1. ۆولحوۆتاعى شايقاستاردا تۋعان جىرلار
1940 جىلدىڭ جازى. سىربايدىڭ ون سەگٸزگە تولعان شاعى. بۇيرا شاشى جەلگە جەلبٸرەگەن, اققۇبا, دەنەلٸ, كٶزگە تٷسٸپ جٷرگەن كەلٸستٸ جٸگٸت بولدى. ورايى كەلٸپ, قىزىلوردانىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا تٷسكەن. كەيٸن بەلگٸلٸ جازۋشى ساتيريك بولعان سادىقبەك ادامبەكوۆپەن كۋرستاس بولدى, بٸرگە وقىدى. ەرٸ جۇبى جازىلمايتىن دوس ەدٸ. كٷزدە وقۋ باستالىپ كەتكەن.
ستۋدەنتتٸك شاق پەن جاستىقتىڭ قىزىعى تاۋسىلمايتىن شاق. سىربايدىڭ اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەرگە ٶلەڭدەرٸ شىعىپ, جاس اقىن اتانىپ جٷرگەن-دٸ.ويدا جوق جەردەن ەسكەري كوميسسارياتتان شاقىرۋ قاعاز كەلٸپ, كٶپ ۇزاماي قاتارىنا مٸندەتٸن ٶتەۋ ٷشٸن بٸر توپ جاستارمەن ەشەلونعا وتىرىپ, الىس ساپارعا اتتانىپ كەتكەن. سودان ەسكەري بورىشىن ٶتەپ جٷرگەن باسقالارمەن بٸرگە دونداعى روستوۆتا قاتارداعى جاۋىنگەر بولدى...
«ون سەگٸزدە جٷردٸم دون الابىندا,
ٷلكەنمٸن بە, ەلدە جاس بالامىن با.
قارا جاڭبىر, قارا تٷن, قارا جەل دە,
قاقپا الدىندا تۇرامىن قاراۋىلدا...»دەگەن ٶلەڭ جولدارىن جازعانى سول جولى.
بٸر جىلعا تولمايتىن ۋاقىت ٸشٸندە دەنساۋلىعى سىر بەرٸپ, ەسكەر قىزمەتكە جارامسىز بولىپ, ەلگە قايتارىلعان.
بالاسىنىڭ قاۋىزى اشىلماي جاتىپ ەسكەرگە الىنعانىنان قورقىپ قالعان اناسى الماگٷل سىرباي ەلگە كەلگەن بەتٸندە شيەلٸدەن ارنايى كەلٸپ, ونىڭ ٷيلەنۋٸنە كەلٸسٸمٸن الدى. سودان تۋعان جەرٸ اققٶلگە بٸرگە بارىپ, ٶزٸنٸڭ اتالاس تۋىسى, ٷمبەتەي, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ٸنٸسٸ ەمٸردٸڭ قىزى كٷلجامالعا قۇدا تٷستٸ. كٷلجامال ون جەتٸدەن جاڭا اسقان, تۇلىمشاعى جەلبٸرەگەن سارى قىز ەدٸ. ۇيالشاق ەكەن. سىربايدى كٶرگەندە, انادايدان قاشىپ, پەشتٸڭ تٷبٸنە, نە قورانىڭ تاساسىنا تىعىلىپ قالادى ەكەن. كٶپ ۇزاماي, سول اۋىلدا شاعىن توي جاساپ, ەكەۋٸن قوسقان.جاس جۇبايلاردىڭ قىزىعى كٶپكە سوزىلمادى,1941-جىلدىڭ جازىندا سوعىستىڭ باستالعانى تۋرالى حابار جۇرتتى بٸر ەسەڭگٸرەتكەندە, كٷزدە سىرباي ٶز تٸلەگٸمەن سوعىسقا اتتاناتىن بولدى. 1941 جىلى جازىلعان مىنا ٶلەڭنٸڭ:
«تىڭدا, جولداس كوميسسار,
جٸبەر مەنٸ مايدانعا.
قان جورىقتا جٷرەيٸن,
قايىرلاماي قايرانعا...» دەيتٸن جولدارى سول جىلداردىڭ كۋەسٸ.
سٶيتٸپ, الاپات سوعىسقا باراتىن بولعان بالاۋسا جٸگٸت ەكەسٸن, شەشەسٸ مەن جاس جۇبايىن كٷيزەلٸسكە تٷسٸرٸپ ەدٸ. سودان سىرباي مايدانعا اتتانىپ كەتتٸ.
بۇل كەز لەنينگرادتى فاشيست ارمييالارى قورشاۋعا الىپ, مەسكەۋگە تاياپ كەلە جاتقان مەزگٸل- تٸن. رەسەي تابانىن اتتاعاسىن, ونى جاياۋ اتقىشتار مەكتەبٸنە وقۋعا جٸبەرۋگە شەشتٸ.
مۇنداعى قىسقا مەرزٸمدٸ دايىندىقتان ٶتكەننەن كەيٸن, سىربايعا كٸشٸ لەيتەنانت دەرەجەسٸن بەرٸپ, ونى لەنينگراد ماڭىنداعى ۆولحوۆ مايدانىنا جٸبەردٸ. قاراشا ايى بولاتىن. بۇل كەزدە لەنينگراد نەمٸستەردٸڭ قورشاۋىندا قالعان. ۆولحوۆتا نەمٸس ەسكەرٸنٸڭ شەبٸن بۇزىپ, قورشاۋداعىلارعا ازىق- تٷلٸك جەتكٸزۋ دايىندىعى جٷرٸپ جاتقان. 42- جىلى س.مەۋلەنوۆ روتا كوميسسارىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاتىلدى.
ونىڭ: «...جاۋ تىلىندا قاھارلى كٷز
قان جورىقتا تانىسقانبىز.
شەتٸمٸزدەن كومانديرمٸز,
شەتٸمٸزدەن كوميسسارمىز...» دەيتٸنٸ دە سول كەز ەدٸ -اۋ.وسى جىلدىڭ ٸشٸندە ۆولحوۆ مايدانىنىڭ ەسكەرلەرٸ نەمٸستەردٸڭ شەبٸن بٸرنەشە رەت بۇزىپ, قورشاۋداعىلارعا ازىق -تٷلٸك جەتكٸزدٸ. 43-جىلى ۆولحوۆ مايدانى بويىنشا لەنينگراد باعىتىنا جويقىن شابۋىل جاسالدى.
«جاۋىر بولدى جاۋىرىن,
زەڭبٸرەككە جەگٸلدٸك.
استىندا وق داۋىلدىڭ ,
تٸرٸلەي بٸز كٶمٸلدٸك.
جەر دە, سۋ دا, اسپان دا,
كٶرٸنبەدٸ جەر تٷبٸ,
سوقتى بٸزدٸ تاستانعا,
اۋانىڭ وت تولقىنى...» دەيتٸن, نەمەسە:
«دٷرٸلدەگەن كٷنٸ تٷن,
ورمانداردىڭ وت ٸشٸ.
بولدى سوندا ٷمٸتٸم ,
سينياۆينو شوقىسى.
ىسقىرىپ وق جالىنداپ,
تٷسٸپ جاتتى تٶبەڭە.
تۇردىڭ جالعىز الاۋلاپ,
ۇقساپ جانعان كەمەگە...» دەلٸنەتٸن سىراعاڭنىڭ ٶلەڭٸنٸڭ جولدارى سول لەنينگراد قورشاۋىنداعى جاۋ شەبٸن بۇزۋ كەزٸندەگٸ ٷلكەن شايقاستاردى شىنايى بەينەلەيدٸ. سونداعى كوميسسار كالمىكوۆتىڭ : «لەنينگرادتىقتار بٸزدٸ تاعات تاپپاي كٷتٸپ وتىر, ولارعا بٸزدٸڭ قازاقستاندىقتار قولىمەن ٶسٸرٸپ دايىنداعان نانىن جەتكٸزٸڭدەر» دەگەن سٶزٸ سىرباي مەۋلەنوۆتٸڭ ەسٸندە قالعان. وتانىن قورعاۋ ٷشٸن جانىن قيعان ۆولحوۆ مايدانىنىڭ ەرجٷرەك جاۋىنگەرلەرٸ سول جولى شويىن قۇرساۋلى تانكتەرمەن, اۋىر ارتيللەرييالارمەن بەكٸنگەن فاشيستەر شەبٸنە جويقىن شابۋىل جاسادى. ايقاس بٸرنەشە ايعا سوزىلدى.
«پۋلەمەتتەن لاپىلداپ وت دەمٸنەن,
يۋنكەرستەن جارقىلداپ وق تٶگٸلگەن.
جاۋ تانكٸسٸ كەلەدٸ قىردان قۇلاپ,
ساۋىت كيگەن سوم بولات كٶك تەمٸردەن.
جەر سٸلكٸنگەن اينالا جارىلىستان,
داۋىل تۇرىپ, جالپىلداپ جالىن ۇشقان.
باتالوندى بٸرجولا جويۋ ٷشٸن,
جانىن سالىپ, جۇمساعان بارىن دۇشپان...» - دەيدٸ سىرباي تاعى دا.
سول شايقاستا جٷزدەگەن جاۋىنگەرلەر ەرلٸكپەن قازا تاپتى. «1943- جىلى لەنينگرادتى قورشاعان جاۋ شەبٸن بۇزۋ ٷشٸن ٷلكەن شابۋىل كەزٸندە كوميسساردىڭ ورىنباسارى, لەيتەنانت,اقىن سىرباي مەۋلەنوۆ سنياراد جارقىنشاعىنان اۋىر جاراقات الدى» دەپ جازىپ ەدٸ كەزٸندە اۋدارماشى, اقىن ميحايل لۆوۆ.
«تاڭ اتتى الا سەۋلەلٸ
بۇلتتاردىڭ بوياپ اق جٷزٸن.
ٶلتٸرمەك بولدى جاۋ مەنٸ,
بٸر اتانىڭ جالعىزىن...» دەيتٸنٸ دە سول جولى.
43-جىلى كەڭەس ەسكەرٸ لەنينگرادتى قورشاعان جاۋ شەبٸن تولىق بۇزىپ, قالا حالقىن اشتىقتان قىرىلۋدان ساقتاپ قالىپ, ازات ەتتٸ.
«قورعاسىن وق قۇيىلىپ قولقاسىنا,
جاۋ جەڭٸلدٸ قات قابات سوققىلاردان.
كٸردٸ پولك قالانىڭ ورتاسىنا,
ال قالادان قارسى العان جوق بٸر ادام...»
مٸنە, سوعىس دراماسى دەگەن وسى!
لەيتەنانت, كوميسساردىڭ ورىنباسارى سىرباي مەۋلەنوۆ ۆولحوۆ باعىتىنداعى شايقاستاردا كٶرسەتكەن جاۋىنگەرلٸك ەرلٸكتەرٸ ٷشٸن «قىزىل جۇلدىز» وردەنٸمەن, كەيٸن «لەنينگرادتى قورعاۋشى» مەدالٸمەن ماراپاتتالعان.
2. مايدان ەسەرلەرٸ.
سىرباي مەۋلەنوۆتىڭ قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىپ جٷرگەن كەزٸندە-اق ٶلەڭدەرٸمەن وقىرماندارعا تانىس بولعانىن جوعارىدا ايتىپ كەتتٸم. ون توعىزعا تولماي جاتىپ سوعىسقا اتتانعان جاس جاۋىنگەر سول كەزدە دە جٷرەگٸنەن قان اعىزعىپ وتىرىپ, مايدان تاقىرىبىنا جالىندى جىرلارىن ارناعان.
«قىپ -قىزىل بوپ تۇتىلىپ,
بۇلتقا كٸردٸ ازالى اي.
قارا اسپاندا قانجارداي
جارقىلدادى ناجاعاي.
جاۋىنگەرلەر اتتاندى
تٷندە الۋعا كٶپٸردٸ.
جالىن شاشتى زەڭبٸرەك,
سول ناجاعاي سەكٸلدٸ.» دەيتٸن ٶلەڭٸ 42-جىلى ۆولحوۆتاعى كەزەكتٸ بٸر شايقاس كەزٸندە ٶمٸرگە كەلگەن ٶلەڭ.روتا كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى رەتٸندە لەيتەنانت سىرباي مەۋلەنوۆ جاۋىنگەرلەردٸڭ نامىسىن قايراپ, ولاردى وتانىن ەرلٸكپەن قورعاۋعا, جاۋدىڭ ەكپٸنٸنەن ورىنسىز تايسالماۋعا جيٸ شاقىرۋشى ەدٸ.
«جارىلىپ جارتاس قاقىراپ,
تەمٸرمەن تەمٸر سايىسار.
كٶك اسپان سىنىپ شاتىناپ,
قارا جەر بەلٸ قايىسار.
قايىسپاي سوندا تۇرىپ قال
قالقان عىپ نامىس -ارىڭدى.
وق دارىماس بويىڭى
جاۋ الا الماس جانىڭدى» دەيتٸن ٶلەڭٸ 42-جىلى سول ماقساتتا جازىلىپ ەدٸ.
سىرباي مەۋلەنوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ نەگٸزگٸ بٸر توبى سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان, ول زاڭدى دا. ٶيتكەنٸ جاستىق شاعىنىڭ ەلەۋلٸ بٸر كەزەڭٸن ۇرىس دالاسىندا ٶتكٸزگەن مايدانگەر اقىن جٷرەگٸنٸڭ لٷپٸلٸ اق قاعازعا تٷسٸرٸلگەن ٶلەڭ جولدارىنا اينالۋى تابيعي قۇبىلىس. بٷكٸل ادامزاتقا زارداپ شەكتٸرگەن بۇل سوعىس كەزەڭٸنە ارنالعان س. مەۋلەنوۆ ٶلەڭدەرٸن وقىپ وتىرىپ تولعاناسىڭ, كٷيٸنەسٸڭ, كٷرسٸنەسٸڭ. سىرباي مەۋلەنوۆتٸڭ پوەزيياسى سوعىس قۇرباندارىنا مەڭگٸ تۇرعىزىلعان ەسكەرتكٸش تەرٸزدٸ. سىراعاڭنىڭ ٶلەڭدەرٸ سونگدىقتان كٶزدٸڭ ۇياسىنان جاڭا شىعىپ, جەرگە تامباي مەڭگٸ قالعان كٶز جاسىنىڭ بٸر تٷيٸر تامشىسى سيياقتى ەسەر قالدىرادى قاشاندا.
بەلگٸلٸ سىنشى, اكادەميك سەرٸك قيراباەۆ «سىرباي-كلاسسيك» دەگەن ماقالاسىندا: «سىربايدىڭ كٶزٸن اشا كٶرگەنٸ ەسكەري ٶمٸر, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاندى قىرعىنى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. «ەسكەري ٶمٸر مەنٸڭ ٶمٸرٸمنٸڭ مەكتەبٸ بولدى» دەپ ونى ٶزٸ دە ايتقان. سوندىقتان دا ٶمٸر تانۋدى حالىق تاريحىنىڭ ەڭ بٸر قيىن دا كٷردەلٸ جاعدايىندا باستاعان اقىن ساناسىن تەز جەتٸلدٸرٸپ, دٷنيەگە ويلى كٶزبەن قاراي الدى. سوعىستا ول ٶلٸم مەن ٶمٸردٸڭ جەكپە -جەگٸن كٶردٸ, ٶلٸمنٸڭ ٶزٸمەن جالعاسىپ تۋىنداپ جاتقان ٶمٸردٸ تانىدى, شىندىقتىڭ قوعامدىق, ادامدىق مەن ماعىناسىن تەرەڭ پايىمدادى, ادام سىرىنا ٷڭٸلدٸ. بۇل جايلار العاشقى كٷننەن اق اقىننىڭ سوعىستىڭ اۋىرلىعىن جەڭٸلدەتپەي, شىنايى كٷيٸندە بەينەلەي الۋىنا جول اشتى» دەيدٸ دە, سىنشى سىراعاڭنىڭ «قۇلىن» دەگەن ٶلەڭٸنٸڭ مەنٸ مەن سىرىن تەرەڭ اشا تٷسەدٸ. اكادەميك س.قيراباەۆ بايقاعانداي, «قۇلىن» ٶلەڭٸنٸڭ سونشالىقتى شاعىندىعىنا قاراماستان, ميلليونداعان ادامنىڭ قانىن سۋداي اعىزعان سۇراپىل سوعىستىڭ زاردابى مەن سۇمدىعىن كٶزبەن شۇقىپ ەمەس, جٷرەكپەن سەزدٸرەتٸندٸگٸندە ەدٸ. ٶلەڭنٸڭ فيلوسوفيياسى –اللانىڭ بۇيرىعىمەن بولعان نەمەسە تاعدىردىڭ جازۋىمەن بولعان ٶلٸم بولسادا, ٶمٸر جالعاسا بەرەدٸ دەگەنگە سايادى عوي:
«...شاشىراعان كٶك جالىن بٷركٸپ تەمٸر,
ورماننىڭ ٸشٸ ٷرەيلٸ.
ال, وتتىڭ ورتاسىندا-
شٸركٸن ٶمٸر ,
قۇلىن بوپ كٸسٸنەيدٸ.»
سىرباي مەۋلەنوۆ قازاق پوەزيياسىن ٶلەڭنٸڭ جاڭاشا تٷرلەرٸمەن بايىتقان, جاڭالىق ەكەلگەن اقىن ەكەنٸ بٷگٸندە داۋسىز. نەبەرٸ ونبەس جولدان تۇراتىن «تٷبٸرلەر» ٶلەڭٸ – سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان سۋرەتكەردٸڭ مەڭگٸ ٶشپەيتٸن بەينەلٸ پولوتنوسى تەرٸزدٸ. بۇل الاپات سوعىستىڭ نە ەكەنٸن سٸزگە بٷكٸل تۇلا بويىڭىزبەن, جٷرەگٸڭٸزبەن سەزٸنۋگە مەجبٷر ەتەدٸ. ٶلەڭنٸڭ مەنٸ دە, ماڭىزى دا سوندا.
1943 جىلى كوميسسار, لەيتەنانت سىرباي مەۋلەنوۆ ۆولحوۆ مايدانىنداعى كەزەكتٸ شابۋىل كەزٸندە قولىنان اۋىر جاراقات الىپ, مايدان دالاسىندا جاتىپ قالادى. سودان كەشكە شاعىن دەنەلٸ سانيتاركا قىز كەلٸپ, ٶزٸمٸزدٸڭ ەسكەر شەبٸنە, وكوپقا قاراي سٷيرەپ, تاڭ اتا ەرەڭ جەتكٸزەدٸ. سىرباي سانيتار قىزدىڭ كٷشٸمەن اجالدان امان قالادى. سول بٸر باتىر قىزعا ارنالعان سىراعاڭنىڭ مىنانداي بٸر پوەتيكالىق سىرى كەرەمەت ٶلەڭٸ بار:
«مەنٸمەن بٸر كٸرپٸك قاقپاي,
تٷندەر بويى كٶز ٸلمەدٸڭ.
كٸپ كٸشكەنتاي بولساڭ دا ٶزٸڭ,
شٸركٸن قانداي تٶزٸمدٸ ەدٸڭ.
ٶرت ٸشٸنەن الىپ شىقتىڭ,
قانسىراپ مەن جاتىر ەدٸم.
كٸپ كٸشكەنتاي بولساڭدا ٶزٸڭ
شٸركٸن قانداي باتىر ەدٸڭ...»
ەرينە, اقىن سىرباي مەۋلەنوۆتٸڭ مايدان تاقىرىبىنا ارنالعان وتتى دا سىرلى جىرلارىن تالداي بەرسەك بٸر ەمەس, بٸرنەشە ماقالاعا جٷك بولار ەدٸ. سوندىقتان ,سىرباي مەۋلەنوۆتٸڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن جازۋشى ەدي شەرٸپوۆتٸڭ مىنا بٸر سٶزٸن مىسالعا كەلتٸرە كەتسەك, سٶزٸمٸزگە جان بەرە تٷسەر ەدٸ: « سىربايدىڭ «سەلەم, ۆولحوۆ ورمانى», «نازييادا كٷن اشىق», «سينياۆينو شايقاسى» تاعى باسقا ٶلەڭدەرٸندە اقىن لەنينگراد جەرٸنە ىستىق سەزٸمٸن, سٷيٸسپەنشٸلٸك كٶڭٸلٸن سۋرەتتەيدٸ» دەيدٸ. تاعى بٸردە « سىربايدىڭ ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىپتارىنا جازعان ٶلەڭدەرٸنٸڭ وپتيميستٸك تەرەڭ ويى, فيلوسوفييالىق تٷيٸندەرٸ تۇتاسىپ, كٶركەمدٸك ٶرنەگٸ جيٸ بولىپ كەلەدٸ» دەپ جازادى.
«مىڭ قولدار ساۋ بولسىن دەپ,
مەن بٸر قولىمدى بەردٸم.
مىڭ جولدار جالعانسىن دەپ,
مەن بٸر جولىمدى بەردٸم...» دەپ بەيبٸت ٶمٸردە دە ٸرٸلٸك تانىتقان اقىن, سوعىستان كەيٸن ەدەبيەت سالاسىندا دا ەسەلٸ ەڭبەك ەتتٸ. اباي اتىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ بولدى. «حالىقتار دوستىعى» وردەنٸمەن لايىقتى ماراپاتتالدى.
اقىن تۋرالى 1996-جىلى ابىز اقىن مۇزافار ەلٸمباەۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن «جىر تۇلپارى, سىر سۇڭقارى سىراعاڭ» اتتى ەستەلٸكتەر جيناعى شىقسا. 2012-جىلى جىر سۇڭقارى سىرباي مەۋلەنوۆتٸڭ 90 جىلدىعىنا وراي بەس تومدىق جيناعى باسپادان جارىق كٶردٸ.
جۇمات ەنەسۇلى, جازۋشى, تاريحشى
ۇلت پورتالى
