مىناۋ ٶمٸردە تۋعان ٶلكەسٸن سٷيمەيتٸن جان بار ما ەكەن? وتانعا دەگەن ۇلى ماحاببات تۋعان ٶلكەڭدٸ سٷيۋدەن باستالماي ما? وسى ورايدا شىعىس قازاقستان ٶڭٸرلٸك عىلىمي-پراكتيكالىق «دارىن» ورتالىعىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قىركٷيەك ايىنىڭ 18-28 ارالىعىندا جاس ٶلكەتانۋشىلار مەن تۋريستەردٸڭ «مەنٸڭ وتانىم - قازاقستان» اتتى وبلىستىق سلەتٸ ٶتۋدە. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «تەربيە جەنە بٸلٸم» ٸشكٸ باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ شەڭبەرٸندە ٶتٸپ جاتقان شاراعا ايماقتاعى جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردٸڭ جٷزدەن استام 8-10 سىنىپ وقۋشىلارى قاتىسۋدا.
جۋرناليستەرگە تاراتىلعان باسپاسٶز حابارلاماسىندا «سلەتتٸڭ ماقساتى – بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ تۋريزمٸن جەنە ٶلكەتانۋدى دامىتۋ, وقۋشىلاردىڭ تۋريستٸك يكەمدٸلٸگٸ مەن داعدىلارىن, ەكولوگييالىق مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ, شىعىس قازاقستاننىڭ گەوگرافييالىق ورنالاسقان جەرٸ, تابيعاتى مەن مەدەنيەتٸ جٶنٸندەگٸ بٸلٸمدەرٸن كەڭەيتۋ, ٶسكەلەڭ ۇرپاقتى پاتريوتيزمگە تەربيەلەۋ» دەپ كٶرسەتٸلٸپتٸ. وسىناۋ شارا اياسىندا 100-دەن استام 15-16 جاستاعى جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى عىلىمي جەتەكشٸلەردٸڭ, نۇسقاۋشىلار مەن كەسٸبي گيدتەردٸڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن كٶشپەندٸلەرگە مەكەن بولعان بەرەل, شٸلٸكتٸ, اقباۋىر, ابلايكيت سەكٸلدٸ كيەلٸ جەرلەرگە بارىپ, وبلىس ورتالىعىنداعى ٸرٸ ٶنەركەسٸپ ورىندارىن ارالادى. جاس تۋريستەر «ۆورونيي كامەن» تاۋىنا شىعىپ, تٸپتٸ ەرتٸس ٶزەنٸمەن رافتينگپەن جٷزٸپ ٶتتٸ. سونىمەن قاتار, وقۋشىلار كارتوگرافييالىق ماتەريالدارمەن جۇمىس ٸستەۋ قابٸلەتتەرٸن جەتٸلدٸرٸپ, «تۋريزم جەنە سپورتتىق باعدارلاۋ» ويىنى ارقىلى جەردٸ باعدارلاۋ ەدٸسٸن يگەرۋگە مٷمكٸندٸك الدى. سونىمەن قاتار, ەكسپەديتسييا نەتيجەسٸندە وقۋشىلار زەرتتەۋ جوبالارىن قورعاپ, شەبەرلٸك سىنىپتارىنا, بايقاۋلار مەن وقۋ ساباقتارىنا قاتىستى.
تاۋعا جاياۋ شىقتىق
وسى ورايدا «ۆورونيي كامەن» تاۋىنا جاس تۋريستەرمەن بٸرگە بٸز دە جاياۋ كٶتەرٸلٸپ, تۋعان جەردٸڭ ەسەم تابيعاتىن تاماشالاعان بولاتىنبىز. تاۋلى ٷلبٸدەگٸ «دارىن» دەمالىس بازاسىنا بارعانىمىزدا, 26 ادامنان تۇراتىن بٸر توپ شاعىن اۆتوبۋستارعا وتىرىپ, ەرتٸس ٶزەنٸ بويىمەن رافتينگپەن جٷزۋگە اتتانىپ بارا جاتتى. ال ەكٸنشٸ توپتىڭ الدىنا قويعان ماقساتى – گلۋبوكوە اۋدانى اۋماعىنداعى «ۆورونيي كامەن» تاۋىنا جاياۋ كٶتەرٸلۋ. باستاپقىدا بٸزدٸ دە بەلگٸلٸ بٸر جەرگە دەيٸن كٶلٸكپەن اپاراتىن شىعار دەپ ويلادىق. بٸراق ولاي بولمادى. ريۋكزاك ارقالاعان جاس تۋريستەر «دارىن» لاگەرٸنەن جوعارى جاياۋ شىعىپ «ۆورونيي كامەن» تاۋىن بەتكە العان. العاشقى 500 مەتر جەردٸ جٷرٸپ ٶتكەننەن كەيٸن-اق بيٸك جارتاستارعا تاپ بولدىق. تۋرا جانىنان ٷلبٸ ٶزەنٸ ٷلبٸرەپ اعىپ جاتىر. جارتاستان اياعىڭ سەل تايىپ كەتسە, سۋعا كٷمپ ەتە تٷسەرٸڭ سٶزسٸز. دەسە دە بۇل سىناقتان جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ ەشقايسىسى سٷرٸنبەدٸ. جول بويىنداعى اۋىلدار مەن دەمالىس لاگەرلەرٸ دە كەرەمەت! ق.سەتپاەۆ لاگەرٸ اۋماعىنان اسقاننان سوڭ, تاۋلى, تاستى جەرلەر باستالىپ كەتتٸ. بٸرەسە ٶرگە كٶتەرٸلەمٸز, بٸرەسە تٶمەن قۇلديلايمىز. تٸپتٸ, جان-جاعىڭداعى ەدەمٸ تابيعاتقا دۇرىستاپ زەر سالىپ, سٷيسٸنٸپ قاراۋعا دا ۋاقىت جوق. اياعىڭنىڭ استىنا قاراماساڭ, قۇلاپ قالۋىڭ, تٸپتٸ بٸر جەرٸڭدٸ مەرتٸكتٸرٸپ الۋىڭ ەبدەن مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە توپقا ٸلەسٸپ وتىرۋىڭ كەرەك. كەيبٸر جاس تۋريستەر ينسترۋكتور مەن تەلٸمگەرلەرٸنەن «ەلٸ كٶپ جٷرەمٸز بە?» دەپ سۇراپ قويادى. تٸپتٸ, بٸر كەزدە كەيبٸرەۋلەرٸ «قارنىم اشتى» دەپ قىڭقىلداي باستادى. بٸر كەزدە تاۋلى ٷلبٸنٸڭ ەڭ بيٸگٸنە كٶتەرٸلدٸك. بيٸككە شىعىپ العانىمىزبەن, تٶمەن تٷسكەنٸ ەجەپتەۋٸر كٷش ەكەن. كٶپشٸلٸگٸمٸز ارنايى ارقان مەن ينسترۋكتوردىڭ كٶمەگٸنٸڭ ارقاسىندا ەزەر تٶمەنگە تٷستٸك-اۋ. بۇل كەزدە ساعات تٷسكٸ ون ەكٸگە جاقىنداعان بولاتىن. تاۋدان تٷسكەن سوڭ, جاس تۋريستەر ٶزەننٸڭ جاعاسىنا جايعاسىپ, دەمدەرٸن الىپ, ريۋكزاكتارىنان تاڭعى استارىن شىعارىپ, جٷرەك جالعاۋعا كٸرٸستٸ. قالبىرداعى تاڭعى اس تا, وتقا قايناتقان شاي دا ەرەكشە دەمدٸ. بٸر كەزدە تاۋ تۋريزمٸ بويىنشا نۇسقاۋشىنىڭ بٸرٸ كونستانتين كاشپىرەۆ ريۋكزاگىنان قۇمىرا تەرٸزدەس اسپاپتى الىپ, ەلدەبٸر ەۋەندٸ ويناي باستادى. جاڭا عانا تۇنجىراپ تۇرعان تابيعات ۇيقىسىنان ويانىپ, سەلت ەتە قالعانداي. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي اسپاپتى كٶرمەگەن بالالار كونستانتيننٸڭ قاسىنا جٷگٸرٸپ بارىپ, قىزىقتاپ قاراپ تۇر. سٶيتسە, بۇل ارابتاردىڭ «داربۋكا» دەپ اتالاتىن اسپابى كٶرٸنەدٸ.
- بۇل اسپاپتا ويناپ ٷيرەنٸپ جٷرگەنٸمە ەكٸ-ٷش اي عانا بولدى. ٶسكەمەندەگٸ مەتاللۋرگتەردٸڭ سارايىندا ارنايى ٷيٸرمە بار, - دەيدٸ كونستانتين.
جالپى, كونستانتيندٸ تاۋ تۋريزمٸ بويىنشا كەسٸبي ينسترۋكتور دەپ ايتۋعا ەبدەن بولادى. ول وقۋشى كەزٸنەندە-اق تاۋ تۋريزمٸنٸڭ قىر-سىرىن ٷيرەنۋگە دەن قويىپتى. بۇل تۋرالى ونىڭ ٶزٸ:
- بٸز مەكتەپتە وقىپ جٷرگەنٸمٸزدە «سلەدوپىت» اتتى اۋلا كلۋبى بولدى. ونى «ماشزاۆود» دەيتٸن ٸرٸ كەسٸپورىن قارجىلاندىرىپ, دەمەۋشٸ بولاتىن. تۋريزمنٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە تاۋ تۋريزمٸنٸڭ جاي-جاپسارىن سول جەردەن ٷيرەندٸم. جيٸ تاۋعا شىعاتىن ەدٸك. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸر ول اۋلا كلۋبى ەلدەقاشان جابىلىپ قالدى, - دەيدٸ.
دەسە دە, جاستايىنان قانعا سٸڭگەن ەدەت ەسەيگەننەن سوڭ دا قالمايدى ەكەن. تاۋعا, تابيعاتقا دەگەن ماحاببات ونى وسى كەسٸپكە الىپ كەلٸپتٸ. تٸپتٸ قوسىمشا مەديتسينالىق كۋرستى دا تەمامداپ العان. تاۋعا كٶتەرٸلگەن ساياحاتشىلارعا الدا-جالدا بٸردەڭە بولا قالسا, العاشقى دەرٸگەرلٸك كٶمەكتٸ قالاي كٶرسەتۋدٸ جاقسى بٸلەدٸ.
- جاياۋ تۋريزم دەگەن عاجاپ نەرسە عوي. ادام جاياۋ جٷرگەندە تابيعاتپەن تٸكەلەي بايلانىسقا تٷسەدٸ. جان-جانۋارلار مەن ٶسٸمدٸكتەردٸ, اينالاداعى قورشاعان سۇلۋ تابيعاتتى ٶز كٶزٸمەن كٶرەدٸ. سۋدىڭ سىلدىرىن, قۇستاردىڭ شۋىلىن, اعاش جاپىراعىنىڭ سىبدىرىن قۇلاعىمەن ەستيدٸ. تٷرلٸ شٶپتەردٸڭ يٸسٸن سەزەدٸ, قولىمەن ۇستايدى. ال كٶلٸكپەن ساياحاتقا شىققاندا تەرەزەدەن قانشا سىرتقا ٷڭٸلسەڭٸز دە سٸز مۇنداي عالامات ەسەرگە بٶلەنە المايسىز. تابيعاتقا جاياۋ شىققاندا ادامنىڭ تۋعان ٶلكەگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك سەزٸمٸ ويانادى. سٸزدە وسىناۋ سۇلۋلىقتى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي سول قالپىندا ساقتاۋعا, ۇرپاققا وسى قالپىندا اماناتتاۋعا دەگەن قۇشتارلىق پايدا بولادى. مەنٸڭ جۇمىسىم ٶتە قىزىقتى. بۇل ەرٸ جۇمىسىم بولسا, ەرٸ سەرۋەن. تۋعان ٶلكەمدٸ, تۋعان جەرٸمدٸ سٷيەمٸن, - دەيدٸ ول اعىنان اقتارىلىپ.
ساندىق تاستىڭ تاريحى
سٶيتٸپ, تاماقتانىپ, جٷرەك جالعاپ العان توپ جٷكتەرٸن جيناپ تاعى دا العا جىلجىدى. بۇل جولى ماعان جاسٶسٸپٸرٸمدەر تاۋلى¬-تاستى جەرمەن جٷرگەنگە داعدىلانىپ, ٷيرەنٸپ قالعانداي كٶرٸندٸ. تٸپتٸ, كەيبٸرەۋلەرٸ سىلدىراپ اققان ٷلبٸمەن قوسا جارىسىپ ىڭىلداپ ەن سالىپ كەلەدٸ.
بٸر كەزدە كونستانتيننٸڭ «ۆورونيي كامەن» كٶرٸندٸ» دەگەن قۋانىشتى داۋىسى شىقتى. وسىناۋ سٶز بالالارعا دا قۋانىش سەزٸمٸن سىيلادى. جۋرناليستٸك ەۋەستٸگٸم ۇستاپ كونستانتيننەن ول تاۋدىڭ نەگە ۆورونيي كامەن اتالاتىنىن سۇراپ جاتىرمىن. سٶيتسەم, ونى سولاي اتاپ العان جەرگٸلٸكتٸ تۋريستەر ەكەن. ەيتپەسە, دەل سول جەردەگٸ بٸر تاس «ساندىق» دەپ اتالاتىن كٶرٸنەدٸ. كونستانتين ول تاستىڭ شىعۋ تاريحىن دا بايانداپ بەردٸ.
- ەرتەدە وسى ماڭدا تۇراتىن تۇرعىندار ٷلبٸ ٶزەنٸمەن سال اعىزعان. بٸردە سول اۋىلدىڭ بٸر تۇرعىنى ساندىقتاعى بايلىعىن وسى ٶزەنمەن الىپ ٶتپەك بولادى. بٸراق وسى بٸر تاستىڭ بۇرىلىسىنا كەلگەندە ساندىق سۋعا باتىپ كەتٸپتٸ. سودان بەرٸ بۇل تاس ساندىق اتالعان ەكەن, - دەيدٸ ك.كاشپىرەۆ.
تاۋ تۋريزمٸ بويىنشا ەكٸنشٸ نۇسقاۋشى الەكساندر پيسمەننىي دا ٶتە تەجٸريبەلٸ. 1992 جىلى س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ دەنەشىنىقتىرۋ فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن ول بالالارمەن جۇمىس ٸستەگەندٸ قاتتى ۇناتادى. بٸراز ۋاقىت «يمپەرييا تۋريزم» فيرماسىندا جۇمىس ٸستەپتٸ. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, جىلىنا بٸر نەمەسە ەكٸ رەت مۇزتاۋعا دا كٶتەرٸلەدٸ ەكەن.
«ۆورونيي كامەن» تاۋىنا كٶتەرٸلگەن وقۋشىلار وسى جەردە بٸراز ۋاقىت ايالدادى. سۋرەتكە تٷستٸ, سۋدىڭ سىلدىرىنا قۇلاق تٷرٸپ, ەدەمٸ تابيعاتتى تاماشالادى. تٷسكٸ استارىن دا وسى ارادا ٸشتٸ.
- بٸزدٸڭ اباي اۋدانىنىڭ جەرٸ نەگٸزٸنەن جازىق دالا عوي. شىنىمدى ايتسام تاۋعا بٸرٸنشٸ رەت كٶتەرٸلٸپ تۇرمىن. عاجاپ! - دەيدٸ اباي اۋدانى قاراۋىل اۋىلىنداعى اباي اتىنداعى مەكتەپتٸڭ 10-سىنىپ وقۋشىسى ارۋجان سەرٸكجانوۆا.
ال اياگٶز قالالىق قازاق مەكتەپ-ليتسەيٸنٸڭ 10-سىنىپ وقۋشىسى جۇلدىز سابيتوۆانىڭ دا وسىناۋ ساياحاتتان العان ەسەرٸ شەكسٸز.
- بٸلەسٸز بە, مەن ەلٸمدٸ, جەرٸمدٸ جاقسى كٶرەمٸن. بولاشاقتا وسىناۋ جەردٸڭ, ونىڭ بايلىعىنىڭ يەسٸ ٶزٸمٸز بولساق دەيمٸن. سوندىقتان دا ماركشرەيدەر ماماندىعىن تاڭداپ وتىرمىن. وسى سلەتتە «باقىرشىق التىن كەن ورنىنىڭ تاريحى, بٷگٸنٸ, بولاشاعى» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي جوبا قورعاماقپىن. وسى عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋ بارىسىندا باقىرشىق كەن ورنىنىڭ اكتسيياسىنىڭ تەك 30 پايىزى عانا مەملەكەتتٸكٸ ەكەنٸن بٸلٸپ كٶڭٸلٸم قۇلازىپ قالدى, - دەيدٸ جۇلدىز كەدٸمگٸدەي جابىعىپ.
سونىمەن بٸرگە وقۋشىلار ٷشٸن ۇلان اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان التى مىڭ جىلدىق تاريحى بار اقباۋىر تابيعي-تاريحي ەسكەرتكٸشٸ مەن XVII عاسىردا بوي كٶتەرگەن ابلايكيت بۋددالىق بەكٸنٸس-شٸركەۋٸنە ساپارلارى دا ٶتە قىزىقتى بولدى. قابىرعالارى تاستان قالانعان وسىناۋ بەكٸنٸس-شٸركەۋدە تٸپتٸ كەزٸندە ٷلكەن كٸتاپحانا دا بولعان دەسەدٸ.
مەنٸڭ عىلىمي جوبامنىڭ تاقىرىبى اقباۋىرعا بايلانىستى. سوندىقتان دا بۇل ساپار مەن ٷشٸن ٶتە پايدالى بولدى. ەسٸرەسە, اقباۋىرداعى جارتاستاردىڭ بەتٸندەگٸ جازۋلار قۇپييا سىرعا تولى. بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸنگٸ 3-5 مىڭجىلدىقتاردا ٶمٸر سٷرگەن ادامداردىڭ قولىمەن جازىلعان مۇنداي پەتروگليفتەر ەلەمدە ٶتە سيرەك كەزدەسەدٸ, - دەيدٸ ٶسكەمەندەگٸ دارىندى بالالارعا ارنالعان جامبىل اتىنداعى ورتا مەكتەپ-گيمنازييا-ينتەرناتىنىڭ 10-سىنىپ وقۋشىسى ريزا شالحاروۆا.
زايسان اۋدانى شٸلٸكتٸ ورتا مەكتەبٸنٸڭ تاريح پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ گٷلجان كەڭەسوۆا دا وسىناۋ شارانىڭ ٶزٸ ٷشٸن دە, وقۋشىلارى ٷشٸن دە پايدالى بولعانىن ايتادى.
- مۇعالٸم بولسام دا, ٶزٸم دە كٶپ دٷنيەنٸ ٷيرەنٸپ, كٶرٸپ جاتىرمىن. وتانىن سٷيەتٸن, تۋعان جەرٸن ايالايتىن ۇرپاق ٶسٸرۋ ٷشٸن مۇنداي شارالار بٸزگە كەرەك, - دەيدٸ ول.
وسىناۋ سلەتتٸڭ نەتيجەسٸندە گٷلجاننىڭ شەكٸرتتەرٸ دە عىلىمي جوبا قورعاماق. قابدىعاني نۇرسۇلتان اتتى شەكٸرتٸ «شٸلٸكتٸ دالاسىنداعى ساق تايپاسى كٶسەمٸنٸڭ پيراميداسى» تاقىرىبىندا عىلىمي جوبا قورعايتىن بولسا, قالعان ٷشەۋٸ «شقو ٶنەركەسٸپ ورىندارى» تاقىرىبىندا توپ بولىپ قورعاماق.
ال بٷگٸن اياقتالاتىن جاس ٶلكەتانۋشىلار مەن تۋريستەردٸڭ «مەنٸڭ وتانىم - قازاقستان» اتتى وبلىستىق سلەتٸنٸڭ جەڭٸمپازدارى رەسپۋبليكالىق كزەڭگە جولداما الماق.
مەيرامتاي يمانعالي
