىلىعىن دا ەشقاشان قاعىس قالدىرعان ەمەس. ونىڭ عاجايىپ اۋدارمالارىنىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى!
ەگەر ق.ىسقاق شىعارماشىلىعىن تولىمدى زەرتتەۋگە كٸرٸسەر ازاماتتار نەمەسە اقجولتاي جاستار شىقسا, ەڭ الدىمەن, سۋرەتكەردٸڭ ٶز شىعارمالارى مەن اۋدارمالارى, كەزٸندە باسپاسٶزدە جارييالانعان ماقالا-ماتەريالدارىن عانا ەمەس, اتقارعان جۇمىستارىنىڭ بيبليوگرافيياسىن ىجداعاتتاپ جاسار بولسا, مۇحيتقا كەزٸگەرٸ انىق.
ٷلكەن سۋرەتكەر رەتٸندە ەربٸر قۇبىلىستىڭ مەن-ماعىناسىن, تەرەڭٸن كٶرەتٸن قاليحان ىسقاق ٷلكەن بٸلٸمنٸڭ يەسٸ بولدى – كەز كەلگەن زاتتىڭ تاريحىنا دەيٸن جاقسى بٸلدٸ, قاي تاقىرىپتا سٶز قوزعاماڭىز «ول ٶزٸ بىلاي...» دەپ تاماعىن بٸر قىرناپ الىپ سٶز باستايتىن. اياۋلى اعانىڭ شىعارمالارى ٶز الدىنا ايتقان ەڭگٸمەلەرٸ دە جانعا قۇنار بەرەتٸن. ٷلكەن جٷرەكتٸ, جانى جارىق قال-اعا ادامدى سٷيگەن; ٶمٸر بويى انانى, جاردى, جالپى ەيەل قاۋىمىن ەلپەشتەپ ٶتكەن تۇلعا.
«دٷنييادا ساعىنىشتان قىمبات سەزٸم جوق-اۋ, سٸرە!» دەپ جازادى «كەلمەس كٷندەر ەلەسٸ» عۇمىرنامالىق رومانىندا كٶرنەكتٸ سۋرەتكەر.
ال, سان ەڭگٸمەلەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸندە اياۋلى قالاعانىڭ «ٶمٸر دەگەننٸڭ بەرٸ ەيەلگە دەگەن ساعىنىشتان باستالادى» دەگەنٸ جادىمدا جاتتالىپ قالىپتى...
ەلييا بٶپەجانوۆا,
"جۇلدىز" جۋرنالى
