ناۋرىز مەرەكەسٸ تۋرالى شىعىس عۇلاماسى, اقىن, عالىم ومار يبن يبراگيم ەل-حاييامنىڭ «ناۋرىزناما» اتتى بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىراتىن قولجازبالارىنىڭ بٸرٸ گەرمانييانىڭ بەرلين مەملەكەتتٸك كٸتاپحاناسىندا, ەكٸنشٸسٸ لوندونداعى بريتان ۇلتتىق مۋزەيٸندە ساقتالعان.
ۇلى سانجاردىڭ ٶلٸمٸنەن كەيٸن سەلجٷك سۇلتانى مەلٸك شاحتىڭ مۇراگەرلەرٸ وبسەرۆاتوريياعا ماتەريالدىق كٶمەك بەرۋدٸ توقتاتقان. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پايىمداۋىنشا, ومار حاييام بۇل قولجازبانى 1157 جىل شاماسىندا سەلجٷك سۇلتاندىعىنىڭ جاڭا بيلەۋشٸلەرٸنە وبسەرۆاتورييانىڭ عىلىمي ماڭىزىن تٷسٸندٸرۋ ماقساتىندا جازعان.
«ناۋرىزناما» − كٷنتٸزبە تاريحى مەن وعان بايلانىستى رەفورمالاردىڭ جٷزەگە اسۋى, يسلامعا دەيٸنگٸ يران جەرٸندە ناۋرىز مەرەكەسٸنٸڭ قالىپتاسۋى, تويلانۋى, مەرەكەگە قاتىستى اڭىزدار مەن ەڭگٸمەلەر, ونىڭ اتريبۋتتارى جايىندا جازىلعان بٸرەگەي تۋىندى.
بۇل شىعارمانى العاش يران زەرتتەۋشٸسٸ مۋجتابا ميناۆي اعىلشىن جەنە پارسى تٸلدەرٸنە اۋدارىپ, 1933 جىلى عىلىمي اينالىمعا ەندٸرگەن. قازٸرگٸ تاڭدا وسى نۇسقا ورىس جەنە ورتا ازييا حالىقتارىنىڭ تٸلٸنە, سونداي-اق, قازاق تٸلٸنە دە اۋدارىلعان.
قولجازبا تاريحي دەرەكتەر مەن سول زاماندا حالىق اراسىندا تارالعان اڭىز جەلٸسٸنە نەگٸزدەلٸپ جازىلعان.
ومار حاييام قولجازباسىندا كەلتٸرگەن اڭىز بويىنشا, پارسى ەلٸنٸڭ ەرتە دەۋٸرلەردەگٸ تەڭٸرٸ يزيد كٷندٸ جاراتاردا وعان ەرەكشە ىقىلاس-مەيٸر تٶككەن, كٷنگە ٷنەمٸ قوزعالىستا بولۋدى بۇيىرعان. كٷن ٶزٸنٸڭ جىلدىق اينالىمىندا ەربٸر جۇلدىزدى بٸر ايدا باسىپ ٶتەدٸ. ون ەكٸ جۇلدىزدىڭ بٸرٸ امالعا كٷننٸڭ بٸرٸنشٸ كٸرگەن كٷنٸ, كٷن مەن تٷننٸڭ تەڭەلۋٸ, كٶكتەمنٸڭ باستالعان كٷنٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. پارسى پاتشالارى دەل وسى كٷندٸ ايرىقشا اتاپ ٶتۋ ٷشٸن بارشاعا مەلٸمدەپ, مەيرام دەپ جارييالاعان. وسى اڭىز جەلٸسٸ بويىنشا پارسى ەلەمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ پاتشاسى كايۋمارس تاققا وتىرعاننان كەيٸن جىلدىڭ ەر ايى مەن كٷنٸنە ات قويۋعا, ادامدار بٸلٸپ وتىرسىن دەپ جىلناما جاساۋعا جارلىق بەرگەن. جىلدىڭ باسى پارسىشا فارۆاردين (ناۋرىز) ايى اتالدى. كايۋمارس جىل ەسەبٸن جاساعان سوڭ قىرىق جىل ٶمٸر كەشكەن, ودان سوڭ تاققا حۇشاڭ, ودان سوڭ تاحمۇراس, مۇنان كەيٸن جەمشيد وتىرعان. جىلدىڭ باسى – مەيرام كٷنٸنە «ناۋرىز» دەگەن اتتى وسى جەمشيد بەرگەن. ونىڭ پاتشالىعى تۇسىندا يراندى اجداھا-پاتشا زاكھاق دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ بايۋراسپ باسىپ الادى, ەرٸ حالىققا قاتتى ازار بەرەدٸ. كەيٸن جەمشيد ەۋلەتٸنەن شىققان افريدۋن ونى ٶلتٸرٸپ, تاققا وتىرادى. ول پاتشالىقتى قابىلداعان كٷنٸ مەيٸر ايىنىڭ 21-نە (قازٸرگٸ تاڭدا قىركٷيەككە) سەيكەس كەلەتٸن مەھٸرگان مەيرامىن, ياعني سابانتوي مەرەكەسٸن جارييا ەتكەن. زاكھاقتىڭ ەزگٸسٸنەن قۇتىلعان حالىق بۇل كٷندٸ جاقسى كٷندەر حابارشىسى رەتٸندە مەرەكەلەگەن.
ناۋرىزدى تويلاۋ افريدۋن تۇسىندا جالعاسىن تاپقان. كەيٸن افريدۋن ٶز پاتشالىعىن ۇلدارى تۋر, سەلٸم, ەراجعا ميراس ەتكەن. تۋرعا – شىعىس تٷركٸستان, موعولستان, ەمۋدارييا اڭعارى, سولتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك قىتايدى, سەلٸمگە – كٸشٸ ازييانى, ەراجعا – پارسى ەلٸ مەن ٶز تاعىن بەرگەن. وسىلايشا ناۋرىز مەيرامى شىعىس ەلدەرٸنە تارايدى. گٷشستاسپ پاتشالىعىنا دەيٸن 940 جىل ۋاقىت ٶتكەندە زاراتۋشترا دٸنٸ پايدا بولادى. گۋشستاسپ پاتشا ساراتان (جازدىڭ باسى) شارۋا ٷشٸن مولشىلىق ايى, الىم-سالىق تٶلەۋ ٷشٸن دە قولايلى اي دەپ, مەيرامدى وسى كٷنگە بەلگٸلەگەن, تٶرت جىلدا بٸر كەلەتٸن كٸبٸسە جىلىن ەسەپكە الدى. كٸبٸسە جىلىن ەسەپكە الۋ, ناۋرىز كٷنٸن جازدا تويلاۋ ەسكەندٸر زۇلقارنايىن (الەكساندر ماكەدونسكيي – ب.ز.د. 365-323 جج.) زامانىنا دەيٸن جالعاسىپ, ونىڭ تۇسىندا بۇل دەستٷر دوعارىلعان. ارداشەر باباقان (226-251 جج.) تۇسىندا كٸبٸسە قايتا ەسەپكە الىنىپ, ناۋرىز تويى قايتا جاندانعان. نۋشاراۆان (531-579) تۇسىندا قايتا توقتاتىلدى دا, ال ماعمۇن پاتشا (813-833) ناۋرىزدى تويلاۋدى قايتا بۇيىرعان.
ناۋرىزدى تويلاۋ جالعاسىن تاپقانىمەن, پارسى ابىزدارىنىڭ كٷنتٸزبەنٸ دۇرىس باقىلاپ وتىرماعاندىقتارىنان ناۋرىز 21-ٸ كٷنٸ جىلدىڭ باسقا كەزەڭدەرٸنە جىلجىپ وتىرعان. بۇل پارسى شارۋالارىن كٷيزەلٸسكە ۇشىراتقان. سەبەبٸ, ناۋرىزعا دەيٸن زاتتاي تٶلەنٸپ بٸتەتٸن سالىقتىڭ ۋاقىتى كەلگەندە ەگٸن پٸسٸپ-جەتٸلمەگەن. پارسى جەرٸندە ەگٸننٸڭ العاشقى ناۋقانى ناۋرىزدا پٸسٸپ, حالىق سالىقتى مەرزٸمٸندە تٶلەگەن.
تاققا مۇتاۋاككيل وتىرعان سوڭ (847-861 جىلدار) 847 جىلى مۇحامبەت يبن ەبدٸلمەلٸك دەگەن ۋەزٸرٸنٸڭ كەڭەسٸ بويىنشا ناۋرىز كٷنٸن ساراتان ايىنان قايتادان فارۆاردين ايىنا اۋىستىرعان. بۇدان كەيٸن سەيٸستان ەمٸرٸ (يران ۋەلاياتى) حالاف يبن احمەت تۇسىندا (892-902) باسقا كٷنتٸزبە جارييالانعان.
ومار حاييامنىڭ زامانىندا سەلجٷكتەر مەملەكەتٸ كٷن مەن اي كٷنتٸزبەسٸن قاتار قولدانىپ كەلگەن. كٷن قوزعالىسىنا نەگٸزدەلگەن كٷنتٸزبە بويىنشا كٷننٸڭ جەردٸ اينالۋى 365, 2422 تەۋلٸككە, ياعني 365 تەۋلٸك 5 ساعات 48 مينۋت 46 سەكۋندقا تەڭ; اي كٷنتٸزبەسٸنٸڭ نەگٸزٸ ايدىڭ جەردٸ اينالۋ ۋاقىتىمەن 29, 5306 تەۋلٸككە, ياعني 29 تەۋلٸك 12 ساعات 44 مينۋت 3 سەكۋندقا تەڭ بولادى دا, 12 اي 354 كٷن 8 ساعات 48 مينۋت 36 سەكۋندقا تەڭ بولعان.
يسلام دٸنٸنە دەيٸن ارابتار ورتاعاسىرلىق ەۆرەي, قىتاي حالقى سيياقتى اي-كٷن كٷنتٸزبەسٸن قولدانىپ, 24 جىل تسيكلدا 13 اي قوسىلىپ وتىرعان. 631 جىلدان باستاپ مۇحاممەد پايعامبار 13 ايدى قوسۋعا تىيىم سالىپ, اي كٷنتٸزبەسٸن ەنگٸزگەن. مۇسىلمانداردىڭ اي كٷنتٸزبەسٸ 622 جىلدىڭ 16 شٸلدەسٸنەن مۇحامەدتٸڭ مەككەدەن مەديناعا قونىس اۋدارۋىنان باستالىپ, حيجرا جىلى 12 ايعا بٶلٸنٸپ, كٷن كٷنتٸزبەسٸنەن 10 كٷنگە قىسقا, 100 كٷن جىلىنا 103 اي جىلى تەڭ بولادى.
سەلجٷكتەر سۇلتانى مەلٸك شاح بيلٸك باسىنا (1072-1092) كەلگەندە يسفاھاندا جاڭا وبسەرۆاتورييا سالدىرىپ, كٷنتٸزبەنٸ قايتا جاساۋعا جارلىق بەرگەن. جاڭا كٷنتٸزبە جاساۋعا حوراساننىڭ اتاقتى عالىمدارى ومار حاييام, ابۋ-ل-مۋزاففار ال-يسفازاري, مايمۋن يبن نادجيب ال-ۆاسيتي, ت.ب. قاتىسقان. وسىلايشا 1079 جىلى جاڭا كٷنتٸزبە جاسالىپ, كٸبٸسە جىلدىڭ تابيعي قوزعالىسى قايتا ەسەپتەلٸپ, ناۋرىز مەيرامى 21 ناۋرىزعا, كٷن مەن تٷننٸڭ تەڭەلۋٸ 21-نەن 22-نە ٶتەتٸن ۋاقىتقا بەلگٸلەندٸ. بۇرىنعى كٷنتٸزبەدە جاڭا كٷنتٸزبەدەن 16 كٷن ايىرماشىلىق بولىپ كەلگەن. جاڭا كٷنتٸزبە جاساۋ كەزٸندە وبسەرۆاتوريياعا اسپان ەلەمٸندەگٸ جۇلدىزداردىڭ ورنىن, قوزعالىسىن انىقتايتىن «ۇستارلاب» دەپ اتالاتىن استرونومييالىق اسپاپ ورناتىلعان. وسىلايشا ناۋرىزدىڭ كٷنتٸزبەدەگٸ تۇراقتى ورنى انىقتالدى.
ومار حاييام كٷنتٸزبەسٸندە جىل ۇزاقتىعى 365, 2424 كٷن, ول ناقتى ۋاقىتتان 0,0002 تەۋلٸككە قاتە, 1 قاتە كٷن 5000 جىلدا جينالادى. ال بٷگٸنگٸ قولدانىستاعى گريگوريي كٷنتٸزبەسٸندە بٸر جىلدا 365, 2425 كٷن بار, ول ناقتى ۋاقىتتان 0, 0003 تەۋلٸككە قاتە, 1 قاتە كٷن 3333 جىلدا جينالادى. ومار حاييام كٷنتٸزبەسٸ يراندا حٸح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيٸن قولدانىستا بولعان. يسفاحان وبسەرۆاتوريياسى مەلٸك شاح ٶلگەنگە دەيٸن 1092 جىلعا دەيٸن جۇمىس جاساعان. ومار حاييام كٷنتٸزبەسٸنٸڭ ەكٸ ەرەكشەلٸگٸ بار. بٸرٸ ونىڭ – ناقتىراق دەلدٸگٸ, ەكٸنشٸسٸ – كٷن قوزعالىسىنا نەگٸزدەلۋٸ.
ومار حاييام بويىنشا, ب.ز.د. 558-529 جىلداردا پاتشالىق قۇرعان پارسى پاتشاسى كير (كەيقۇسراۋ) زامانىنان باستاپ ناۋرىز مەيرامىندا رۋحاني دٸنباسى پاتشانىڭ الدىنا تارتۋ-تارالعىسىمەن كەلٸپ حالىق اتىنان قۇتتىقتاۋ سٶز ايتقان. تارتۋ-تارالعىعا جٷزٸم شارابى تولى كەسە, جٷزٸك, دينار (التىن اقشا) مەن ديرحامدار (كٷمٸس اقشا), بٸر قۇشاق ارپا كٶشەتٸ, قىلىش, قورامسالى ساداق, قالام-ساۋىتپەن كەلگەن. رۋحاني دٸنباسى: «اتا-بابا رۋحىنا عۇرپىنا قۇلقىڭدى بەر, ەدٸل, ەرٸ اللاشىل بول, جاسىڭ ارپا كٶشەتٸنە ۇقساسىن, جۇرت سەنەن شاپاعات الىپ, مارحابات كٶرسٸن, سارايىڭ سالتاناتتى, ٶمٸرٸڭ ۇزاق بولسىن», – دەي وتىرىپ, تاقتىڭ اياق جاعىنا دينار, ديرحامداردى شاشقان. شىعىس حالىقتارىنىڭ دٷنيەتانىمىندا «التىن كٷننەن, كٷمٸس ايدان جاراتىلعان تاس. كٷن مەن اي اسپاننىڭ ەكٸ كٶزٸ, ناۋرىز بەن مەھٸرگان ۋاقىتتىڭ ەكٸ كٶزٸ» دەگەن سەنٸم بار. قىلىش پەن ساداقتى جاۋگەرشٸلٸكتە جەڭٸس ەكەلسٸن دەگەن ىرىممەن سىيلاعان. جوعارى مەرتەبەلٸ ساراي قىزمەتشٸلەرٸنٸڭ حالىققا نازار سالۋى, كەلەسٸ جاڭا جىلعا دەيٸنگٸ شات-شادىمان ٶمٸرگە دەگەن تٸلەكتٸ بٸلدٸرەتٸن ەدٸ. دٸنباسىلار حالىق اتىنان پاتشانى, ودان كەيٸن پاتشا حالىقتى قۇتتىقتاپ ناۋرىزدى مەرەكەلەۋ ساراي سالتاناتىمەن جالعاسقان.
ناۋرىز مەرەكەسٸ جايلى مىنا دەرەكتەرگە نازار اۋدارىپ كٶرەيٸك. ومار حاييام: «…ٷش جٷز الپىس بەس كٷننٸڭ (كٷندٸز-تٷنٸنەن) شيرەگٸنەن تۇراتىن ۇلى دەۋٸردٸ «ۇلى جىل» دەپ اتادى دا, ونى تٶرت بٶلٸككە بٶلدٸ. ٷلكەن جىلدىڭ تٶرت بٶلٸگٸ ٶتكەندە ٷلكەن ناۋرىز بولادى. بۇل كەزدە دٷنيە جاڭالانادى. پاتشالاردىڭ بٸر رەسٸمٸ بار: جىل باسىندا ولار جاقسىلىققا باعىشتاپ, ەرٸ جىل ەسەبٸن بەلگٸلەپ الۋ ٷشٸن, تىنىشتىق ٶمٸر ٷشٸن بارشاعا قاتىستى دٸني جيىندار ٶتكٸزۋلەرٸ لەزٸم. كٸمدە-كٸم ناۋرىزدى مەيرامداپ قٷنشۋاق جٷرسە, كەلەسٸ ناۋرىزعا دەيٸن تىنىش, بەيعام عۇمىر كەشەدٸ».
ناۋرىزدا ارپادان دەم پٸسٸرٸپ جەۋ باعزى زاماننان قالىپتاسقان. ارپانىڭ قادٸر-قاسيەتٸ جايىندا كٶنە پارسىلاردان مىنانداي اڭىز كەلٸپ جەتكەن: ادام اتا بيداي جەپ قويعانى ٷشٸن جۇماقتان قۋىلعان. ادام بيدايدى قانشا جەسە دە تويماعان سوڭ, يزيد تەڭٸرٸدەن بيدايدى ارپامەن اۋىستىرۋدى سۇرايدى. ول ارپادان نان پٸسٸرٸپ جەگەندە عانا ٶزٸنٸڭ تويعانىن سەزگەن. سول كٷننەن باستاپ ادام بالاسى جاڭا پٸسكەن ارپانى كٶرسە جاقسىلىققا جورىعان, قۇتتى اس ساناپ, ناۋرىزدا جەگەن ارپا كٷش-قۋات بەرەدٸ دەگەن.
تاعى بٸر اڭىز بويىنشا, 579-590 جىلدارى پاتشالىق قۇرعان ھۋرمۋز فارۆاردين ايىندا ارپا ەگٸستٸگٸنەن ٶتٸپ بارا جاتقاندا ەگٸستٸك سۋى تاسىپ جولعا شىعىپ كەتكەن. «ارپا دەنٸ شاراپاتتى, ساباعى بولسا قۇتتى» − دەپ كٶزەگە سول سۋدان سۋ تولتىرىپ الىپ ٸشكەن. ارپا ەگٸلگەن جەردەن تاسىعان سۋدان ٸشكەن ادام كەلەسٸ جىلى ارپا ەگٸلگەنشە سەرگەك ەرٸ باقۋاتتى جٷرەدٸ دەلٸنگەن. تابارستاننىڭ (كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ وڭتٷستٸك بەتٸ) سۇلتانى شەمسۇل-مٷلٸك قابۇس ۆۋشماگير: «ارپا – پايعامبارلار مەن تەكتٸلەردٸڭ, ەرٸ شارۋالاردىڭ اسى. ال, پاتشالىق دەگەنٸڭٸز وسىلارمەن بايلانىستى», – دەگەن ەكەن.
«ناۋرىز» پارسى سٶزٸ بولعانىمەن, كٶنە تٷركٸلەرگە, قازاقتارعا ەرتە زاماننان كٸرٸگٸپ, سٸڭٸپ كەتكەن.
تەتتٸگٷل قارتاەۆا,
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ دوتسەنتٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
