1. Volhovtaǵy shaiqastarda týǵan jyrlar
1940 jyldyń jazy. Syrbaidyń on segizge tolǵan shaǵy. Buira shashy jelge jelbiregen, aqquba, deneli, kózge túsip júrgen kelisti jigit boldy. Oraiy kelip, Qyzylordanyń pedagogikalyq institýtyna túsken. Keiin belgili jazýshy satirik bolǵan Sadyqbek Adambekovpen kýrstas boldy, birge oqydy. Ári juby jazylmaityn dos edi. Kúzde oqý bastalyp ketken.
Stýdenttik shaq pen jastyqtyń qyzyǵy taýsylmaityn shaq. Syrbaidyń aýdandyq, oblystyq gazetterge óleńderi shyǵyp, jas aqyn atanyp júrgen-di.Oida joq jerden áskeri komissariattan shaqyrý qaǵaz kelip, kóp uzamai qataryna mindetin óteý úshin bir top jastarmen eshelonǵa otyryp, alys saparǵa attanyp ketken. Sodan áskeri boryshyn ótep júrgen basqalarmen birge Dondaǵy Rostovta qatardaǵy jaýynger boldy...
«On segizde júrdim Don alabynda,
Úlkenmin be, álde jas balamyn ba.
Qara jańbyr, qara tún, qara jel de,
Qaqpa aldynda turamyn qaraýylda...»degen óleń joldaryn jazǵany sol joly.
Bir jylǵa tolmaityn ýaqyt ishinde densaýlyǵy syr berip, ásker qyzmetke jaramsyz bolyp, elge qaitarylǵan.
Balasynyń qaýyzy ashylmai jatyp áskerge alynǵanynan qorqyp qalǵan anasy Almagúl Syrbai elge kelgen betinde Shieliden arnaiy kelip, onyń úilenýine kelisimin aldy. Sodan týǵan jeri Aqqólge birge baryp, óziniń atalas týysy, úmbetei, Ahmet Baitursynovtyń inisi Ámirdiń qyzy Kúljamalǵa quda tústi. Kúljamal on jetiden jańa asqan, tulymshaǵy jelbiregen sary qyz edi. Uialshaq eken. Syrbaidy kórgende, anadaidan qashyp, peshtiń túbine, ne qoranyń tasasyna tyǵylyp qalady eken. Kóp uzamai, sol aýylda shaǵyn toi jasap, ekeýin qosqan.Jas jubailardyń qyzyǵy kópke sozylmady,1941-jyldyń jazynda soǵystyń bastalǵany týraly habar jurtty bir eseńgiretkende, kúzde Syrbai óz tilegimen soǵysqa attanatyn boldy. 1941 jyly jazylǵan myna óleńniń:
«Tyńda, joldas komissar,
Jiber meni maidanǵa.
Qan joryqta júreiin,
Qaiyrlamai qairanǵa...» deitin joldary sol jyldardyń kýási.
Sóitip, alapat soǵysqa baratyn bolǵan balaýsa jigit ákesin, sheshesi men jas jubaiyn kúizeliske túsirip edi. Sodan Syrbai maidanǵa attanyp ketti.
Bul kez Leningradty fashist armiialary qorshaýǵa alyp, Máskeýge taiap kele jatqan mezgil- tin. Resei tabanyn attaǵasyn, ony jaiaý atqyshtar mektebine oqýǵa jiberýge sheshti.
Mundaǵy qysqa merzimdi daiyndyqtan ótkennen keiin, Syrbaiǵa kishi leitenant dárejesin berip, ony Leningrad mańyndaǵy Volhov maidanyna jiberdi. Qarasha aiy bolatyn. Bul kezde Leningrad nemisterdiń qorshaýynda qalǵan. Volhovta nemis áskeriniń shebin buzyp, qorshaýdaǵylarǵa azyq- túlik jetkizý daiyndyǵy júrip jatqan. 42- jyly S.Máýlenov rota komissarynyń orynbasarlyǵyna joǵarylatyldy.
Onyń: «...Jaý tylynda qaharly kúz
Qan joryqta tanysqanbyz.
Shetimizden komandirmiz,
Shetimizden komissarmyz...» deitini de sol kez edi -aý.Osy jyldyń ishinde Volhov maidanynyń áskerleri nemisterdiń shebin birneshe ret buzyp, qorshaýdaǵylarǵa azyq -túlik jetkizdi. 43-jyly Volhov maidany boiynsha Leningrad baǵytyna joiqyn shabýyl jasaldy.
«Jaýyr boldy jaýyryn,
Zeńbirekke jegildik.
Astynda oq daýyldyń ,
Tirilei biz kómildik.
Jer de, sý da, aspan da,
Kórinbedi jer túbi,
Soqty bizdi tastanǵa,
Aýanyń ot tolqyny...» deitin, nemese:
«Dúrildegen kúni tún,
Ormandardyń ot ishi.
Boldy sonda úmitim ,
Siniavino shoqysy.
Ysqyryp oq jalyndap,
Túsip jatty tóbeńe.
Turdyń jalǵyz alaýlap,
Uqsap janǵan kemege...» delinetin Syraǵańnyń óleńiniń joldary sol Leningrad qorshaýyndaǵy jaý shebin buzý kezindegi úlken shaiqastardy shynaiy beineleidi. Sondaǵy komissar Kalmykovtyń : «Leningradtyqtar bizdi taǵat tappai kútip otyr, olarǵa bizdiń qazaqstandyqtar qolymen ósirip daiyndaǵan nanyn jetkizińder» degen sózi Syrbai Máýlenovtiń esinde qalǵan. Otanyn qorǵaý úshin janyn qiǵan Volhov maidanynyń erjúrek jaýyngerleri sol joly shoiyn qursaýly tanktermen, aýyr artilleriialarmen bekingen fashister shebine joiqyn shabýyl jasady. Aiqas birneshe aiǵa sozyldy.
«Pýlemetten lapyldap ot deminen,
Iýnkersten jarqyldap oq tógilgen.
Jaý tankisi keledi qyrdan qulap,
Saýyt kigen som bolat kók temirden.
Jer silkingen ainala jarylystan,
Daýyl turyp, jalpyldap jalyn ushqan.
Batalondy birjola joiý úshin,
Janyn salyp, jumsaǵan baryn dushpan...» - deidi Syrbai taǵy da.
Sol shaiqasta júzdegen jaýyngerler erlikpen qaza tapty. «1943- jyly Leningradty qorshaǵan jaý shebin buzý úshin úlken shabýyl kezinde komissardyń orynbasary, leitenant,aqyn Syrbai Máýlenov sniarad jarqynshaǵynan aýyr jaraqat aldy» dep jazyp edi kezinde aýdarmashy, aqyn Mihail Lvov.
«Tań atty ala sáýleli
Bulttardyń boiap aq júzin.
Óltirmek boldy jaý meni,
Bir atanyń jalǵyzyn...» deitini de sol joly.
43-jyly Keńes áskeri Leningradty qorshaǵan jaý shebin tolyq buzyp, qala halqyn ashtyqtan qyrylýdan saqtap qalyp, azat etti.
«Qorǵasyn oq quiylyp qolqasyna,
Jaý jeńildi qat qabat soqqylardan.
Kirdi polk qalanyń ortasyna,
Al qaladan qarsy alǵan joq bir adam...»
Mine, soǵys dramasy degen osy!
Leitenant, komissardyń orynbasary Syrbai Máýlenov Volhov baǵytyndaǵy shaiqastarda kórsetken jaýyngerlik erlikteri úshin «Qyzyl juldyz» ordenimen, keiin «Leningradty qorǵaýshy» medalimen marapattalǵan.
2. Maidan áserleri.
Syrbai Máýlenovtyń Qyzylorda pedagogikalyq institýtynda oqyp júrgen kezinde-aq óleńderimen oqyrmandarǵa tanys bolǵanyn joǵaryda aityp kettim. On toǵyzǵa tolmai jatyp soǵysqa attanǵan jas jaýynger sol kezde de júreginen qan aǵyzǵyp otyryp, maidan taqyrybyna jalyndy jyrlaryn arnaǵan.
«Qyp -qyzyl bop tutylyp,
Bultqa kirdi azaly ai.
Qara aspanda qanjardai
Jarqyldady najaǵai.
Jaýyngerler attandy
Túnde alýǵa kópirdi.
Jalyn shashty zeńbirek,
Sol najaǵai sekildi.» deitin óleńi 42-jyly Volhovtaǵy kezekti bir shaiqas kezinde ómirge kelgen óleń.Rota komissarynyń orynbasary retinde leitenant Syrbai Máýlenov jaýyngerlerdiń namysyn qairap, olardy Otanyn erlikpen qorǵaýǵa, jaýdyń ekpininen orynsyz taisalmaýǵa jii shaqyrýshy edi.
«Jarylyp jartas qaqyrap,
Temirmen temir saiysar.
Kók aspan synyp shatynap,
Qara jer beli qaiysar.
Qaiyspai sonda turyp qal
Qalqan ǵyp namys -aryńdy.
Oq darymas boiyńy
Jaý ala almas janyńdy» deitin óleńi 42-jyly sol maqsatta jazylyp edi.
Syrbai Máýlenovtyń shyǵarmashylyǵynyń negizgi bir toby soǵys taqyrybyna arnalǵan, ol zańdy da. Óitkeni jastyq shaǵynyń eleýli bir kezeńin urys dalasynda ótkizgen maidanger aqyn júreginiń lúpili aq qaǵazǵa túsirilgen óleń joldaryna ainalýy tabiǵi qubylys. Búkil adamzatqa zardap shektirgen bul soǵys kezeńine arnalǵan S. Máýlenov óleńderin oqyp otyryp tolǵanasyń, kúiinesiń, kúrsinesiń. Syrbai Máýlenovtiń poeziiasy soǵys qurbandaryna máńgi turǵyzylǵan eskertkish tárizdi. Syraǵańnyń óleńderi songdyqtan kózdiń uiasynan jańa shyǵyp, jerge tambai máńgi qalǵan kóz jasynyń bir túiir tamshysy siiaqty áser qaldyrady qashanda.
Belgili synshy, akademik Serik Qirabaev «Syrbai-klassik» degen maqalasynda: «Syrbaidyń kózin asha kórgeni áskeri ómir, Uly Otan soǵysynyń qandy qyrǵyny ekeni belgili. «Áskeri ómir meniń ómirimniń mektebi boldy» dep ony ózi de aitqan. Sondyqtan da ómir tanýdy halyq tarihynyń eń bir qiyn da kúrdeli jaǵdaiynda bastaǵan aqyn sanasyn tez jetildirip, dúniege oily kózben qarai aldy. Soǵysta ol ólim men ómirdiń jekpe -jegin kórdi, ólimniń ózimen jalǵasyp týyndap jatqan ómirdi tanydy, shyndyqtyń qoǵamdyq, adamdyq mán maǵynasyn tereń paiymdady, adam syryna úńildi. Bul jailar alǵashqy kúnnen aq aqynnyń soǵystyń aýyrlyǵyn jeńildetpei, shynaiy kúiinde beinelei alýyna jol ashty» deidi de, synshy Syraǵańnyń «Qulyn» degen óleńiniń máni men syryn tereń asha túsedi. Akademik S.Qirabaev baiqaǵandai, «Qulyn» óleńiniń sonshalyqty shaǵyndyǵyna qaramastan, milliondaǵan adamnyń qanyn sýdai aǵyzǵan surapyl soǵystyń zardaby men sumdyǵyn kózben shuqyp emes, júrekpen sezdiretindiginde edi. Óleńniń filosofiiasy –allanyń buiryǵymen bolǵan nemese taǵdyrdyń jazýymen bolǵan ólim bolsada, ómir jalǵasa beredi degenge saiady ǵoi:
«...Shashyraǵan kók jalyn búrkip temir,
Ormannyń ishi úreili.
Al, ottyń ortasynda-
Shirkin ómir ,
Qulyn bop kisineidi.»
Syrbai Máýlenov qazaq poeziiasyn óleńniń jańasha túrlerimen baiytqan, jańalyq ákelgen aqyn ekeni búginde daýsyz. Nebári onbes joldan turatyn «Túbirler» óleńi – soǵys taqyrybyna arnalǵan sýretkerdiń máńgi óshpeitin beineli polotnosy tárizdi. Bul alapat soǵystyń ne ekenin sizge búkil tula boiyńyzben, júregińizben sezinýge májbúr etedi. Óleńniń máni de, mańyzy da sonda.
1943 jyly komissar, leitenant Syrbai Máýlenov Volhov maidanyndaǵy kezekti shabýyl kezinde qolynan aýyr jaraqat alyp, maidan dalasynda jatyp qalady. Sodan keshke shaǵyn deneli sanitarka qyz kelip, ózimizdiń ásker shebine, okopqa qarai súirep, tań ata áreń jetkizedi. Syrbai sanitar qyzdyń kúshimen ajaldan aman qalady. Sol bir batyr qyzǵa arnalǵan Syraǵańnyń mynandai bir poetikalyq syry keremet óleńi bar:
«Menimen bir kirpik qaqpai,
Túnder boiy kóz ilmediń.
Kip kishkentai bolsań da óziń,
Shirkin qandai tózimdi ediń.
Órt ishinen alyp shyqtyń,
Qansyrap men jatyr edim.
Kip kishkentai bolsańda óziń
Shirkin qandai batyr ediń...»
Árine, aqyn Syrbai Máýlenovtiń maidan taqyrybyna arnalǵan otty da syrly jyrlaryn taldai bersek bir emes, birneshe maqalaǵa júk bolar edi. Sondyqtan ,Syrbai Máýlenovtiń shyǵarmashylyǵyn zerttegen jazýshy Ádi Sháripovtiń myna bir sózin mysalǵa keltire ketsek, sózimizge jan bere túser edi: « Syrbaidyń «Sálem, Volhov ormany», «Naziiada kún ashyq», «Siniavino shaiqasy» taǵy basqa óleńderinde aqyn Leningrad jerine ystyq sezimin, súiispenshilik kóńilin sýretteidi» deidi. Taǵy birde « Syrbaidyń Uly Otan soǵysy taqyryptaryna jazǵan óleńderiniń optimistik tereń oiy, filosofiialyq túiinderi tutasyp, kórkemdik órnegi jii bolyp keledi» dep jazady.
«Myń qoldar saý bolsyn dep,
Men bir qolymdy berdim.
Myń joldar jalǵansyn dep,
Men bir jolymdy berdim...» dep beibit ómirde de irilik tanytqan Aqyn, soǵystan keiin ádebiet salasynda da eseli eńbek etti. Abai atyndaǵy memlekettik syilyqtyń iegeri boldy. «Halyqtar dostyǵy» ordenimen laiyqty marapattaldy.
Aqyn týraly 1996-jyly abyz aqyn Muzafar Álimbaevtyń qurastyrýymen «Jyr tulpary, syr suńqary Syraǵań» atty estelikter jinaǵy shyqsa. 2012-jyly Jyr suńqary Syrbai Máýlenovtiń 90 jyldyǵyna orai bes tomdyq jinaǵy baspadan jaryq kórdi.
Jumat ÁNESULY, jazýshy, tarihshy
Ult portaly
