Naýryz merekesi týraly Shyǵys ǵulamasy, aqyn, ǵalym Omar ibn Ibragim ál-Haiiamnyń «Naýryznama» atty birin-biri tolyqtyratyn qoljazbalarynyń biri Germaniianyń Berlin memlekettik kitaphanasynda, ekinshisi Londondaǵy Britan Ulttyq mýzeiinde saqtalǵan.
Uly Sanjardyń óliminen keiin Seljúk sultany Málik shahtyń muragerleri observatoriiaǵa materialdyq kómek berýdi toqtatqan. Zertteýshilerdiń paiymdaýynsha, Omar Haiiam bul qoljazbany 1157 jyl shamasynda Seljúk sultandyǵynyń jańa bileýshilerine observatoriianyń ǵylymi mańyzyn túsindirý maqsatynda jazǵan.
«Naýryznama» − kúntizbe tarihy men oǵan bailanysty reformalardyń júzege asýy, islamǵa deiingi Iran jerinde Naýryz merekesiniń qalyptasýy, toilanýy, merekege qatysty ańyzdar men áńgimeler, onyń atribýttary jaiynda jazylǵan biregei týyndy.
Bul shyǵarmany alǵash iran zertteýshisi Mýjtaba Minavi aǵylshyn jáne parsy tilderine aýdaryp, 1933 jyly ǵylymi ainalymǵa endirgen. Qazirgi tańda osy nusqa orys jáne Orta Aziia halyqtarynyń tiline, sondai-aq, qazaq tiline de aýdarylǵan.
Qoljazba tarihi derekter men sol zamanda halyq arasynda taralǵan ańyz jelisine negizdelip jazylǵan.
Omar Haiiam qoljazbasynda keltirgen ańyz boiynsha, parsy eliniń erte dáýirlerdegi táńiri Izid kúndi jaratarda oǵan erekshe yqylas-meiir tókken, kúnge únemi qozǵalysta bolýdy buiyrǵan. Kún óziniń jyldyq ainalymynda árbir juldyzdy bir aida basyp ótedi. On eki juldyzdyń biri amalǵa kúnniń birinshi kirgen kúni, kún men túnniń teńelýi, kóktemniń bastalǵan kúni bolyp esepteledi. Parsy patshalary dál osy kúndi airyqsha atap ótý úshin barshaǵa málimdep, meiram dep jariialaǵan. Osy ańyz jelisi boiynsha parsy áleminiń birinshi patshasy Kaiýmars taqqa otyrǵannan keiin jyldyń ár aiy men kúnine at qoiýǵa, adamdar bilip otyrsyn dep jylnama jasaýǵa jarlyq bergen. Jyldyń basy parsysha farvardin (naýryz) aiy ataldy. Kaiýmars jyl esebin jasaǵan soń qyryq jyl ómir keshken, odan soń taqqa Hushań, odan soń Tahmuras, munan keiin Jámshid otyrǵan. Jyldyń basy – meiram kúnine «Naýryz» degen atty osy Jámshid bergen. Onyń patshalyǵy tusynda Irandy ajdaha-patsha Zakhaq degen atpen belgili Baiýrasp basyp alady, ári halyqqa qatty azar beredi. Keiin Jámshid áýletinen shyqqan Afridýn ony óltirip, taqqa otyrady. Ol patshalyqty qabyldaǵan kúni meiir aiynyń 21-ne (qazirgi tańda qyrkúiekke) sáikes keletin mehirgan meiramyn, iaǵni sabantoi merekesin jariia etken. Zakhaqtyń ezgisinen qutylǵan halyq bul kúndi jaqsy kúnder habarshysy retinde merekelegen.
Naýryzdy toilaý Afridýn tusynda jalǵasyn tapqan. Keiin Afridýn óz patshalyǵyn uldary Týr, Sálim, Erajǵa miras etken. Týrǵa – Shyǵys Túrkistan, Moǵolstan, Ámýdariia ańǵary, Soltústik jáne Ońtústik Qytaidy, Sálimge – Kishi Aziiany, Erajǵa – Parsy eli men óz taǵyn bergen. Osylaisha Naýryz meiramy shyǵys elderine taraidy. Gúshstasp patshalyǵyna deiin 940 jyl ýaqyt ótkende zaratýshtra dini paida bolady. Gýshstasp patsha saratan (jazdyń basy) sharýa úshin molshylyq aiy, alym-salyq tóleý úshin de qolaily ai dep, meiramdy osy kúnge belgilegen, tórt jylda bir keletin kibise jylyn esepke aldy. Kibise jylyn esepke alý, naýryz kúnin jazda toilaý Eskendir Zulqarnaiyn (Aleksandr Makedonskii – b.z.d. 365-323 jj.) zamanyna deiin jalǵasyp, onyń tusynda bul dástúr doǵarylǵan. Ardasher Babaqan (226-251 jj.) tusynda kibise qaita esepke alynyp, Naýryz toiy qaita jandanǵan. Nýsharavan (531-579) tusynda qaita toqtatyldy da, al Maǵmun patsha (813-833) Naýryzdy toilaýdy qaita buiyrǵan.
Naýryzdy toilaý jalǵasyn tapqanymen, parsy abyzdarynyń kúntizbeni durys baqylap otyrmaǵandyqtarynan naýryz 21-i kúni jyldyń basqa kezeńderine jyljyp otyrǵan. Bul parsy sharýalaryn kúizeliske ushyratqan. Sebebi, naýryzǵa deiin zattai tólenip bitetin salyqtyń ýaqyty kelgende egin pisip-jetilmegen. Parsy jerinde eginniń alǵashqy naýqany naýryzda pisip, halyq salyqty merziminde tólegen.
Taqqa Mutaýakkil otyrǵan soń (847-861 jyldar) 847 jyly Muhambet ibn Ábdilmálik degen ýáziriniń keńesi boiynsha Naýryz kúnin saratan aiynan qaitadan farvardin aiyna aýystyrǵan. Budan keiin Seiistan ámiri (Iran ýálaiaty) Halaf ibn Ahmet tusynda (892-902) basqa kúntizbe jariialanǵan.
Omar Haiiamnyń zamanynda Seljúkter memleketi kún men ai kúntizbesin qatar qoldanyp kelgen. Kún qozǵalysyna negizdelgen kúntizbe boiynsha Kúnniń Jerdi ainalýy 365, 2422 táýlikke, iaǵni 365 táýlik 5 saǵat 48 minýt 46 sekýndqa teń; Ai kúntizbesiniń negizi Aidyń jerdi ainalý ýaqytymen 29, 5306 táýlikke, iaǵni 29 táýlik 12 saǵat 44 minýt 3 sekýndqa teń bolady da, 12 ai 354 kún 8 saǵat 48 minýt 36 sekýndqa teń bolǵan.
Islam dinine deiin arabtar ortaǵasyrlyq evrei, qytai halqy siiaqty ai-kún kúntizbesin qoldanyp, 24 jyl tsiklda 13 ai qosylyp otyrǵan. 631 jyldan bastap Muhammed paiǵambar 13 aidy qosýǵa tyiym salyp, ai kúntizbesin engizgen. Musylmandardyń ai kúntizbesi 622 jyldyń 16 shildesinen Muhamedtiń Mekkeden Mádinaǵa qonys aýdarýynan bastalyp, hijra jyly 12 aiǵa bólinip, kún kúntizbesinen 10 kúnge qysqa, 100 kún jylyna 103 ai jyly teń bolady.
Seljúkter sultany Málik shah bilik basyna (1072-1092) kelgende Isfahanda jańa observatoriia saldyryp, kúntizbeni qaita jasaýǵa jarlyq bergen. Jańa kúntizbe jasaýǵa Horasannyń ataqty ǵalymdary Omar Haiiam, Abý-l-Mýzaffar al-Isfazari, Maimýn ibn Nadjib al-Vasiti, t.b. qatysqan. Osylaisha 1079 jyly jańa kúntizbe jasalyp, kibise jyldyń tabiǵi qozǵalysy qaita eseptelip, Naýryz meiramy 21 naýryzǵa, kún men túnniń teńelýi 21-nen 22-ne ótetin ýaqytqa belgilendi. Burynǵy kúntizbede jańa kúntizbeden 16 kún aiyrmashylyq bolyp kelgen. Jańa kúntizbe jasaý kezinde observatoriiaǵa aspan álemindegi juldyzdardyń ornyn, qozǵalysyn anyqtaityn «ustarlab» dep atalatyn astronomiialyq aspap ornatylǵan. Osylaisha Naýryzdyń kúntizbedegi turaqty orny anyqtaldy.
Omar Haiiam kúntizbesinde jyl uzaqtyǵy 365, 2424 kún, ol naqty ýaqyttan 0,0002 táýlikke qate, 1 qate kún 5000 jylda jinalady. Al búgingi qoldanystaǵy Grigorii kúntizbesinde bir jylda 365, 2425 kún bar, ol naqty ýaqyttan 0, 0003 táýlikke qate, 1 qate kún 3333 jylda jinalady. Omar Haiiam kúntizbesi Iranda HIH ǵasyrdyń ortasyna deiin qoldanysta bolǵan. Isfahan observatoriiasy Málik shah ólgenge deiin 1092 jylǵa deiin jumys jasaǵan. Omar Haiiam kúntizbesiniń eki ereksheligi bar. Biri onyń – naqtyraq dáldigi, ekinshisi – Kún qozǵalysyna negizdelýi.
Omar Haiiam boiynsha, b.z.d. 558-529 jyldarda patshalyq qurǵan parsy patshasy Kir (Keiqusraý) zamanynan bastap Naýryz meiramynda rýhani dinbasy patshanyń aldyna tartý-taralǵysymen kelip halyq atynan quttyqtaý sóz aitqan. Tartý-taralǵyǵa júzim sharaby toly kese, júzik, dinar (altyn aqsha) men dirhamdar (kúmis aqsha), bir qushaq arpa kósheti, qylysh, qoramsaly sadaq, qalam-saýytpen kelgen. Rýhani dinbasy: «Ata-baba rýhyna ǵurpyna qulqyńdy ber, ádil, ári Allashyl bol, jasyń arpa kóshetine uqsasyn, jurt senen shapaǵat alyp, marhabat kórsin, saraiyń saltanatty, ómiriń uzaq bolsyn», – dei otyryp, taqtyń aiaq jaǵyna dinar, dirhamdardy shashqan. Shyǵys halyqtarynyń dúnietanymynda «altyn kúnnen, kúmis aidan jaratylǵan tas. Kún men ai aspannyń eki kózi, naýryz ben mehirgan ýaqyttyń eki kózi» degen senim bar. Qylysh pen sadaqty jaýgershilikte jeńis ákelsin degen yrymmen syilaǵan. Joǵary mártebeli sarai qyzmetshileriniń halyqqa nazar salýy, kelesi jańa jylǵa deiingi shat-shadyman ómirge degen tilekti bildiretin edi. Dinbasylar halyq atynan patshany, odan keiin patsha halyqty quttyqtap Naýryzdy merekeleý sarai saltanatymen jalǵasqan.
Naýryz merekesi jaily myna derekterge nazar aýdaryp kóreiik. Omar Haiiam: «…Úsh júz alpys bes kúnniń (kúndiz-túninen) shireginen turatyn uly dáýirdi «Uly jyl» dep atady da, ony tórt bólikke bóldi. Úlken jyldyń tórt bóligi ótkende úlken Naýryz bolady. Bul kezde dúnie jańalanady. Patshalardyń bir rásimi bar: jyl basynda olar jaqsylyqqa baǵyshtap, ári jyl esebin belgilep alý úshin, tynyshtyq ómir úshin barshaǵa qatysty dini jiyndar ótkizýleri lázim. Kimde-kim Naýryzdy meiramdap qúnshýaq júrse, kelesi Naýryzǵa deiin tynysh, beiǵam ǵumyr keshedi».
Naýryzda arpadan dám pisirip jeý baǵzy zamannan qalyptasqan. Arpanyń qadir-qasieti jaiynda kóne parsylardan mynandai ańyz kelip jetken: Adam Ata bidai jep qoiǵany úshin jumaqtan qýylǵan. Adam bidaidy qansha jese de toimaǵan soń, Izid táńiriden bidaidy arpamen aýystyrýdy suraidy. Ol arpadan nan pisirip jegende ǵana óziniń toiǵanyn sezgen. Sol kúnnen bastap adam balasy jańa pisken arpany kórse jaqsylyqqa joryǵan, qutty as sanap, Naýryzda jegen arpa kúsh-qýat beredi degen.
Taǵy bir ańyz boiynsha, 579-590 jyldary patshalyq qurǵan Hýrmýz farvardin aiynda arpa egistiginen ótip bara jatqanda egistik sýy tasyp jolǵa shyǵyp ketken. «Arpa dáni sharapatty, sabaǵy bolsa qutty» − dep kózege sol sýdan sý toltyryp alyp ishken. Arpa egilgen jerden tasyǵan sýdan ishken adam kelesi jyly arpa egilgenshe sergek ári baqýatty júredi delingen. Tabarstannyń (Kaspii teńiziniń ońtústik beti) sultany Shámsul-múlik Qabus Výshmagir: «Arpa – paiǵambarlar men tektilerdiń, ári sharýalardyń asy. Al, patshalyq degenińiz osylarmen bailanysty», – degen eken.
«Naýryz» parsy sózi bolǵanymen, kóne túrkilerge, qazaqtarǵa erte zamannan kirigip, sińip ketken.
Táttigúl QARTAEVA,
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ dotsenti, tarih ǵylymdarynyń kandidaty
"Egemen Qazaqstan" gazeti
