Din dástúrdiń tarazysy ári negizi sanalady. Ekeýi - bizdiń ulttyq bolmysymyzdyń beinesi. Degenmen biz osy eki qundylyqtyń ortasyndaǵy shyndyqtyń aq-qarasyn ajyrata almaityn kúige jettik. Qazirgi jaǵdaida elimizdegi dini ahýal kúrdelenip, Jaratýshy men adam seniminiń arasyndaǵy máńgilik bailanysqa syzat túskendei. Ol syzat - bizdiń qorqynyshymyz ben úmitimizdiń ainasy ispettes. Osynaý deregi az, saýaly kóp taqyryptardyń ózekti bop turǵan tusynda árbir musylman balasyna, onyń ishinde qazaq jastaryna oi salatyn áńgimelerge sýsap otyratynymyz ras.
Endeshe, oi-talqy alańynyń búgingi qonaǵy - filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, professor, L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń dotsenti Omar Jálel mańyzdy suraqtar tóńireginde kemel oilardyń tiegin aǵytpaq.
- Abaidyń 31 qara sózinde «Kókiregi bailaýly berik bolmaq kerek» dep, rýhani júrektiń Allaǵa bailaýly bolý kerektigin aitady. Al qazir bizdiń júregimiz ne nársege bailaýly?
- Qazir bizdiń júregimiz dúniege bailaýly. Sol sebepti aqylymyz da bailaýsyz bolady. Abai «Bailaýsyz aqyl, bolymsyz taqyl, atadan bala oiy ózge. Sanasyz, oisyz, jarym es, óz oiynda ar emes» deitin «Segiz aiaq» óleńinde aqyly bailaýsyz jandardy «jarym es» dep kórsetedi. Nege? Óitkeni, bizdiń aqylymyzdyń dúniege bailaýly bolatyndyǵy – biz Allaǵa bergen ýádemizdi umytyp qalǵanbyz. Dúnie jaratylmai turyp, adamzat jaratylmai turyp, Alla Taǵala adamnyń bolashaq urpaǵynyń belinen bir kishkentai ǵana qumyrsqa ne kóbelek siiaqty jándikti alyp: «Rabbyń kim?» – dep surady. Sonda «Rabbym – sensiń» – dep jaýap bergen. Bul Quranda jazylǵan. Buny «alǵashqy ýáde, álmisaq ýádesi» dep ataidy. Biz sol kezde ýáde bergen ekenbiz. «Rabby» degen sóz arab tilinen aýdarǵanda «tárbieshi» degen maǵynany bildiredi, iaǵni Alla – bizdiń janymyzdyń tárbieshisi. Alla Taǵala adamnyń umytshaq ekenin biledi, muny arab tilinde «insan» deidi. Bul týraly Quranda «Sender ýádelerińnen taimasańdar, men ýádemnen taimaimyn» – dep jazylǵan. Mine, ýáde – aqyldyń Allaǵa bailanýy eken. «Ýáde» degen sózdiń ózi arab tilinen túsindirgende «bailaý» degen maǵynany beredi. Shal aqynnyń «Báige almaǵan júirikten, beli jýan besti artyq. Bailaýy joq sheshennen, úndemegen esti artyq» – degen óleń joldary bar.
- «Aqylsyz sheshen» deisiz ǵoi...
- Iá, aqyly joq adam bailam jasai almaidy eken. Bir nárseni oi tarazysynan ótkizip, tujyrymdap, qorytyndylap, analiz, sintez shyǵarýǵa qaýqarsyz bolady. Bizder ony «bailamy joq, pátýasyz» dep te ataimyz. Qazaqtyń «aitsań ýádeńe jet, ýádemiz Qudaiǵa shet» degen maqaly osydan shyqqan. Eger adamnyń aqyly Allaǵa bailaýly bolsa, onda qalǵan dúnie ózinen-ózi aqylǵa qona bastaidy. Qalai? On segiz myń ǵalamnyń jaratýshysy Allany aqylmen tanyǵannan keiin baryp, sol jaratylystyń syry saǵan ashyla bastaidy. Shákárim aitqandai, «Keldim qaidan, qaitsem paidam, ólgennen soń ne tabam?» – degen dúnieni túsine bastaisyń. Abai: «Halyq qylǵan, meken bergen – ol Lá mákan, túp iesin kóksemei bola me eken?» – deýi arqyly «jannyń shyqqan jerin kókseitinin» kórsetip otyr. Jálaladdin Rýmidiń: «Sybyzǵy nege jylaidy? Ol óziniń dinin ańsaidy» – degen sózi bar. Sol siiaqty, bizdiń janymyz da únemi óziniń shyqqan jeri – Allany ańsaidy. Shákárim osy nárseni «Asyl izdep, asyldy alasurar» – dep ashyq kórsetedi. «Asyl» degenimiz – negiz degen sóz. Negiz óziniń negizin izdeidi eken. Mine, Abaidyń «Estigen nárseni umytpas úshin: birinshi – kókiregi bailaýly bolýy kerek» – degeni osy. Kókirek degenimiz – júrek kózi, júrek kózinde adamnyń aqyly bar, iaǵni Abai aitqan «nurly aqyl». Sol «nurly aqyldy» Allaǵa bailap, biz Allany tanyǵan kezde, estigen nárselerdiń barlyǵy jipke tizgen monshaqtai esińde saqtala beredi.
- «Din men dástúr – egiz» deimiz. Dinde dástúrimizge qaishy, dástúrimizde dinge qaishy kórinis joq. Dese de, din jolynda júrgen qyzdarymyzdyń oramal taǵýy – «dástúrimizge jat» degen pikirler bar. Sebebi nede?
- Endi negizinen, dástúr boiynsha qazaqtyń qyzdary oramal taqqan, jalańbas júrmegen. Qurannyń «Nur» súresinde: «Áieldiń áýret jerleri jabyq bolý kerek. Olardyń eń ádemi jeri – shashy» delingen. Qyzdar jas kezinde basyna úkili bórik, taqiia kigen,tana (tiyn) taqqan. Turmysqa shyqpaǵan qyzdar – qyzyl oramal taqqan. Qazaqtyń «qyzdyń kózi – qyzylda» deýi osydan shyqqan. Jumys istegen kezde únemi bórikpen júre almaidy ǵoi. Qundyz bórik – sán men saltanattyń obrazy. Kúndelikti ómirde túrli-tústi oramal taǵyp júrgen. Al turmysqa shyqqannan keiin, aq oramal taqqan. «Birinshi bailyq – densaýlyq, ekinshi bailyq – aq jaýlyq, úshinshi bailyq – on saýlyq» – deidi qazaq. Aq jaýlyq degenimiz – turmysqa shyqqan qyzdyń simvolikasy. Bul nárse dástúrimizge jat dúnie emes. «Dástúrge jat» dep, dinde júrgen keibir qyzdarymyzdyń qara tústi kiimder kietinin aityp otyr. Qazaq qara qashan kiingen? Úiinde bir adam qaza bolǵan kezde ǵana kigen. Bizder ony «qara jamylý» deimiz. Qap-qara bolyp nikab, paranja kiiý – dástúrimizde joq nárse. Al negizinen qyz balanyń, áiel adamnyń shashy jabyq bolýy – bul barsha musylmanǵa ortaq qaǵidat.
- «Qudaidan bolǵai dep emi,
Qudaiyny mol berdim»– deidi Abai. Bizdiń Qudaiǵa qylyp jatqan qulshylyǵymyz qandai deńgeide?
- Abaidyń: «Qudai qulshylyǵymyzdy qabyl etýi úshin ǵibadattan syr ǵibadatqa ainalý kerek» – degen sózi bar. Iaǵni, ishki ǵibadatqa jetýimiz kerek. Al mehanikalyq túrde namaz oqý – bul syrtqy ǵibadat. Osy syrtqy ǵibadat, syr ǵibadatqa ainalmasa – úlken kemshilik. Óitkeni, birinshi – iman paryz. Ǵibadat – onyń kóleńkesi. Eger iman bolmasa, qur kóleńke ne beredi? Namaz – imannyń kúzetshisi. Biraq, kúzetýshi onyń tek aman-saý, oiaý turǵanyn teksermei, syrtynda júrse, ol eshqandai nátije bermeidi. Sondyqtan, syr ǵibadattyń kilti – yqylasta, iaǵni namazdy shyn nietińmen berilip oqý. Dinde ony «ihsan» deidi. Dinniń ózi úsh nárseden turady: iman, ihsan, islam. Islam bes paryzdan turady:
1. Allaǵa iman keltirý
2. Oraza
3. Namaz
4. Zeket
5. Qajylyq
Iman alty nárseden bolady:
- Alla Taǵalaǵa sený
- Perishtelerine sený
- Kitaptaryna sený
- Paiǵambarlaryna sený
- Aqyret kúnine sený
- Taǵdyrdaǵy jaqsylyq pen jamandyqtyń Allanyń jazýymen bolatyndyǵyna, ólgennen soń tirilýdiń haq ekendigine sený.
Al ihsan degenimiz – Allany kórip turǵandai namaz oqý. Tek qana namazda emes, kez kelgen nárseni istegende, Alla kórip turǵandai isteý kerek. Óitkeni, Allanyń kórkem esimderiniń biri – Ál-Basar (Bárin kórýshi). Qazaqtyń: «Qudaidan jasyra almaǵandy, adamnan jasyra almaisyń» – deýi osydan. Qudaidan jasyratyn eshteńe joq, ol hámmáni kóredi. Biz patshanyń aldynda turyp, pendelik oilarymyzdy oilai almaitynymyz siiaqty, namaz oqyǵan kezde de, dúnielik oilardan arylyp, Alla kórip turǵandai oqýymyz qajet. Bul óte qiyn nárse. Olai jasaýǵa deńgeiiń jetpese, Alla seni kórip turǵandai namaz oqý kerek. Bul – ihsan. «Namazdyń kilti – dárette, al onyń qabyl bolýynyń kilti – yqylasta» – degen osy.
- Namaz oqyp jatqan kezde oiymyzdyń bólinetini ótirik emes...
- Mine, biz Allany tanymaǵandyqtan oiymyz bólinedi. Abaidyń: «Qazaq Allany saýdager siiaqty kóredi» – deitini bar. Allany tanymaityndyǵynan aityp otyr. Mysaly, saýdager kelip saýda jasasa, oǵan «kúzge qarai kel, men saǵan taiynsha berem»,– deidi. Kúzde kelse, «men saǵan joq nárseni jerden qazam ba, osy buzaýdy alsań al, almasań qoi»,– deidi. Solai siiaqty, qazaq Qudaidy saýdager siiaqty kóredi, «tilim kelmese endi ne isteiin, osy oqyǵan namazymdy qabyl et, qabyl almasań óziń bil»,– deidi. Demek, ihsan deńgeiine jetý úshin Allany taný kerek. Sanany tazartyp, imandy kúsheitý kerek. Iman qashan kúsheiedi? Allany tanyǵan kezde kúsheiedi. Allany tanymasań, mehanikalyq túrde namazyńdy oqi beresiń. Namazdy shúkirshilik ete otyryp, oqý kerek. Ǵibadattyń bári shúkirshilikten paida bolady.
- «Sheshesi aitsa keiin dep
Jeńgesi aitsa beiim dep
Dambalyn tastap qyz ketti» – dep jyrlaǵan XVIII ǵasyrdaǵy Dýlat Babataiulynyń zary – búgingi zamannyń keri bolyp otyr. Bunyń sońy «rýhani bedeýlikke» ákelmei me?
- Jalpy, ultty ósiretin – áiel adam. Mysaly, ózbektiń qyzy dambalyn tastamaǵan. Qazir ózbekterdiń sany – 30 mln. Dambalyn tastamaý – áýret jerin jabý degen sóz. Quranda «múshelerińdi saqtańdar» delingen. Er adam da, áiel de taqýa bolýy kerek. Taqýa áielden – taqýa bala týady. «Taqýa» degen sóz «dindar, dinge berilgen adam» degen qate túsinik bar. Ǵazalidiń kitabynda «taqýa degenimiz – shyn nietimen Qudaidan qorqatyn adam» – dep jazylǵan. Taqýa qyz – Allamen taitalaspaidy, túsik jasatpaidy. Musylman áielder ózin óziniń erine saqtaidy. Qazaq «saqtansań, Qudai saqtaidy» – deidi. Áýeli, áieldi tómen etegi saqtaidy. Sebebi, tómen etektiń kóterilýi qiyn. Etegi kóterilgenniń ózinde dambalyn saqtap tur. Munyń bári – simvolika. Ekinshiden, áiel adamnyń aiaǵy jabyq júrgennen keiin er adamnyń qýaty artady. Eń bastysy – bul tazalyq gigienasy. Kóptegen áielderdiń bala kótere almaýy – jatyryna sýyq tigendikten. Dambalyn tastap ketkennen keiin, ashyq júrgendiginiń kesirinen bolady. Dambal degenimiz – áiel adamnyń Qudaidan qorqýy. Bul – qyz balanyń ózin-ózi qorǵaýy. Sonda dambalyn tastady degen – qazaq qyzynyń óziniń burynǵy taqýalyǵymen qosh aitysýy. Endi oilai berińiz, dambalyn tastaǵan qyzdarymyzdyń turmysqa shyqpai qalýy, túsik tastaýy, nekesiz balanyń dúniege kelýi, olardyń jetimder úiin jaǵalaýy – osy rýhani keselderdiń sebebin, Dýlat bir aýyz sózben jetkizgen. Qudaidan qoryqpaý kerek. Óitkeni Qudai – Rahman-Rahim. Qudaidan qoryqpaǵannan qorqýymyz qajet. Osy nárseni Dýlat XVIII ǵasyrda konstatatsiia jasap otyr. Nege? Óitkeni, qyzdy sheshesi úiretedi. Sheshesi: «Qyzym, jyn-oinaqqa barma, abyroiyńnan aiyrylyp qalasyń, qyzdyń joly – jińishke» – dese, qyzy: «keiin, moralyńdy qoia tur» – dep aitady. Al jeńgesi she? Qazaqta: «qyzdy jeńge qurtady, jeńgeni teńge qurtady» – degen bar. Sol arqyly aqsha taýyp, biznes jasaǵan ǵoi. Árine, jeńgesi abyroily bolsa, áńgime basqa.
- Kez kelgen adam fitrat imanmen dúniege keledi. Ony saqtaý qanshalyqty qiyn?
- Abai «ony saqtap qalý úshin minez kerek» deidi. Fitrat degenimiz – negizgi iman. «Kez kelgen adam fitrat imanmen dúniege keledi. Keiin ata-analary bireýin hristian, bireýin evrei, bireýin iahýdei qylady» – degen hadis bar. Ony saqtap qalýdyń jalǵyz joly bar. Máshhúr Júsip: «qazaqta eki kisiniń biri – jaqsy, eki kisiniń biri – áýlie bolǵan» – deidi. Nege desek? Óitkeni, qazaq dúniege qyzyqpaǵan. Adamnyń imanyn joǵaltatyn ol – dúniege qyzyǵýshylyq. Siz qalai dúniege qyzyǵa bastasańyz, solai júregińizden iman kete bastaidy. Keibir adamdar bar, bilimi joq, medresede oqymaǵan, iman sharttaryn da bilmeýi múmkin, biraq keremet imandy adam. Sebebi onyń júregi taza, dúniege qyzyqpaidy. «Adam myń jerden oqyp kelse de, júreginde dúniege degen qyzyǵýshylyǵy bolsa, onda Alla Taǵala onyń júregindegi ǵylymdy denesiniń bir jerinen aidap shyǵarady» – deidi Máshhúr Júsip. Al qandai bir adam júregin taza saqtap qalsa, ol adamǵa Allanyń: «Kimde-kim maǵan 40 kún boiy taza júrekpen ǵibadat etse, men onyń júregindegi danalyqty aýzynan bulaq qyp aǵyzam» – degen ýádesi bar. Bul nárse Shákárimde de bar:
«Júregi taza adamdar,
Zulymdyqtan amandar,
Qiianatsyz nadandar,
Áýlieden kem emes».
Mine, nadan bolsa da, qazaq júregi taza adamnyń bárin «áýlie» dep ataǵan. Onyń aitqany, boljaǵany dóp keledi, óitkeni júregi taza.
- Dinshildik pen dinsizdikti bólip turǵan ne?
- Negizi ekeýi de jaman. Paiǵambarymyzdan (s.ǵ.s.) :«Dinge tym berilip ketpeńder, dinsiz de bolmańdar. Ekeýiniń ortasyn ustaý kerek» – degen ósiet jetken. Dinde «ifrat» degen bar, iaǵni artyq qylmaý qajet. Qazaq «artyq qylam dep, tyrtyq qylma» – deidi. Kem de qylmaý kerek. Buny «táfrit» deimiz. Kúni-túni namaz oqýǵa da bolmaidy. Osyndai bir hadis jetken. Paiǵambarymyzǵa bir kisi kelip, «men kúni-túni namaz oqimyn, aiaqtarym isip ketti. Men áielderge jolamaityn boldym. Men Qudaiǵa jaǵý úshin tamaqtan bas tarttym. Bul endi tym artyq, iaǵni «ifrat». Sonda Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Joq, bul durys emes. Men uiyqtaimyn da, namaz da oqimyn. Men Qudaiǵa qulshylyq ta qylamyn, áielderdi de jaqsy kóremin. Men oraza da ustaimyn, tamaq ta ishemin. Ekeýiniń ortasyn ustaimyn» – dep aitqan. Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.)úsh nárseni: áieldi, hosh iisti, jarqyrap turǵan namazdy jaqsy kórgen. Mine, islam degenimiz – «zolotaia seredina», iaǵni ortasyn ustaý. Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.): «sender tym ǵibadatqa berilip ketpeńder, báribir jeńilesińder» – degen sózi osy nárseniń dáleli.
- Dinge úrke qaraityndardyń dini túsinigin qalai jetildirýge bolady?
- Bul jerde dinniń kinási joq. Kiná adamnyń ózinde. Dinniń syrtynda eshteńe joq. Keibir adamdar «bitke ókpelep, tonyn otqa tastap» hristian ne iahýdei bolyp ketip jatyr. Munyń barlyǵy Qudaidy jiti tani almaǵandyqtan, basqa salaǵa ótip jatyr. Mysaly, jaqsy qyzdy, qyzdardyń ishinen izdeimiz. Qyzdar kóp bolǵanymen, onyń ishinde jaqsy qyz óte az bolady. Sol siiaqty, dinniń de tazasy, taza emesi bar. Taza emes dindi Shákárim «shataq din» dep kórsetken. Aqyn óz óleńinde:
«Din tazasyn dinnen izde,
Din shataǵyn synǵa sal.
Anyq aina ózińizde,
Aida aqyldy qattyraq.
Shala dindi pán de tappas,
Din tazasyn oi tabar.
Erkin aqyl tipti adaspas,
Kezse kirsiz jarqyrap» – dep, osy máseleni ashyq kórsetedi. Sondyqtan, kóp adam oilanbaǵandyqtan, dinniń tazasyn taba almaidy. Al din degen ne? Ol – adamdarǵa jaqsylyq jasaý. «Seniń myń namazyńnan, kóp ǵibadattyń qaiyry artyq» – degen hadis bar, iaǵni adamdarǵa jaqsylyq jasaýǵa daǵdylaný kerek.
- Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Lázzat Maqash,
Ult portaly
