Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy qoǵamda qyzý talqyǵa tústi. Maqalada aitylǵan mindetterdi júzege asyrý jumystary bastalyp ketti. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý boiynsha nasihat toptary jasaqtalyp, ulttyq komissiia quryldy. Ǵalymdar men saiasattanýshylar jáne sheteldik basylymdar óz oi-pikirlerin usynyp úlgerdi. Bul maqala jóninde L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ Qazaq ádebieti kafedrasynyń dotsenti, tarihshy, abaitanýshy Omar Jálelulymen suqbattasyp, qazirgi qazaqtyń ótkeni men búginine kóz júgirtken edik.
– Omar aǵa, eń aldymen tuńǵysh kitabyńyz – «Harekettiń» jaryq kórýimen quttyqtaimyn. "Hareket etpek - hannyń ǵana isi emes" dep, halyqty iskerlikke shaqyryp, eńbek kýltin nasihattap kelesiz. Osy «qazaq jalqaý» degen uǵym qaidan shyqty?
– Qazaq buryn óz erki ózinde, ata kásibi óz qolyndaǵy halyq edi. Ol zamanda jalqaý bolý múmkin emes. Tarihshy retinde Resei imperiiasynyń qazaq dalasyn qalai otarlaǵany kóz aldymda tur. Qazaq qalalardan shettetildi, shuraily jerlerden qýyldy. Úndister rezervatsiiada tursa, qazaqtardy aýylǵa qarai ikemdedi.
Jaqsy degen uǵym bar. Jaqsy sóziniń - syn esim emes, elita uǵymyn bildiretinin júrgen jerimde aityp júrem. Jaqsy degen – halyqtyń aryn, uiatyn saqtap otyratyn elita. Otarlaý kezinde molda men bailardy qamshymen qý degen uran tastaldy. Sebebi molda men bai qazaqtyń burynǵy elitasy edi. Elitasy bar halyq, basy bar halyq eshkimge baǵynbaidy. Serik Aqsuńqaruly «Biz qazaq, bassyz salt atty sekildimiz» dep jazdy. Kenesarynyń basy shabylǵan kúni qazaqtyń tolyq bodandyqqa kirgenin simvolikalyq túrde aityp otyr. Al oǵan deiin 358 kóterilis bolǵan. Qazaq jantalasty, berispedi, atysty, shabysty. 1931 jyly qazaqtyń malyn tartyp aldy. Malynan aiyrylǵan halyq janyn da, aryn da saqtai almady. Al tize búkken, qul bolǵan halyqta arman qalmaidy, jalqaý bolady, boikúiez bolady jáne bir-birin kóre almaityn alaýyz bolady.
1822 jyly ataqty «Stepnoe ýlojenie» shyqty, sol boiynsha qazaqtyń handyq júiesi joiyldy. Qazaqtyń óz júiesijoiylǵan soń, Resei imperiiasy óziniń «Bólip al da, bilei ber» saiasatyn engizdi. Bolystyqty, starshyndyq pen aýylnailyqty, partiiany oilap tapty. Alaýyzdyq pen kórealmaýshylyq osy kezde bastaldy.
Entoni Robbins degen amerikalyq koých bar. Sol kisi: «Jalqaýlyq degen joq. Jalqaýlyq armannyń bolmaýynan paida bolady. Eger seni tańǵy beste tósegińnen julyp almasa, ol arman - arman emes», – deidi. Qul bolǵan adam eshteńeni armandamaidy eken. Armannyń joqtyǵynan jalqaýlyq degen kesel paida boldy. Buryn «sender qulsyńdar, senderde mádeniet joq, til joq» dedi. Basynda «Qul bolmaimyz, qul emespiz» dep qarsylastyq, qidalastyq. Kenesarynyń kóterilisi, Isatai, Mahambet, Syrym Datuly, Sozaq kóterilisi… Biraq, ura berse, "Qudai da óledi". Ásirese, bizdi turalatyp ketken ashtyq boldy, ashtyqtan keiin halyqtyń saǵy múldem syndy. «Iá, biz qulmyz» dedik, «bizdiń jazýymyz joq», «kózimizdi sender ashtyńdar», «biz qulmyz» dep qaitalaityn deńgeige jettik. Qazirgi aityp júrgenimiz de - sonyń jańǵyryǵy. Jalqaýsyń ba? Iá, jalqaýmyz. Alaýyzsyńdar ma? Iá, alaýyzbyz. Shyn máninde olai emes. Árbir qazaq táýekelshil, janyn aiamaityn kásipshil bolǵan.
Táýelsizdik aldyq, egemen elge ainaldyq. Prezidenttiń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý» maqalasy otarsyzdaný protsesiniń aqjoltai habarshysy dep oilaimyn. Rýhani jańǵyrýdan keiingi qadam Senat pen Májiliste. Qazaq halqynyń otar bolǵany týraly qaýly qabyldap, otarsyzdaný týraly baǵdarlama jasalsa artyq emes. Bul bireýdi renjiteiik, bireýdiń shamyna tieiik degen maqsat emes, ózimiz úshin, óz ultymyzdyń bolashaǵyn baiandy etý úshin kerek. Otarlyq degenimiz – rýhani kesel, ultymyzdyń uly denesine túsken kesel. Perǵaýynnyń quldyǵynda bolǵan evreilerdi Musa paiǵambar 40 jyl shól dalamen alyp júripti. Sebebin suraǵanda: «Qul bolǵan halyq memleket qura almaidy. Sondyqtan men olardy quldyq sana ketsin dep, eshkimmen aralastyrmai, 40 jyl boiy bólektedim», – depti. Qazir bizdiń sanamyzda otarlaý kezinde qalyptasqan quldyq sana shógip jatyr. Kóp adamdardyń oryssha sóileýi, ata-analardyń balalaryn orys mektebine berýi, keibir azamattardyń qazaq tiline nemquraidy qaraýy, mine, osynyń bári otarlaý dep atalatyn keseldiń simptomdary. «Óziniń aýrý ekenin bilgen adam endi aýrý emes», – deidi qytailar.
– Maqaladan keiin ziialy qaýym arasynda «tamyry tarihynyń tereńinen bastaý alatyn rýhani kod» máselesine túrli kózqaras aityla bastady. Sizdiń paiymyńyzsha, qazaqqa tán ulttyq kod qalai qalyptasty?
– Muqaǵali jazǵan bir óleń bar. Bir bala taý ishinde oqýdan qystaǵyna qaityp kele jatady. Sonda onyń janynan semiz jaraý atqa mingen, eki beti shiqandai qyzyl, ústine ishik, basyna tymaq, aiaǵyna pima kigen er kisi aǵyzyp óte shyǵady. Iaǵni balany qystyń ortasynda tastap ketedi. «Ái aǵai, boiyńda qazaqtyń qasyqtai qany bolsa, sen meni tastamaýshy ediń ǵoi» deidi bala. Qan degenimiz – kod, aqparat, sol buzylyp tur bizde. «Qarnymnyń ashqanyna emes, qadirimniń qashqanyna jylaimyn» deidi qazaq. Qadiri qashqan, óz-ózin syilamaityn halyq ekonomikany jasai almaidy, álemdik básekege tótep bere almaidy. Bir ǵulama «jan rýhty týdyrady, rýh ekonomikany jasaidy» dep aitqan eken. Japondarǵa qarańyz, olar japonnyń rýhyn kóterdi. Japon kinosynyń, japon mádenietiniń nasihatyn kúsheitti. Sol arqyly ekonomikany jasady. Qazaq «ózińdi óziń syilasań, jat janynan túńiler» deidi. Bizdiń jastardan nege qazaqsha sóilemeisiń dep surasań, onyń aiyrmasyn bilmeidi. Olar úshin qai tilde sóileitinderi mańyzdy emes.
Sanalaryna keseldiń batpandap kirip ketkeni sondai, óz tilinde sóilemeý olar úshin uiat emes. Sebebi onyń sanasy azat. Búgingi rýhani jańǵyrýdy qazaqtyń qanyn qaitarý dep túsinem.
– Qazaqtyń ózge halyqtardan ereksheligi nede dep oilaisyz?
– Máshhúr Júsip Qazaqtyń ekisiniń biri – jaqsy-jaqsy sózi elita degen maǵynada, ekisiniń biri – áýlie boldy» deidi. Nege degende, qazaq eshqashan dúniege qyzyqpaǵan halyq dep jaýap beredi. Onyń oqýy, medrese sany kóp bolǵan joq, biraq júregin taza saqtap qaldy dep jazǵan. Alla taǵalanyń «Kim júregin taza saqtap qalsa, men ony eriksiz áýlie ǵyp jiberemin» degen ýádesi bar eken.
Ótken ǵasyrlarda jońǵarlar, qalmaqtar syndy qanshama halyq qyrylyp ketti, qazaqtar áýpirimdep aman qaldy. Jerin, memleketin saqtap qaldy. Alla taǵala Quranda «Men senderdiń júzderińe de qaramaimyn, maldaryńa da qaramaimyn, júrekterińe qaraimyn» degen. Qazaqtar – jany men júregi taza halyq. Sol dúniege qyzyqpaityn qazaqty otarlyq júie dúniemen aldap, rýhani qalpyn buzdy, bir-birine aidap salyp, úlken kesapattarǵa jol berildi.
Arqada Baiqotan degen bi ótken. Sol kisiniń aitqany bar: sý súzilmeidi, súiek úzilmeidi. Súiek degenimiz tek eken, bizdiń tegimiz úzilmeidi. Otarlaý júiesiniń eń basty maqsaty – halyqty ózine degen senimnen aiyrý. Ózine senetin halyq eshkimge bas bostandyǵyn bermeidi. Bir óleńinde Muqaǵali «Biz – Anteimiz» dep jazdy. Antei degen grektiń titany bolǵan, ony Geraklden basqa eshkim jeńbegen. Sóitse, onyń kúshi jerde eken. Gerakl ony jerden kóterip alǵanda, Antei bar kúshinen aiyrylyp, jany shyǵyp ketken.
– Jahandaný men dini-ideologiialyq ekspansiialar órship turǵan zamanda ulttyq kodty saqtap qalýdyń joldary qandai? Ulttyq immýnitetti qalai qalyptastyrý kerek?
– Ulttyq immýnitet bizdiń aýyz ádebietimizde jatyr. Eger bala jastaiynan batyrlar jyryn, qissa-dastandardy jattap ósse, mektepte jyraýlardy jattasa, sál ósken soń Abai, Shákárim, Máshhúr Júsipti jattap ósse, olardy eshqandai jaý almaidy. Immýnitet degen osy. Iaǵni árbir halyqtyń immýniteti halyqtyń óz ishinde, týǵan mádenietinde, óziniń dástúrinde. Atatúrik 1924 jyly bilikke kelgende, Antanta Túrkiiany bólip alamyz dep antalap turdy. Sonda Atatúrik óz halqyna bylai dep ún qatty: «Ei, túrik halqy! Sender álemdegi eń myqty halyqsyńdar, sender maqtanyńdar! Túrik tili – álemdegi eń bai til». Otarlanýdy kesel dep qarar bolsaq, naýqasty eń aldymen jansaqtaý bólimine aparady, keseldi jeńý úshin oǵan dári egedi, gliýkoza men dárýmender beredi. Ulttyq ideologiia da sol, ózin qul sanap, ezilgen, óz tilinde sóileýge uialatyn, ózinen ózi jirenetin halyqqa óz senimin qaitarý úshin gliýkoza, iaǵni qarjy bóliný kerek. Ulttyq qundylyqtarǵa basymdyq berip, jer ataýlaryn ózgertip, familiialar ózgerip, bárin qalpyna keltirý qajet.
– Ǵalym retinde qandai oqýlyqtardy, shyǵarmalardy qazaq tiline aýdarýdy usynasyz?
– Ahmet Baitursynuly ótken ǵasyrda: «Bizge úsh nárse kerek. Bilimdi bolý kerek, bai bolý kerek jáne kúshti bolý kerek. Bilimdi bolý úshin oqý kerek, bai bolý úshin kásip kerek, kúshti bolý úshin birlik kerek», – dep jazdy. Qazirgi ýaqytta qazaqqa kásip kerek. Oqýlyqtar bolmasa da, belgili bir avtorlardyń eńbegin aýdarý kerek. Árine, bári orys tilinde jazylyp qoiǵan, olardy qazaqtyń qazanyna quiý úshin, qazaqshaǵa túpnusqa tilden aýdarý kerek. Halyqtyń erkin oilaýy da otarsyzdanýdyń bir belgisi. Dál qazirgi ýaqytta halyqty erkin oiǵa jeteleitin kitaptar kerek. Maǵan unaǵan Djon Kehonyń «Podsoznanie mojet vse» degen kitaby bar. Óte paidaly kitap der edim. Biz biletin jalǵyz motivator Deil Karnegi ber jaǵy ǵana eken. Amerikada odan da myqty trenerler kóp. Batystaǵy biznestiń negizin qalaýshy alyptardyń biri Stiven Kovidiń «7 navykov ýspeshnogo cheloveka» atty týyndysy bar, álemdik bestseller. Bodo Sheferdiń kitaptary da oqýǵa turarlyq.
– Maqalada aitylǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy qyzý talqylanǵan taqyryptardyń birine ainaldy. Ótken ǵasyrlarda eline, jurtyna shapaǵaty tigen ataqty bailar boldy. Qazirgi qazaq bailary qandai? Ne ózgerdi?
– Negizi, ár nárse ózin aqtaý kerek. Qazaq rýhaniiatynda bailyq ózin qaiyrmen ǵana aqtaidy eken. Qaiyr – arab tilinde jaqsylyq jasaý degen maǵynany beredi. Aqtamberdi aitady:
Qaiyrly bolsa, baiajan,
Aidyn shalqar kólmen teń.
Qaiyrsyz bolsa, jaman bai,
Tartylyp qalǵan shólmen teń.
Asylynda, bailar men baiajandardy ajyrata bilýimiz kerek. Halqyna shapaǵaty tigen dáýletti adamdardy halyq baiajan dep erkeletken. Búgingi metsenattardy ótken ǵasyrlardaǵy baiajandardyń jurnaǵyndai kóremin. Qazaq dalasynda eshqashan taptyq qaishylyq bolmaǵan. Bai – menedjer, búkil aýyl erikti túrde sonyń malyn baǵady. Óz kezeginde bai halyqtyń kerek malyn soiyp berip, balasyn úilendirip, qyzyn uzatyp, bar shyǵyndy kóterip otyrǵan. Jetimin jylatpaǵan, jesirin jibermegen. Sonda búkil aýyl, kedei-kepshigine deiin baidyń malyn óz malym dep eseptegen. Kórdińiz be, qazaqtyń óz júiesi, óz joly bolǵan.
– «Sakraldy Qazaqstan» jobasyna kelsek. Elenbei qalǵan, halyq bile bermeitin, kieli jerler tizimine enýge laiyq oryndar ma?
– Ózim jaqsy biletin Arqada birtalai áýlielerdiń zirattary bar. Qaraǵandy oblysynyń Botaqara aýdanynda Buqar jyraý jatyr, onyń basyna eshkim barmaidy. Bári Máshhúrge baryp táý etip júr, shyn máninde Máshhúrdiń ustazy – Buqar jyraý. «Buqarekeńniń jazǵanyn taýysyp bitý úshin jerdi qaǵaz qylyp, kókti siia etsem de jetpeidi» dep jazǵan. Aldymen Buqarǵa barý kerek. Aqkól jaiylmada Máshhúr Júsiptiń ustazy Isabek ishan jatyr. Baianaýyldyń ózi birtutas ańyz. Arqada Shortanbai jatyr, Abaiǵa bata bergen Shabanbai bi bar. Semeidegi Aqshoqyda Qunanbai jatyr, Shákárimniń Saiat qorasyna barý kerek. Petropavlda Shal aqyn bar, Kókshetaýda Naýan haziret, Aqan seri, Birjan sal jatyr. Qazaq qashanda kirlegen kezde, qinalǵanda, bala tilegende aldymen Allany aityp, áýlielerden medet tilegen. Qazir túrli dini baǵytqa shyrmalǵandar áýlielerdiń basyna barýdy shirk dep júr, halyqtyń ózi ne isterin bilmei qaldy. Qazaq aitady, áýlie ólgenimen, onyń keremeti ketpeidi, ziratynyń mańynda erekshe aýra bolady. Kieli oryndar tizimine enbei qalsa da, mundai oryndardy nazardan tys qaldyrmaý kerek.
– Suqbatyńyzǵa raqmet! Qazaq eli kórkeie bersin, qaryshtap dami bersin!
Aijan QASYM
«Aq jelken» jýrnaly, №2
Aqpan, 2018
.jpg)