Mynaý ómirde týǵan ólkesin súimeitin jan bar ma eken? Otanǵa degen uly mahabbat týǵan ólkeńdi súiýden bastalmai ma? Osy oraida Shyǵys Qazaqstan óńirlik ǵylymi-praktikalyq «Daryn» ortalyǵynyń uiytqy bolýymen qyrkúiek aiynyń 18-28 aralyǵynda jas ólketanýshylar men týristerdiń «Meniń Otanym - Qazaqstan» atty oblystyq sleti ótýde. «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Tárbie jáne bilim» ishki baǵdarlamasyn júzege asyrý sheńberinde ótip jatqan sharaǵa aimaqtaǵy jalpy bilim beretin mektepterdiń júzden astam 8-10 synyp oqýshylary qatysýda.
Jýrnalisterge taratylǵan baspasóz habarlamasynda «slettiń maqsaty – balalar men jasóspirimderdiń týrizmin jáne ólketanýdy damytý, oqýshylardyń týristik ikemdiligi men daǵdylaryn, ekologiialyq mádenietin qalyptastyrý, Shyǵys Qazaqstannyń geografiialyq ornalasqan jeri, tabiǵaty men mádenieti jónindegi bilimderin keńeitý, óskeleń urpaqty patriotizmge tárbieleý» dep kórsetilipti. Osynaý shara aiasynda 100-den astam 15-16 jastaǵy joǵarǵy synyp oqýshylary ǵylymi jetekshilerdiń, nusqaýshylar men kásibi gidterdiń jetekshiligimen kóshpendilerge meken bolǵan Berel, Shilikti, Aqbaýyr, Ablaikit sekildi kieli jerlerge baryp, oblys ortalyǵyndaǵy iri ónerkásip oryndaryn aralady. Jas týrister «Voronii kamen» taýyna shyǵyp, tipti Ertis ózenimen raftingpen júzip ótti. Sonymen qatar, oqýshylar kartografiialyq materialdarmen jumys isteý qabiletterin jetildirip, «Týrizm jáne sporttyq baǵdarlaý» oiyny arqyly jerdi baǵdarlaý ádisin igerýge múmkindik aldy. Sonymen qatar, ekspeditsiia nátijesinde oqýshylar zertteý jobalaryn qorǵap, sheberlik synyptaryna, baiqaýlar men oqý sabaqtaryna qatysty.
Taýǵa jaiaý shyqtyq
Osy oraida «Voronii kamen» taýyna jas týristermen birge biz de jaiaý kóterilip, týǵan jerdiń ásem tabiǵatyn tamashalaǵan bolatynbyz. Taýly Úlbidegi «Daryn» demalys bazasyna barǵanymyzda, 26 adamnan turatyn bir top shaǵyn avtobýstarǵa otyryp, Ertis ózeni boiymen raftingpen júzýge attanyp bara jatty. Al ekinshi toptyń aldyna qoiǵan maqsaty – Glýbokoe aýdany aýmaǵyndaǵy «Voronii kamen» taýyna jaiaý kóterilý. Bastapqyda bizdi de belgili bir jerge deiin kólikpen aparatyn shyǵar dep oiladyq. Biraq olai bolmady. Riýkzak arqalaǵan jas týrister «Daryn» lagerinen joǵary jaiaý shyǵyp «Voronii kamen» taýyn betke alǵan. Alǵashqy 500 metr jerdi júrip ótkennen keiin-aq biik jartastarǵa tap boldyq. Týra janynan Úlbi ózeni úlbirep aǵyp jatyr. Jartastan aiaǵyń sál taiyp ketse, sýǵa kúmp ete túseriń sózsiz. Dese de bul synaqtan jasóspirimderdiń eshqaisysy súrinbedi. Jol boiyndaǵy aýyldar men demalys lagerleri de keremet! Q.Sátpaev lageri aýmaǵynan asqannan soń, taýly, tasty jerler bastalyp ketti. Birese órge kóterilemiz, birese tómen quldilaimyz. Tipti, jan-jaǵyńdaǵy ádemi tabiǵatqa durystap zer salyp, súisinip qaraýǵa da ýaqyt joq. Aiaǵyńnyń astyna qaramasań, qulap qalýyń, tipti bir jerińdi mertiktirip alýyń ábden múmkin. Onyń ústine topqa ilesip otyrýyń kerek. Keibir jas týrister instrýktor men tálimgerlerinen «Áli kóp júremiz be?» dep surap qoiady. Tipti, bir kezde keibireýleri «qarnym ashty» dep qyńqyldai bastady. Bir kezde Taýly Úlbiniń eń biigine kóterildik. Biikke shyǵyp alǵanymyzben, tómen túskeni ájeptáýir kúsh eken. Kópshiligimiz arnaiy arqan men instrýktordyń kómeginiń arqasynda ázer tómenge tústik-aý. Bul kezde saǵat túski on ekige jaqyndaǵan bolatyn. Taýdan túsken soń, jas týrister ózenniń jaǵasyna jaiǵasyp, demderin alyp, riýkzaktarynan tańǵy astaryn shyǵaryp, júrek jalǵaýǵa kiristi. Qalbyrdaǵy tańǵy as ta, otqa qainatqan shai da erekshe dámdi. Bir kezde taý týrizmi boiynsha nusqaýshynyń biri Konstantin Kashpyrev riýkzagynan qumyra tárizdes aspapty alyp, áldebir áýendi oinai bastady. Jańa ǵana tunjyrap turǵan tabiǵat uiqysynan oianyp, selt ete qalǵandai. Buryn-sońdy mundai aspapty kórmegen balalar Konstantinniń qasyna júgirip baryp, qyzyqtap qarap tur. Sóitse, bul arabtardyń «darbýka» dep atalatyn aspaby kórinedi.
- Bul aspapta oinap úirenip júrgenime eki-úsh ai ǵana boldy. Óskemendegi Metallýrgterdiń saraiynda arnaiy úiirme bar, - deidi Konstantin.
Jalpy, Konstantindi taý týrizmi boiynsha kásibi instrýktor dep aitýǵa ábden bolady. Ol oqýshy kezinende-aq taý týrizminiń qyr-syryn úirenýge den qoiypty. Bul týraly onyń ózi:
- Biz mektepte oqyp júrgenimizde «Sledopyt» atty aýla klýby boldy. Ony «Mashzavod» deitin iri kásiporyn qarjylandyryp, demeýshi bolatyn. Týrizmniń, onyń ishinde taý týrizminiń jai-japsaryn sol jerden úirendim. Jii taýǵa shyǵatyn edik. Ókinishke qarai, qazir ol aýla klýby áldeqashan jabylyp qaldy, - deidi.
Dese de, jastaiynan qanǵa sińgen ádet eseigennen soń da qalmaidy eken. Taýǵa, tabiǵatqa degen mahabbat ony osy kásipke alyp kelipti. Tipti qosymsha meditsinalyq kýrsty da támamdap alǵan. Taýǵa kóterilgen saiahatshylarǵa alda-jalda birdeńe bola qalsa, alǵashqy dárigerlik kómekti qalai kórsetýdi jaqsy biledi.
- Jaiaý týrizm degen ǵajap nárse ǵoi. Adam jaiaý júrgende tabiǵatpen tikelei bailanysqa túsedi. Jan-janýarlar men ósimdikterdi, ainaladaǵy qorshaǵan sulý tabiǵatty óz kózimen kóredi. Sýdyń syldyryn, qustardyń shýylyn, aǵash japyraǵynyń sybdyryn qulaǵymen estidi. Túrli shópterdiń iisin sezedi, qolymen ustaidy. Al kólikpen saiahatqa shyqqanda terezeden qansha syrtqa úńilseńiz de siz mundai ǵalamat áserge bólene almaisyz. Tabiǵatqa jaiaý shyqqanda adamnyń týǵan ólkege degen súiispenshilik sezimi oianady. Sizde osynaý sulýlyqty kózdiń qarashyǵyndai sol qalpynda saqtaýǵa, urpaqqa osy qalpynda amanattaýǵa degen qushtarlyq paida bolady. Meniń jumysym óte qyzyqty. Bul ári jumysym bolsa, ári serýen. Týǵan ólkemdi, týǵan jerimdi súiemin, - deidi ol aǵynan aqtarylyp.
Sandyq tastyń tarihy
Sóitip, tamaqtanyp, júrek jalǵap alǵan top júkterin jinap taǵy da alǵa jyljydy. Bul joly maǵan jasósipirimder taýly¬-tasty jermen júrgenge daǵdylanyp, úirenip qalǵandai kórindi. Tipti, keibireýleri syldyrap aqqan Úlbimen qosa jarysyp yńyldap án salyp keledi.
Bir kezde Konstantinniń «Voronii kamen» kórindi» degen qýanyshty daýysy shyqty. Osynaý sóz balalarǵa da qýanysh sezimin syilady. Jýrnalistik áýestigim ustap Konstantinnen ol taýdyń nege Voronii kamen atalatynyn surap jatyrmyn. Sóitsem, ony solai atap alǵan jergilikti týrister eken. Áitpese, dál sol jerdegi bir tas «Sandyq» dep atalatyn kórinedi. Konstantin ol tastyń shyǵý tarihyn da baiandap berdi.
- Ertede osy mańda turatyn turǵyndar Úlbi ózenimen sal aǵyzǵan. Birde sol aýyldyń bir turǵyny sandyqtaǵy bailyǵyn osy ózenmen alyp ótpek bolady. Biraq osy bir tastyń burylysyna kelgende sandyq sýǵa batyp ketipti. Sodan beri bul tas Sandyq atalǵan eken, - deidi K.Kashpyrev.
Taý týrizmi boiynsha ekinshi nusqaýshy Aleksandr Pismennyi da óte tájiribeli. 1992 jyly S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń deneshynyqtyrý fakýltetin bitirgen ol balalarmen jumys istegendi qatty unatady. Biraz ýaqyt «Imperiia týrizm» firmasynda jumys istepti. Óziniń aitýynsha, jylyna bir nemese eki ret Muztaýǵa da kóteriledi eken.
«Voronii kamen» taýyna kóterilgen oqýshylar osy jerde biraz ýaqyt aialdady. Sýretke tústi, sýdyń syldyryna qulaq túrip, ádemi tabiǵatty tamashalady. Túski astaryn da osy arada ishti.
- Bizdiń Abai aýdanynyń jeri negizinen jazyq dala ǵoi. Shynymdy aitsam taýǵa birinshi ret kóterilip turmyn. Ǵajap! - deidi Abai aýdany Qaraýyl aýylyndaǵy Abai atyndaǵy mekteptiń 10-synyp oqýshysy Arýjan Serikjanova.
Al Aiagóz qalalyq qazaq mektep-litseiiniń 10-synyp oqýshysy Juldyz Sabitovanyń da osynaý saiahattan alǵan áseri sheksiz.
- Bilesiz be, men elimdi, jerimdi jaqsy kóremin. Bolashaqta osynaý jerdiń, onyń bailyǵynyń iesi ózimiz bolsaq deimin. Sondyqtan da markshreider mamandyǵyn tańdap otyrmyn. Osy slette «Baqyrshyq altyn ken ornynyń tarihy, búgini, bolashaǵy» degen taqyrypta ǵylymi joba qorǵamaqpyn. Osy ǵylymi jumyspen ainalysý barysynda Baqyrshyq ken ornynyń aktsiiasynyń tek 30 paiyzy ǵana memlekettiki ekenin bilip kóńilim qulazyp qaldy, - deidi Juldyz kádimgidei jabyǵyp.
Sonymen birge oqýshylar úshin Ulan aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan alty myń jyldyq tarihy bar Aqbaýyr tabiǵi-tarihi eskertkishi men XVII ǵasyrda boi kótergen Ablaikit býddalyq bekinis-shirkeýine saparlary da óte qyzyqty boldy. Qabyrǵalary tastan qalanǵan osynaý bekinis-shirkeýde tipti kezinde úlken kitaphana da bolǵan desedi.
Meniń ǵylymi jobamnyń taqyryby Aqbaýyrǵa bailanysty. Sondyqtan da bul sapar men úshin óte paidaly boldy. Ásirese, Aqbaýyrdaǵy jartastardyń betindegi jazýlar qupiia syrǵa toly. Bizdiń zamanymyzǵa deiingi 3-5 myńjyldyqtarda ómir súrgen adamdardyń qolymen jazylǵan mundai petroglifter álemde óte sirek kezdesedi, - deidi Óskemendegi daryndy balalarǵa arnalǵan Jambyl atyndaǵy orta mektep-gimnaziia-internatynyń 10-synyp oqýshysy Riza Shalharova.
Zaisan aýdany Shilikti orta mektebiniń tarih pániniń muǵalimi Gúljan Keńesova da osynaý sharanyń ózi úshin de, oqýshylary úshin de paidaly bolǵanyn aitady.
- Muǵalim bolsam da, ózim de kóp dúnieni úirenip, kórip jatyrmyn. Otanyn súietin, týǵan jerin aialaityn urpaq ósirý úshin mundai sharalar bizge kerek, - deidi ol.
Osynaý slettiń nátijesinde Gúljannyń shákirtteri de ǵylymi joba qorǵamaq. Qabdyǵani Nursultan atty shákirti «Shilikti dalasyndaǵy saq taipasy kóseminiń piramidasy» taqyrybynda ǵylymi joba qorǵaityn bolsa, qalǵan úsheýi «ShQO ónerkásip oryndary» taqyrybynda top bolyp qorǵamaq.
Al búgin aiaqtalatyn jas ólketanýshylar men týristerdiń «Meniń Otanym - Qazaqstan» atty oblystyq sletiniń jeńimpazdary respýblikalyq kzeńge joldama almaq.
Meiramtai Imanǵali
