دٸن دەستٷردٸڭ تارازىسى ەرٸ نەگٸزٸ سانالادى. ەكەۋٸ - بٸزدٸڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ بەينەسٸ. دەگەنمەن بٸز وسى ەكٸ قۇندىلىقتىڭ ورتاسىنداعى شىندىقتىڭ اق-قاراسىن اجىراتا المايتىن كٷيگە جەتتٸك. قازٸرگٸ جاعدايدا ەلٸمٸزدەگٸ دٸني احۋال كٷردەلەنٸپ, جاراتۋشى مەن ادام سەنٸمٸنٸڭ اراسىنداعى مەڭگٸلٸك بايلانىسقا سىزات تٷسكەندەي. ول سىزات - بٸزدٸڭ قورقىنىشىمىز بەن ٷمٸتٸمٸزدٸڭ ايناسى ٸسپەتتەس. وسىناۋ دەرەگٸ از, ساۋالى كٶپ تاقىرىپتاردىڭ ٶزەكتٸ بوپ تۇرعان تۇسىندا ەربٸر مۇسىلمان بالاسىنا, ونىڭ ٸشٸندە قازاق جاستارىنا وي سالاتىن ەڭگٸمەلەرگە سۋساپ وتىراتىنىمىز راس.
ەندەشە, وي-تالقى الاڭىنىڭ بٷگٸنگٸ قوناعى - فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ ومار جەلەل ماڭىزدى سۇراقتار تٶڭٸرەگٸندە كەمەل ويلاردىڭ تيەگٸن اعىتپاق.
- ابايدىڭ 31 قارا سٶزٸندە «كٶكٸرەگٸ بايلاۋلى بەرٸك بولماق كەرەك» دەپ, رۋحاني جٷرەكتٸڭ اللاعا بايلاۋلى بولۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. ال قازٸر بٸزدٸڭ جٷرەگٸمٸز نە نەرسەگە بايلاۋلى?
- قازٸر بٸزدٸڭ جٷرەگٸمٸز دٷنيەگە بايلاۋلى. سول سەبەپتٸ اقىلىمىز دا بايلاۋسىز بولادى. اباي «بايلاۋسىز اقىل, بولىمسىز تاقىل, اتادان بالا ويى ٶزگە. ساناسىز, ويسىز, جارىم ەس, ٶز ويىندا ار ەمەس» دەيتٸن «سەگٸز اياق» ٶلەڭٸندە اقىلى بايلاۋسىز جانداردى «جارىم ەس» دەپ كٶرسەتەدٸ. نەگە? ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ اقىلىمىزدىڭ دٷنيەگە بايلاۋلى بولاتىندىعى – بٸز اللاعا بەرگەن ۋەدەمٸزدٸ ۇمىتىپ قالعانبىز. دٷنيە جاراتىلماي تۇرىپ, ادامزات جاراتىلماي تۇرىپ, اللا تاعالا ادامنىڭ بولاشاق ۇرپاعىنىڭ بەلٸنەن بٸر كٸشكەنتاي عانا قۇمىرسقا نە كٶبەلەك سيياقتى جەندٸكتٸ الىپ: «راببىڭ كٸم?» – دەپ سۇرادى. سوندا «راببىم – سەنسٸڭ» – دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇل قۇراندا جازىلعان. بۇنى «العاشقى ۋەدە, ەلميساق ۋەدەسٸ» دەپ اتايدى. بٸز سول كەزدە ۋەدە بەرگەن ەكەنبٸز. «راببى» دەگەن سٶز اراب تٸلٸنەن اۋدارعاندا «تەربيەشٸ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ, ياعني اللا – بٸزدٸڭ جانىمىزدىڭ تەربيەشٸسٸ. اللا تاعالا ادامنىڭ ۇمىتشاق ەكەنٸن بٸلەدٸ, مۇنى اراب تٸلٸندە «ينسان» دەيدٸ. بۇل تۋرالى قۇراندا «سەندەر ۋەدەلەرٸڭنەن تايماساڭدار, مەن ۋەدەمنەن تايمايمىن» – دەپ جازىلعان. مٸنە, ۋەدە – اقىلدىڭ اللاعا بايلانۋى ەكەن. «ۋەدە» دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ اراب تٸلٸنەن تٷسٸندٸرگەندە «بايلاۋ» دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. شال اقىننىڭ «بەيگە الماعان جٷيرٸكتەن, بەلٸ جۋان بەستٸ ارتىق. بايلاۋى جوق شەشەننەن, ٷندەمەگەن ەستٸ ارتىق» – دەگەن ٶلەڭ جولدارى بار.
- «اقىلسىز شەشەن» دەيسٸز عوي...
- يە, اقىلى جوق ادام بايلام جاساي المايدى ەكەن. بٸر نەرسەنٸ وي تارازىسىنان ٶتكٸزٸپ, تۇجىرىمداپ, قورىتىندىلاپ, اناليز, سينتەز شىعارۋعا قاۋقارسىز بولادى. بٸزدەر ونى «بايلامى جوق, پەتۋاسىز» دەپ تە اتايمىز. قازاقتىڭ «ايتساڭ ۋەدەڭە جەت, ۋەدەمٸز قۇدايعا شەت» دەگەن ماقالى وسىدان شىققان. ەگەر ادامنىڭ اقىلى اللاعا بايلاۋلى بولسا, وندا قالعان دٷنيە ٶزٸنەن-ٶزٸ اقىلعا قونا باستايدى. قالاي? ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ جاراتۋشىسى اللانى اقىلمەن تانىعاننان كەيٸن بارىپ, سول جاراتىلىستىڭ سىرى ساعان اشىلا باستايدى. شەكەرٸم ايتقانداي, «كەلدٸم قايدان, قايتسەم پايدام, ٶلگەننەن سوڭ نە تابام?» – دەگەن دٷنيەنٸ تٷسٸنە باستايسىڭ. اباي: «حالىق قىلعان, مەكەن بەرگەن – ول لە مەكان, تٷپ يەسٸن كٶكسەمەي بولا مە ەكەن?» – دەۋٸ ارقىلى «جاننىڭ شىققان جەرٸن كٶكسەيتٸنٸن» كٶرسەتٸپ وتىر. جەلالاددين رۋميدٸڭ: «سىبىزعى نەگە جىلايدى? ول ٶزٸنٸڭ دٸنٸن اڭسايدى» – دەگەن سٶزٸ بار. سول سيياقتى, بٸزدٸڭ جانىمىز دا ٷنەمٸ ٶزٸنٸڭ شىققان جەرٸ – اللانى اڭسايدى. شەكەرٸم وسى نەرسەنٸ «اسىل ٸزدەپ, اسىلدى الاسۇرار» – دەپ اشىق كٶرسەتەدٸ. «اسىل» دەگەنٸمٸز – نەگٸز دەگەن سٶز. نەگٸز ٶزٸنٸڭ نەگٸزٸن ٸزدەيدٸ ەكەن. مٸنە, ابايدىڭ «ەستٸگەن نەرسەنٸ ۇمىتپاس ٷشٸن: بٸرٸنشٸ – كٶكٸرەگٸ بايلاۋلى بولۋى كەرەك» – دەگەنٸ وسى. كٶكٸرەك دەگەنٸمٸز – جٷرەك كٶزٸ, جٷرەك كٶزٸندە ادامنىڭ اقىلى بار, ياعني اباي ايتقان «نۇرلى اقىل». سول «نۇرلى اقىلدى» اللاعا بايلاپ, بٸز اللانى تانىعان كەزدە, ەستٸگەن نەرسەلەردٸڭ بارلىعى جٸپكە تٸزگەن مونشاقتاي ەسٸڭدە ساقتالا بەرەدٸ.
- «دٸن مەن دەستٷر – ەگٸز» دەيمٸز. دٸندە دەستٷرٸمٸزگە قايشى, دەستٷرٸمٸزدە دٸنگە قايشى كٶرٸنٸس جوق. دەسە دە, دٸن جولىندا جٷرگەن قىزدارىمىزدىڭ ورامال تاعۋى – «دەستٷرٸمٸزگە جات» دەگەن پٸكٸرلەر بار. سەبەبٸ نەدە?
- ەندٸ نەگٸزٸنەن, دەستٷر بويىنشا قازاقتىڭ قىزدارى ورامال تاققان, جالاڭباس جٷرمەگەن. قۇراننىڭ «نۇر» سٷرەسٸندە: «ەيەلدٸڭ ەۋرەت جەرلەرٸ جابىق بولۋ كەرەك. ولاردىڭ ەڭ ەدەمٸ جەرٸ – شاشى» دەلٸنگەن. قىزدار جاس كەزٸندە باسىنا ٷكٸلٸ بٶرٸك, تاقييا كيگەن,تانا (تيىن) تاققان. تۇرمىسقا شىقپاعان قىزدار – قىزىل ورامال تاققان. قازاقتىڭ «قىزدىڭ كٶزٸ – قىزىلدا» دەۋٸ وسىدان شىققان. جۇمىس ٸستەگەن كەزدە ٷنەمٸ بٶرٸكپەن جٷرە المايدى عوي. قۇندىز بٶرٸك – سەن مەن سالتاناتتىڭ وبرازى. كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە تٷرلٸ-تٷستٸ ورامال تاعىپ جٷرگەن. ال تۇرمىسقا شىققاننان كەيٸن, اق ورامال تاققان. «بٸرٸنشٸ بايلىق – دەنساۋلىق, ەكٸنشٸ بايلىق – اق جاۋلىق, ٷشٸنشٸ بايلىق – ون ساۋلىق» – دەيدٸ قازاق. اق جاۋلىق دەگەنٸمٸز – تۇرمىسقا شىققان قىزدىڭ سيمۆوليكاسى. بۇل نەرسە دەستٷرٸمٸزگە جات دٷنيە ەمەس. «دەستٷرگە جات» دەپ, دٸندە جٷرگەن كەيبٸر قىزدارىمىزدىڭ قارا تٷستٸ كيٸمدەر كيەتٸنٸن ايتىپ وتىر. قازاق قارا قاشان كيٸنگەن? ٷيٸندە بٸر ادام قازا بولعان كەزدە عانا كيگەن. بٸزدەر ونى «قارا جامىلۋ» دەيمٸز. قاپ-قارا بولىپ نيكاب, پارانجا كييۋ – دەستٷرٸمٸزدە جوق نەرسە. ال نەگٸزٸنەن قىز بالانىڭ, ەيەل ادامنىڭ شاشى جابىق بولۋى – بۇل بارشا مۇسىلمانعا ورتاق قاعيدات.
- «قۇدايدان بولعاي دەپ ەمٸ,
قۇدايىنى مول بەردٸم»– دەيدٸ اباي. بٸزدٸڭ قۇدايعا قىلىپ جاتقان قۇلشىلىعىمىز قانداي دەڭگەيدە?
- ابايدىڭ: «قۇداي قۇلشىلىعىمىزدى قابىل ەتۋٸ ٷشٸن عيباداتتان سىر عيباداتقا اينالۋ كەرەك» – دەگەن سٶزٸ بار. ياعني, ٸشكٸ عيباداتقا جەتۋٸمٸز كەرەك. ال مەحانيكالىق تٷردە ناماز وقۋ – بۇل سىرتقى عيبادات. وسى سىرتقى عيبادات, سىر عيباداتقا اينالماسا – ٷلكەن كەمشٸلٸك. ٶيتكەنٸ, بٸرٸنشٸ – يمان پارىز. عيبادات – ونىڭ كٶلەڭكەسٸ. ەگەر يمان بولماسا, قۇر كٶلەڭكە نە بەرەدٸ? ناماز – يماننىڭ كٷزەتشٸسٸ. بٸراق, كٷزەتۋشٸ ونىڭ تەك امان-ساۋ, وياۋ تۇرعانىن تەكسەرمەي, سىرتىندا جٷرسە, ول ەشقانداي نەتيجە بەرمەيدٸ. سوندىقتان, سىر عيباداتتىڭ كٸلتٸ – ىقىلاستا, ياعني نامازدى شىن نيەتٸڭمەن بەرٸلٸپ وقۋ. دٸندە ونى «يحسان» دەيدٸ. دٸننٸڭ ٶزٸ ٷش نەرسەدەن تۇرادى: يمان, يحسان, يسلام. يسلام بەس پارىزدان تۇرادى:
1. اللاعا يمان كەلتٸرۋ
2. ورازا
3. ناماز
4. زەكەت
5. قاجىلىق
يمان التى نەرسەدەن بولادى:
- اللا تاعالاعا سەنۋ
- پەرٸشتەلەرٸنە سەنۋ
- كٸتاپتارىنا سەنۋ
- پايعامبارلارىنا سەنۋ
- اقىرەت كٷنٸنە سەنۋ
- تاعدىرداعى جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ اللانىڭ جازۋىمەن بولاتىندىعىنا, ٶلگەننەن سوڭ تٸرٸلۋدٸڭ حاق ەكەندٸگٸنە سەنۋ.
ال يحسان دەگەنٸمٸز – اللانى كٶرٸپ تۇرعانداي ناماز وقۋ. تەك قانا نامازدا ەمەس, كەز كەلگەن نەرسەنٸ ٸستەگەندە, اللا كٶرٸپ تۇرعانداي ٸستەۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, اللانىڭ كٶركەم ەسٸمدەرٸنٸڭ بٸرٸ – ەل-باسار (بەرٸن كٶرۋشٸ). قازاقتىڭ: «قۇدايدان جاسىرا الماعاندى, ادامنان جاسىرا المايسىڭ» – دەۋٸ وسىدان. قۇدايدان جاسىراتىن ەشتەڭە جوق, ول ھەممەنٸ كٶرەدٸ. بٸز پاتشانىڭ الدىندا تۇرىپ, پەندەلٸك ويلارىمىزدى ويلاي المايتىنىمىز سيياقتى, ناماز وقىعان كەزدە دە, دٷنيەلٸك ويلاردان ارىلىپ, اللا كٶرٸپ تۇرعانداي وقۋىمىز قاجەت. بۇل ٶتە قيىن نەرسە. ولاي جاساۋعا دەڭگەيٸڭ جەتپەسە, اللا سەنٸ كٶرٸپ تۇرعانداي ناماز وقۋ كەرەك. بۇل – يحسان. «نامازدىڭ كٸلتٸ – دەرەتتە, ال ونىڭ قابىل بولۋىنىڭ كٸلتٸ – ىقىلاستا» – دەگەن وسى.
- ناماز وقىپ جاتقان كەزدە ويىمىزدىڭ بٶلٸنەتٸنٸ ٶتٸرٸك ەمەس...
- مٸنە, بٸز اللانى تانىماعاندىقتان ويىمىز بٶلٸنەدٸ. ابايدىڭ: «قازاق اللانى ساۋداگەر سيياقتى كٶرەدٸ» – دەيتٸنٸ بار. اللانى تانىمايتىندىعىنان ايتىپ وتىر. مىسالى, ساۋداگەر كەلٸپ ساۋدا جاساسا, وعان «كٷزگە قاراي كەل, مەن ساعان تايىنشا بەرەم»,– دەيدٸ. كٷزدە كەلسە, «مەن ساعان جوق نەرسەنٸ جەردەن قازام با, وسى بۇزاۋدى الساڭ ال, الماساڭ قوي»,– دەيدٸ. سولاي سيياقتى, قازاق قۇدايدى ساۋداگەر سيياقتى كٶرەدٸ, «تٸلٸم كەلمەسە ەندٸ نە ٸستەيٸن, وسى وقىعان نامازىمدى قابىل ەت, قابىل الماساڭ ٶزٸڭ بٸل»,– دەيدٸ. دەمەك, يحسان دەڭگەيٸنە جەتۋ ٷشٸن اللانى تانۋ كەرەك. سانانى تازارتىپ, يماندى كٷشەيتۋ كەرەك. يمان قاشان كٷشەيەدٸ? اللانى تانىعان كەزدە كٷشەيەدٸ. اللانى تانىماساڭ, مەحانيكالىق تٷردە نامازىڭدى وقي بەرەسٸڭ. نامازدى شٷكٸرشٸلٸك ەتە وتىرىپ, وقۋ كەرەك. عيباداتتىڭ بەرٸ شٷكٸرشٸلٸكتەن پايدا بولادى.
- «شەشەسٸ ايتسا كەيٸن دەپ
جەڭگەسٸ ايتسا بەيٸم دەپ
دامبالىن تاستاپ قىز كەتتٸ» – دەپ جىرلاعان XVIII عاسىرداعى دۋلات باباتايۇلىنىڭ زارى – بٷگٸنگٸ زاماننىڭ كەرٸ بولىپ وتىر. بۇنىڭ سوڭى «رۋحاني بەدەۋلٸككە» ەكەلمەي مە?
- جالپى, ۇلتتى ٶسٸرەتٸن – ەيەل ادام. مىسالى, ٶزبەكتٸڭ قىزى دامبالىن تاستاماعان. قازٸر ٶزبەكتەردٸڭ سانى – 30 ملن. دامبالىن تاستاماۋ – ەۋرەت جەرٸن جابۋ دەگەن سٶز. قۇراندا «مٷشەلەرٸڭدٸ ساقتاڭدار» دەلٸنگەن. ەر ادام دا, ەيەل دە تاقۋا بولۋى كەرەك. تاقۋا ەيەلدەن – تاقۋا بالا تۋادى. «تاقۋا» دەگەن سٶز «دٸندار, دٸنگە بەرٸلگەن ادام» دەگەن قاتە تٷسٸنٸك بار. عازاليدٸڭ كٸتابىندا «تاقۋا دەگەنٸمٸز – شىن نيەتٸمەن قۇدايدان قورقاتىن ادام» – دەپ جازىلعان. تاقۋا قىز – اللامەن تايتالاسپايدى, تٷسٸك جاساتپايدى. مۇسىلمان ەيەلدەر ٶزٸن ٶزٸنٸڭ ەرٸنە ساقتايدى. قازاق «ساقتانساڭ, قۇداي ساقتايدى» – دەيدٸ. ەۋەلٸ, ەيەلدٸ تٶمەن ەتەگٸ ساقتايدى. سەبەبٸ, تٶمەن ەتەكتٸڭ كٶتەرٸلۋٸ قيىن. ەتەگٸ كٶتەرٸلگەننٸڭ ٶزٸندە دامبالىن ساقتاپ تۇر. مۇنىڭ بەرٸ – سيمۆوليكا. ەكٸنشٸدەن, ەيەل ادامنىڭ اياعى جابىق جٷرگەننەن كەيٸن ەر ادامنىڭ قۋاتى ارتادى. ەڭ باستىسى – بۇل تازالىق گيگيەناسى. كٶپتەگەن ەيەلدەردٸڭ بالا كٶتەرە الماۋى – جاتىرىنا سۋىق تيگەندٸكتەن. دامبالىن تاستاپ كەتكەننەن كەيٸن, اشىق جٷرگەندٸگٸنٸڭ كەسٸرٸنەن بولادى. دامبال دەگەنٸمٸز – ەيەل ادامنىڭ قۇدايدان قورقۋى. بۇل – قىز بالانىڭ ٶزٸن-ٶزٸ قورعاۋى. سوندا دامبالىن تاستادى دەگەن – قازاق قىزىنىڭ ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى تاقۋالىعىمەن قوش ايتىسۋى. ەندٸ ويلاي بەرٸڭٸز, دامبالىن تاستاعان قىزدارىمىزدىڭ تۇرمىسقا شىقپاي قالۋى, تٷسٸك تاستاۋى, نەكەسٸز بالانىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ, ولاردىڭ جەتٸمدەر ٷيٸن جاعالاۋى – وسى رۋحاني كەسەلدەردٸڭ سەبەبٸن, دۋلات بٸر اۋىز سٶزبەن جەتكٸزگەن. قۇدايدان قورىقپاۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ قۇداي – راحمان-راحيم. قۇدايدان قورىقپاعاننان قورقۋىمىز قاجەت. وسى نەرسەنٸ دۋلات XVIII عاسىردا كونستاتاتسييا جاساپ وتىر. نەگە? ٶيتكەنٸ, قىزدى شەشەسٸ ٷيرەتەدٸ. شەشەسٸ: «قىزىم, جىن-ويناققا بارما, ابىرويىڭنان ايىرىلىپ قالاسىڭ, قىزدىڭ جولى – جٸڭٸشكە» – دەسە, قىزى: «كەيٸن, مورالىڭدى قويا تۇر» – دەپ ايتادى. ال جەڭگەسٸ شە? قازاقتا: «قىزدى جەڭگە قۇرتادى, جەڭگەنٸ تەڭگە قۇرتادى» – دەگەن بار. سول ارقىلى اقشا تاۋىپ, بيزنەس جاساعان عوي. ەرينە, جەڭگەسٸ ابىرويلى بولسا, ەڭگٸمە باسقا.
- كەز كەلگەن ادام فيترات يمانمەن دٷنيەگە كەلەدٸ. ونى ساقتاۋ قانشالىقتى قيىن?
- اباي «ونى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن مٸنەز كەرەك» دەيدٸ. فيترات دەگەنٸمٸز – نەگٸزگٸ يمان. «كەز كەلگەن ادام فيترات يمانمەن دٷنيەگە كەلەدٸ. كەيٸن اتا-انالارى بٸرەۋٸن حريستيان, بٸرەۋٸن ەۆرەي, بٸرەۋٸن ياھۋدەي قىلادى» – دەگەن حاديس بار. ونى ساقتاپ قالۋدىڭ جالعىز جولى بار. مەشھٷر جٷسٸپ: «قازاقتا ەكٸ كٸسٸنٸڭ بٸرٸ – جاقسى, ەكٸ كٸسٸنٸڭ بٸرٸ – ەۋليە بولعان» – دەيدٸ. نەگە دەسەك? ٶيتكەنٸ, قازاق دٷنيەگە قىزىقپاعان. ادامنىڭ يمانىن جوعالتاتىن ول – دٷنيەگە قىزىعۋشىلىق. سٸز قالاي دٷنيەگە قىزىعا باستاساڭىز, سولاي جٷرەگٸڭٸزدەن يمان كەتە باستايدى. كەيبٸر ادامدار بار, بٸلٸمٸ جوق, مەدرەسەدە وقىماعان, يمان شارتتارىن دا بٸلمەۋٸ مٷمكٸن, بٸراق كەرەمەت يماندى ادام. سەبەبٸ ونىڭ جٷرەگٸ تازا, دٷنيەگە قىزىقپايدى. «ادام مىڭ جەردەن وقىپ كەلسە دە, جٷرەگٸندە دٷنيەگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى بولسا, وندا اللا تاعالا ونىڭ جٷرەگٸندەگٸ عىلىمدى دەنەسٸنٸڭ بٸر جەرٸنەن ايداپ شىعارادى» – دەيدٸ مەشھٷر جٷسٸپ. ال قانداي بٸر ادام جٷرەگٸن تازا ساقتاپ قالسا, ول ادامعا اللانىڭ: «كٸمدە-كٸم ماعان 40 كٷن بويى تازا جٷرەكپەن عيبادات ەتسە, مەن ونىڭ جٷرەگٸندەگٸ دانالىقتى اۋزىنان بۇلاق قىپ اعىزام» – دەگەن ۋەدەسٸ بار. بۇل نەرسە شەكەرٸمدە دە بار:
«جٷرەگٸ تازا ادامدار,
زۇلىمدىقتان اماندار,
قيياناتسىز ناداندار,
ەۋليەدەن كەم ەمەس».
مٸنە, نادان بولسا دا, قازاق جٷرەگٸ تازا ادامنىڭ بەرٸن «ەۋليە» دەپ اتاعان. ونىڭ ايتقانى, بولجاعانى دٶپ كەلەدٸ, ٶيتكەنٸ جٷرەگٸ تازا.
- دٸنشٸلدٸك پەن دٸنسٸزدٸكتٸ بٶلٸپ تۇرعان نە?
- نەگٸزٸ ەكەۋٸ دە جامان. پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.) :«دٸنگە تىم بەرٸلٸپ كەتپەڭدەر, دٸنسٸز دە بولماڭدار. ەكەۋٸنٸڭ ورتاسىن ۇستاۋ كەرەك» – دەگەن ٶسيەت جەتكەن. دٸندە «يفرات» دەگەن بار, ياعني ارتىق قىلماۋ قاجەت. قازاق «ارتىق قىلام دەپ, تىرتىق قىلما» – دەيدٸ. كەم دە قىلماۋ كەرەك. بۇنى «تەفريت» دەيمٸز. كٷنٸ-تٷنٸ ناماز وقۋعا دا بولمايدى. وسىنداي بٸر حاديس جەتكەن. پايعامبارىمىزعا بٸر كٸسٸ كەلٸپ, «مەن كٷنٸ-تٷنٸ ناماز وقيمىن, اياقتارىم ٸسٸپ كەتتٸ. مەن ەيەلدەرگە جولامايتىن بولدىم. مەن قۇدايعا جاعۋ ٷشٸن تاماقتان باس تارتتىم. بۇل ەندٸ تىم ارتىق, ياعني «يفرات». سوندا پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «جوق, بۇل دۇرىس ەمەس. مەن ۇيىقتايمىن دا, ناماز دا وقيمىن. مەن قۇدايعا قۇلشىلىق تا قىلامىن, ەيەلدەردٸ دە جاقسى كٶرەمٸن. مەن ورازا دا ۇستايمىن, تاماق تا ٸشەمٸن. ەكەۋٸنٸڭ ورتاسىن ۇستايمىن» – دەپ ايتقان. پايعامبارىمىز (س.ع.س.)ٷش نەرسەنٸ: ەيەلدٸ, حوش يٸستٸ, جارقىراپ تۇرعان نامازدى جاقسى كٶرگەن. مٸنە, يسلام دەگەنٸمٸز – «زولوتايا سەرەدينا», ياعني ورتاسىن ۇستاۋ. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.): «سەندەر تىم عيباداتقا بەرٸلٸپ كەتپەڭدەر, بەرٸبٸر جەڭٸلەسٸڭدەر» – دەگەن سٶزٸ وسى نەرسەنٸڭ دەلەلٸ.
- دٸنگە ٷركە قارايتىنداردىڭ دٸني تٷسٸنٸگٸن قالاي جەتٸلدٸرۋگە بولادى?
- بۇل جەردە دٸننٸڭ كٸنەسٸ جوق. كٸنە ادامنىڭ ٶزٸندە. دٸننٸڭ سىرتىندا ەشتەڭە جوق. كەيبٸر ادامدار «بيتكە ٶكپەلەپ, تونىن وتقا تاستاپ» حريستيان نە ياھۋدەي بولىپ كەتٸپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى قۇدايدى جٸتٸ تاني الماعاندىقتان, باسقا سالاعا ٶتٸپ جاتىر. مىسالى, جاقسى قىزدى, قىزداردىڭ ٸشٸنەن ٸزدەيمٸز. قىزدار كٶپ بولعانىمەن, ونىڭ ٸشٸندە جاقسى قىز ٶتە از بولادى. سول سيياقتى, دٸننٸڭ دە تازاسى, تازا ەمەسٸ بار. تازا ەمەس دٸندٸ شەكەرٸم «شاتاق دٸن» دەپ كٶرسەتكەن. اقىن ٶز ٶلەڭٸندە:
«دٸن تازاسىن دٸننەن ٸزدە,
دٸن شاتاعىن سىنعا سال.
انىق اينا ٶزٸڭٸزدە,
ايدا اقىلدى قاتتىراق.
شالا دٸندٸ پەن دە تاپپاس,
دٸن تازاسىن وي تابار.
ەركٸن اقىل تٸپتٸ اداسپاس,
كەزسە كٸرسٸز جارقىراپ» – دەپ, وسى مەسەلەنٸ اشىق كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان, كٶپ ادام ويلانباعاندىقتان, دٸننٸڭ تازاسىن تابا المايدى. ال دٸن دەگەن نە? ول – ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋ. «سەنٸڭ مىڭ نامازىڭنان, كٶپ عيباداتتىڭ قايىرى ارتىق» – دەگەن حاديس بار, ياعني ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋعا داعدىلانۋ كەرەك.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن لەززات ماقاش,
ۇلت پورتالى
